CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.1 THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI 1. Khái niệm ngân sách, thu ngân sách và quản lý thu ngân sách nhà nước 1.Khái niệm ngân sách Nhà nước Ngân sách Nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước. Nhà nước bằng quyền lực chính trị và xuất phát từ nhu cầu về tài chính để đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình đã đặt ra những khoản thu, chi của Ngân sách Nhà nước. Điều này cho thấy chính sự tồn tại của Nhà nước, vai trò của Nhà nước đối với đời sống kinh tế xã hội là những yếu tố cơ bản quyết định sự tồn tại và tính chất hoạt động của Ngân sách Nhà nước.
Hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm ngân sách Nhà nước. Theo từ điển Bách Khoa toàn thư của Liên xô cũ cho rằng: ngân sách Nhà nước là một bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhất định của Nhà nước, của cơ quan xí nghiệp hoặc của cá nhân. Trong từ điển tiếng Anh thuật ngữ ngân sách Nhà nước được coi như bảng kế toán về khả năng thu nhập và chi tiêu của một quốc gia trong giai đoạn nhất định thường là một năm. Ở nước ta khi bàn về khái niệm ngân sách Nhà nước, cũng có một số ý kiến không thống nhất, nhưng đến khi hệ thống ngân sách được Luật hoá thì khái niệm ngân sách Nhà nước được hiểu như sau: Luan van 5 Ngân sách là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
Từ khái niệm này có thể rút ra một số đặc trưng của ngân sách Nhà nước như sau: Ngân sách Nhà nước là một bảng liệt kê, trong đó có dự toán và cho phép thực hiện các khoản thu chi bằng tiền của một chủ thể nào đó. Thu chi ngân sách Nhà nước được quyết toán trong một thời gian nhất định, thường là một năm. Ngân sách Nhà nước luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế-chính trị của Nhà nước, được tiến hành trên cơ s luật định. Đằng sau những hoạt động thu chi ngân sách Nhà nước luôn chứa đựng nội dung kinh tế-xã hội nhất định.
Trong các quan hệ lợi ích đó, lợi ích quốc gia, lợi ích tổng thể bao giờ cũng đặt lên hàng đầu và chi phối mọi lợi ích khác trong thu chi ngân sách. Ngân sách Nhà nước là một khâu tài chính quan trọng nhất trong hệ thống tài chính quốc gia, là kế hoạch tài chính cơ bản nhất và quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của quốc gia. Thông qua đó, Nhà nước phân phối các nguồn tài chính của xã hội gắn liền với việc hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung là Ngân sách nhà nước nhằm bảo đảm thực hiện chức năng của Nhà nước. Trong quá trình phân phối đó đã làm nảy sinh các quan hệ tài chính giữa một bên là nhà nuớc và một bên là các chủ thể trong xã hội.
Những quan hệ tài chính này bao gồm: quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nước với các khu vực doanh nghiệp; quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nước với các đơn vị hành chính sự nghiệp; quan hệ kinh tế giữa ngân sách Nhà nước với các tầng lớp dân cư; quan hệ ngân sách Nhà nước với thị trường tài chính. Luan van 6 Ngân sách Nhà nước được tổ chức thành một hệ thống chặt chẽ bao gồm bốn cấp ngân sách gắn bó hữu cơ với nhau trong qúa trình thực hiện nhiệm vụ thu-chi của mỗi cấp ngân sách, được hình thành trên cơ s cấp chính quyền với khả năng nguồn thu trên vùng lãnh thổ mà cấp chính quyền đó quản lý. SƠ ĐỒ HỆ THỐNG NGÂN SÁCH VIỆT NAM Ngân sách Nhà nước Ngân sách Ngân sách địa Trung ương phương Ngân sách tỉnh, Ngân sách thành Ngân sách xã, thành phố trực phố (thuộc tỉnh), phường, thị trấn thuộc Trung quận, huyện, thị ương xã Luan van 7 1. Khái niệm thu ngân sách nhà nước Khi nhà nước ra đời để có tiền chi tiêu cho sự hoạt động của mình nhà nước đã đặt ra chế độ thuế khóa bắt buộc dân cư phải đóng góp tạo ra quỹ tiền tệ của nhà nước.
Lúc đầu, nó chỉ được sử dụng để nuôi bộ máy nhà nước, nhưng do sự phát triển không ngừng của các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước là phát triển kinh tế , phúc lợi xã hội …do đó có khái niệm thu ngân sách nhà nước. Thu ngân sách nhà nước là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia, hình thành quỹ ngân sách nhà nước nhằm thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Thu ngân sách nhà nước bao gồm : - Các khoản thu từ thuế. - Thu phí, lệ phí.
- Các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước. - Các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân. - Các khoản viện trợ. - ay nợ trong nước và ngoài nước.
- Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Thu ngân sách nhà nước có những đặc điểm sau: iệc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN được thực hiện gắn liền với quyền lực của nhà nước (Nhà nước quyết định mức thu, nội dung thu và cơ cấu thu chi ngân sách Nhà nước) và việc thực hiện các thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Thu NSNN gắn chặt với thực trạng của nền kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị khác như: giá cả, thu nhập, lãi suất. Luan van 8 Thu NSNN chủ yếu nhằm vào phần giá trị sản phẩm mới được tạo ra từ lĩnh vực sản xuất kinh doanh và được động viên vào Quỹ ngân sách thông qua phân phối lần đầu và phân phối lại, trong đó phân phối lại là chủ yếu.
Khái niệm quản lý thu ngân sách Nhà nước Quản lý thu ngân sách Nhà nước là quá trình Nhà nước sử dụng tổng hợp các biện pháp có liên quan nhằm huy động được toàn bộ nguồn thu theo quy định của pháp luật vào ngân sách nhà nước, đảm bảo công bằng xã hội và kích thích sản xuất phát triển, cụ thể: - Đối với nguồn thu trong nước, quản lý thu từ các nguồn như: thu thuế, phí của các tổ chức cá nhân nộp theo luật định; thu từ hoạt động kinh tế Nhà nước; thu từ các hoạt động sự nghiệp; thu hồi quỹ dự trữ Nhà nước; thu từ tiền sử dụng đất, hoa lợi công sản, đất công ích; các khoản thu đóng góp của dân cư, xã hội để đầu tư cơ s hạ tầng; thu kết dư ngân sách năm trước; tiền bán hoặc cho thuê tài sản thuộc sử hữu Nhà nước và các khoản thu theo quy định của pháp luật. - Đối với khoản thu ngoài nước, quản lý thu từ các nguồn như: thu từ các khoản tự nguyện của các tổ chức, cá nhân ngoài nước; các khoản thu về vay, viện trợ từ các tổ chức chính phủ và phí chính phủ của nước ngoài. Vai trò của thu ngân sách nhà nước và quản lý thu ngân sách Nhà nước trong quá trình phát triển kinh tế -xã hội 1. Vai trò của thu ngân sách nhà nước Vai trò của thu ngân sách nhà nước được xem xét trên hai khía cạnh: là công cụ tập trung nguồn tài lực đảm bảo duy trì sự tồn tại, hoạt động của bộ máy nhà nước và là công cụ của Nhà nước trong quản lý vĩ mô nền kinh tế thị trường.
-Thu ngân sách nhà nước là để đảm bảo duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nước: Để duy trì sự tồn tại và hoạt động, bộ máy nhà Luan van 9 nước cần phải có nguồn tài chính đảm bảo cho các nhu cầu chi tiêu. Các nhu cầu chi tiêu của bộ máy nhà nước được đáp ứng chủ yếu b i các nguồn thu ngân sách nhà nước. ai trò trên được thể hiện việc khai thác, động viên và tập trung các nguồn lực tài chính để đáp ứng đầy đủ, kịp thời cho các nhu cầu chi tiêu đã được Nhà nước dự tính cho từng thời kỳ phát triển. Các nguồn lực này có thể được tập trung cả trong và ngoài nước, từ mọi lĩnh vực, mọi thành phần kinh tế, có bắt buộc và tự nguyện, trong đó bắt buộc là nét đặc trưng.
- Vai trò trong hệ thống tài chính và thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô: Gắn liền với vai trò lãnh đạo của Nhà nước, thu ngân sách nhà nước chi phối hoạt động của nền kinh tế. Thu ngân sách là một công cụ thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, định hướng phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Hoạt động thu cùng với chi như tấm gương phản ánh các định hướng phát triển đó. í dụ, Nhà nước thông qua chính sách thu của mình thể hiện sự ưu đãi với các ngành nghề cần bảo hộ hay khuyến khích phát triển, hoặc tỏ thái độ đối với những ngành nghề gây thiệt hại lợi ích chung của toàn xã hội, … Thông qua công cụ thuế, với các mức thuế suất, chính sách ưu đãi khác nhau, ngân sách nhà nước có vai trò định hướng đầu tư, điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế theo các định hướng phát triển của Nhà nước cả về cơ cấu ngành và cơ cấu vùng lãnh thổ kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh theo ngành hoặc theo sản phẩm.
Hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp cần nâng đỡ, khuyến khích,. sẽ góp phần tạo điều kiện sản xuất thuận lợi, hoàn thiện cơ cấu sản xuất, đảm bảo tính cân đối của nền kinh tế, đảm bảo tăng trư ng và phát triển bền vững,. Thu ngân sách nhà nước đóng vai trò tạo nguồn đảm bảo giải quyết các vấn đề xã hội, thực hiện công bằng xã hội. Trong đó, thực hiện công bằng xã hội thể hiện chức năng phân phối lại thu nhập.
Điều tiết chênh lệch thu nhập Luan van 10 của các tầng lớp dân cư bằng cách đánh thuế thu nhập cao, giảm thuế tiêu thụ với hàng hóa thiết yếu,. Thông qua ngân sách nhà nước chính phủ thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô. Thể hiện rõ nhất qua việc điều chỉnh chi tiêu của Chính phủ, điều chỉnh mức thuế, mức lãi suất để kiểm soát lạm phát và hoạt động đầu tư.