ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh tai mũi họng là một nhóm bệnh phổ biến do ảnh hƣởng của khí hậu và do sự thay đổi của môi trƣờng. Bệnh tai mũi họng ảnh hƣởng không nhỏ đến chất lƣợng cuộc sống của bệnh nhân và sẽ để lại những hậu quả, di chứng nặng nề nếu bệnh không đƣợc phát hiện sớm và điều trị kịp thời [15], [19], [40]. Các nghiên cứu đều cho thấy tỉ lệ bệnh tai mũi họng chiếm tƣơng đối cao trong cộng đồng. Nghiên cứu tại Ấn Độ (2012) cho tỉ lệ các bệnh về tai chiếm 46,64%; bệnh về mũi (18,30%) và họng là 12,05% [26].
Nghiên cứu ở Nigeria (2013) cho kết quả các bệnh về tai chiếm 62,7%; tiếp theo là các bệnh về mũi (23,0%); các bệnh về họng (9,6%) [31]. Nghiên cứu của Viral Shah và cộng sự (2014) cho tỉ lệ bệnh tai mũi họng là 46,6% [60]. Việt Nam là một nƣớc đang phát triển và thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa. Do đặc thù khí hậu và đặc thù của phát triển kinh tế nên tỉ lệ bệnh tai mũi họng tƣơng đối cao.
Nghiên cứu của Trần Duy Ninh từ năm 1998 đã cho kết quả bệnh tai mũi họng ở vùng dân tộc 7 tỉnh miền núi phía Bắc chiếm 63,61% [17]. Nghiên cứu năm 2004 của Đặng Hoàng Sơn cho tỉ lệ viêm tai giữa mạn tính là 6,86% và viêm tai giữa ứ dịch là 7,1% [18]. Nghiên cứu của Phùng Minh Lƣơng (2010) cho tỉ lệ mắc bệnh tai mũi họng ở cộng đồng ngƣời dân tộc Ê-đê là 58,9% [13]. Nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hà (2013) cho tỉ lệ mắc các bệnh tai mũi họng chiếm 65,0% [5].
Bệnh tai mũi họng là một bệnh thƣờng gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt ở trẻ từ độ tuổi tiểu học trở xuống [15], [19]. Đã có nhiều nghiên cứu về bệnh tai mũi họng ở trẻ nhỏ [3], [5], [16]; nhƣng những nghiên cứu về bệnh tai mũi họng ở lứa tuổi trẻ lớn - lứa tuổi đang đi học (11-15 tuổi) còn ít đƣợc để ý. Đây là lứa tuổi chiếm một tỉ lệ khá cao trong cơ cấu dân số, là lứa tuổi đang phát triển cả về thể chất, tâm sinh lý và cũng là đối tƣợng rất thƣờng mắc các bệnh lý ở tai Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www. Bên cạnh đó, tai mũi họng là bệnh gây ra bởi các yếu tố nguy cơ nhƣ tiếp xúc với không khí ô nhiễm, nhà ở và nơi làm việc có nhiều bụi.
Bệnh có xu hƣớng liên quan đến thói quen sinh hoạt ít vận động [15], [40], [53], [54]. Thực tế cho thấy: lứa tuổi trẻ lớn là lứa tuổi đang đi học, việc phải đối mặt với áp lực học tập làm cho trẻ ít có cơ hội vận động hay tham gia các hoạt động thể dục thể thao. Thành phố Thái Nguyên là thành phố trung du - miền núi đang trên đà phát triển. Bên cạnh việc có những biến đổi thời tiết khí hậu gió mùa thƣờng xuyên, đặc trƣng của nƣớc nhiệt đới thì thành phố còn đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí gia tăng.
Ngoài ra, thành phố còn là nơi tập trung đào tạo của các tỉnh miền núi phía Bắc, tỉ lệ học sinh, sinh viên trong thành phố chiếm cao. Cùng với sự phát triển của xã hội là sự gia tăng áp lực học tập, đặc biệt đối với học sinh các cấp, trong đó có học sinh trung học cơ sở. Việc học sinh phải thƣờng xuyên học tập tại lớp, học thêm, tự học. đã tạo ra những yếu tố ảnh hƣởng đến thói quen sinh hoạt và học tập của học sinh.
Câu hỏi đặt ra là: Thực trạng bệnh tai mũi họng ở học sinh trung học cơ sở hiện nay ra sao và yếu tố nào ảnh hƣởng đến bệnh tai mũi họng ở học sinh trung học cơ sở? Đó chính là lý do chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh tai mũi họng của học sinh trƣờng Trung học cơ sở Quang Trung thành phố Thái Nguyên năm 2014” nhằm đạt đƣợc các mục tiêu: 1. Mô tả thực trạng bệnh tai mũi họng của học sinh trường trung học cơ sở Quang Trung thành phố Thái Nguyên năm 2014. Phân tích một số yếu tố liên quan đến bệnh tai mũi họng của học sinh trung học cơ sở Quang Trung thành phố Thái Nguyên hiện nay. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1.
Các bệnh lý tai mũi họng thƣờng gặp ở học sinh Tai, mũi, họng (TMH) là cơ quan có vị trí đặc biệt, nằm trên ngã tƣ giữa đƣờng tiêu hóa và đƣờng hô hấp, là cửa ngõ đầu tiên của cơ thể khi tác nhân gây bệnh xâm nhập. Cơ quan này đảm bảo những chức năng quan trọng nhƣ: nghe, thăng bằng, phát âm, và đặc biệt là chức năng thở. Bởi vậy TMH là bệnh rất thƣờng gặp và gặp ở mọi lứa tuổi, chiếm một tỉ lệ tƣơng đối cao. Khi các cơ quan TMH bị bệnh, nó có ảnh hƣởng không nhỏ tới các cơ quan, bộ phận trong toàn bộ cơ thể [15], [19].
Các bệnh TMH hay gặp bao gồm: Các bệnh về tai; Các bệnh về mũi xoang; Các bệnh về họng. Cụ thể một số bệnh TMH hay gặp ở trẻ lớn tuổi nhƣ sau: 1. Các bệnh về tai 1. Viêm tai giữa Do vi khuẩn, virus từ các ổ viêm ở mũi họng đi lên tai qua vòi nhĩ Eustache.
Bệnh nhân có thể biểu hiện bằng các triệu chứng nhƣ đau tai, ù tai, nghe kém, chảy mủ tai. Nhƣng nhiều khi không có biểu hiện triệu chứng rõ rệt. Nếu đƣợc phát hiện sớm, điều trị kịp thời, tích cực và đúng phƣơng pháp, bệnh sẽ khỏi, không để lại di chứng. Ngƣợc lại nếu không đƣợc theo dõi, không đƣợc điều trị đúng, có thể đƣa đến nhiều biến chứng phức tạp.
Cần quan tâm, điều trị các viêm nhiễm ở mũi họng để đề phòng viêm tai và phòng tái phát. Ở lứa tuổi trẻ lớn thƣờng gặp viêm tai giữa tiết dịch, viêm tai giữa xẹp nhĩ, xơ nhĩ. Trong viêm tai giữa tiết dịch, các triệu chứng thƣờng ít rầm rộ, chủ yếu phải theo dõi và phát hiện triệu chứng nghe kém ở trẻ em. Phát hiện những thay đổi bất thƣờng của màng nhĩ.
Cũng cần kiểm tra thính lực đồ và nhĩ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www. Nói chung bệnh diễn biến nhẹ, sau vài ngày có thể tự khỏi đƣợc nhƣng hay bị tái phát theo với đợt viêm mũi họng. Có thể tiến triển thành viêm tai mạn tính hoặc gây sẹo, xơ dính màng nhĩ. Khi phát hiện thấy những dấu hiệu của viêm tai giữa tiết dịch , cần phải điều trị tích cực và chuyển bệnh nhân lên tuyến chuyên khoa kịp thời để đề phòng các biến chứng [12], [15], [19].
Viêm tai giữa xẹp nhĩ, xơ nhĩ là hậu quả của viêm tai giữa tiết dịch tái diễn nhiều lần mà không đƣợc phát hiện hoặc điều trị đúng cách và triệt để. Triệu chứng chính là điếc. Trẻ có thể bị điếc một cách từ từ, lúc đầu điếc không thƣờng xuyên, thỉnh thoảng có lúc nghe rõ trở lại. Nhƣng sau mỗi đợt xổ mũi tai bị điếc trở lại và điếc nặng hơn trƣớc.
Cuối cùng là điếc hoàn toàn. Điều này ảnh hƣởng rất lớn đến tâm lý và khả năng học tập của trẻ. Vì vậy ngoài việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời, trẻ cần đƣợc thƣờng xuyên nhắc nhở vệ sinh TMH đúng cách. Nên kích thích sự tuần hoàn toàn thân bằng cách vận động thƣờng xuyên hoặc tập thể dục đều đặn [15].
Bán tắc, tắc vòi nhĩ Vòi nhĩ có chức năng sinh lý là đảm bảo sự cân bằng khí áp giữa trong và ngoài màng nhĩ, dẫn lƣu dịch tiết ở tai giữa ra ngoài, duy trì hoạt động của hệ thống truyền âm và ngăn chặn nhiễm trùng ngƣợc dòng từ họng mũi lên tai giữa. Vì thế, duy trì sự thông thoáng của vòi nhĩ là rất quan trọng. Khi bị viêm mũi họng, nếu thấy có ù tai nghe kém tức là đã có thể bị viêm tắc vòi nhĩ. Vì vậy khi mắc các bệnh lý tai mũi họng cần đƣợc điều trị dứt điểm để tránh gây tắc vòi nhĩ.
Cần có biện pháp phòng bệnh TMH phù hợp, thƣờng xuyên. Các bệnh về mũi xoang 1. Viêm mũi xoang cấp tính Bao gồm viêm mũi cấp tính và viêm mũi mạn tính. Viêm mũi cấp tính thƣờng do nhiễm trùng thứ phát sau viêm V.A, amidan, sau bệnh nhƣ cúm, sởi, dị ứng với các yếu tố kích thích; các yếu tố lý hóa học.
Bệnh thƣờng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 5 biểu hiện các triệu chứng: sốt nhẹ (hoặc không sốt), đau đầu, tắc mũi, chảy mũi kéo dài, ngửi kém. Chủ yếu phải điều trị tại tuyến chuyên khoa. Tại tuyến y tế cơ sở: rửa mũi, nhỏ mũi bằng các thuốc thông thở, thuốc sát trùng mũi họng, khí dung mũi xoang. Cần giáo dục sức khỏe: vệ sinh môi trƣờng, điều kiện sống, điều kiện học tập.
đảm bảo môi trƣờng trong sạch. Tránh tiếp xúc với không khí nóng lạnh đột ngột. Điều trị tốt với viêm mũi cấp, nâng cao sức đề kháng cơ thể. Tiêm phòng vaccin với các bệnh nhiễm khuẩn ở trẻ em.
Khi tiếp xúc bụi nhiều cần rửa mũi bằng nƣớc muối sinh lý. Không đƣợc dụi mũi, móc dỉ mũi, ngoáy mũi. Điều trị triệt để đúng phác đồ khi viêm mũi, viêm xoang cấp tránh gây biến chứng. Khi có chảy mũi kéo dài phải đến cơ sở chuyên khoa khám, điều trị [15], [40], [54].
Viêm mũi xoang mạn tính Viêm mũi xoang mạn tính là bệnh phổ biến, ở nƣớc ta tỉ lệ viêm mũi trong cộng đồng khoảng 10 - 12%, viêm xoang chiếm 2 - 5% dân số, gặp nhiều nhất ở lứa tuổi lao động. Bệnh hay gặp khi thay đổi thời tiết, thời điểm giao mùa, sức đề kháng giảm. Bệnh liên quan đến độ ẩm, sự ô nhiễm của môi trƣờng [15], [19]. Nguyên nhân của bệnh thƣờng do nhiễm trùng: thứ phát sau viêm V.A, amidan, sau một số bệnh truyền nhiễm nhƣ: cúm, sởi, sốt phát ban.
Bệnh lý răng có thể gây viêm xoang. Bệnh gặp ở ngƣời có cơ địa dị ứng, những ngƣời thƣờng xuyên tiếp xúc với bụi, hơi hóa chất… Các bệnh mạn tính: lao, đái tháo đƣờng, thận, khớp, các dị hình mũi xoang (hẹp hốc mũi, vẹo vách ngăn, dị hình cuốn, xoang quá rộng hoặc quá hẹp.) cũng là nguyên nhân hay gặp với bệnh lý mũi xoang [15]. Bệnh có thể gây các biến chứng nặng nề nếu không đƣợc điều trị và dự phòng đúng cách. Viêm xoang hay gây viêm mũi họng, V.A, nhất là viêm tai giữa.
Có thể gây các biến chứng nội sọ: viêm màng não, áp xe não. Lâu dài Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 6 có thể gây viêm thận, viêm khớp.