Luận án Tiến sĩ: Tác động của Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Hoạt động Doanh nghiệp tại Việt Nam

Khám phá tác động của Trách nhiệm Xã hội (CSR) đến thành quả kinh doanh của doanh nghiệp Việt Nam. Phân tích mối liên hệ và lợi ích thiết thực.

• Tác giả: Lê Hà Như Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Ngọc Phi Anh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên cứu về tác động của trách nhiệm xã hội đến thành quả hoạt động của các doanh nghiệp ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Đánh Giá Toàn Diện Tác Động Trách Nhiệm Xã Hội Đến Thành Quả Doanh Nghiệp Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu và nhận thức ngày càng cao về phát triển bền vững, Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) không còn là lựa chọn mà đã trở thành yếu tố cốt lõi quyết định sự thành bại của các tổ chức. Nghiên cứu sâu rộng về tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam cho thấy, những nỗ lực trong việc thực hiện TNXH không chỉ tạo dựng hình ảnh đẹp mà còn mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường bền vững. Việc các doanh nghiệp Việt Nam chủ động tích hợp các hoạt động TNXH vào chiến lược kinh doanh đang trở thành xu hướng tất yếu, giúp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh và vị thế cạnh tranh trên thị trường. Luận án tiến sĩ của Lê Hà Như Thảo (2022) tại Đại học Đà Nẵng đã chỉ ra sự cần thiết phải nghiên cứu mối quan hệ này, cung cấp một cái nhìn toàn diện về tác động đa chiều của TNXH.

Thành quả doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở các chỉ số tài chính, mà còn bao gồm các khía cạnh phi tài chính như sự hài lòng của khách hàng, năng lực học hỏi và phát triển của nhân viên, hay hiệu quả của các quy trình nội bộ. Mối liên hệ giữa TNXH và các khía cạnh này ngày càng trở nên rõ ràng. Các hoạt động TNXH như bảo vệ môi trường, đảm bảo quyền lợi người lao động, đóng góp cho cộng đồng không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật mà còn xây dựng lòng tin, uy tín, từ đó thúc đẩy tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận. Sự quan tâm của các bên liên quan, từ khách hàng, nhà đầu tư đến cộng đồng, đối với các doanh nghiệp có trách nhiệm đang ngày càng tăng, buộc các tổ chức phải nhìn nhận TNXH như một phần không thể tách rời của chiến lược phát triển bền vững.

1.1. Khái Niệm Và Tầm Quan Trọng Của Trách Nhiệm Xã Hội Doanh Nghiệp TNXH

Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) được hiểu là cam kết của một doanh nghiệp trong việc hành động có đạo đức, đóng góp vào sự phát triển kinh tế, đồng thời cải thiện chất lượng cuộc sống cho người lao động, gia đình họ, cộng đồng địa phương và xã hội nói chung. TNXH bao gồm nhiều khía cạnh như bảo vệ môi trường, đảm bảo quyền lợi người lao động, đạo đức kinh doanh, đóng góp cho cộng đồng, và tính minh bạch. Trong bối cảnh Việt Nam, TNXH trở thành một yếu tố quan trọng, không chỉ vì tuân thủ các quy định pháp luật mà còn để nâng cao khả năng cạnh tranh. Một mô hình CSR Việt Nam hiệu quả giúp doanh nghiệp xây dựng danh tiếng, tăng cường lòng trung thành của khách hàng và thu hút nhân tài. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của TNXH như một trụ cột cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

1.2. Mối Liên Hệ Giữa TNXH Và Hiệu Quả Hoạt Động Kinh Doanh

Mối liên hệ giữa Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) và hiệu quả hoạt động kinh doanh là một chủ đề được nghiên cứu rộng rãi. Các hoạt động TNXH có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến thành quả doanh nghiệp. Về mặt trực tiếp, việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường có thể tiết kiệm chi phí năng lượng và nguyên liệu. Về mặt gián tiếp, việc cải thiện điều kiện làm việc và phúc lợi cho nhân viên có thể nâng cao năng suất, giảm tỷ lệ nghỉ việc. Khách hàng ngày nay thường có xu hướng ủng hộ các thương hiệu có trách nhiệm xã hội, từ đó gia tăng doanh số bán hàng và thị phần. Mối quan hệ này cho thấy TNXH không chỉ là chi phí mà còn là khoản đầu tư mang lại lợi ích lâu dài cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp Việt Nam.

II. 5 Thách Thức Lớn Khi Đo Lường Thành Quả Doanh Nghiệp Việt Nam Từ TNXH

Việc đo lường tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam gặp phải nhiều thách thức, đặc biệt trong việc định lượng rõ ràng những lợi ích mà các hoạt động này mang lại. Mặc dù tầm quan trọng của TNXH ngày càng được thừa nhận, nhưng việc thiết lập các chỉ số đo lường hiệu quả, đặc biệt là các thành quả phi tài chính, vẫn còn phức tạp. Các phương pháp truyền thống thường tập trung vào chỉ số tài chính, bỏ qua nhiều yếu tố quan trọng khác mà TNXH tác động. Điều này dẫn đến một khoảng trống nghiên cứu và thực tiễn, nơi doanh nghiệp khó có thể đánh giá toàn diện hiệu quả hoạt động kinh doanh từ các sáng kiến trách nhiệm xã hội.

Theo Kaplan (1984), thông tin kế toán truyền thống không còn cung cấp đầy đủ chỉ số dự báo về thành quả một cách tốt nhất, đặc biệt đối với các công ty sản xuất. Các nghiên cứu từ những năm 1980-1990 cũng chỉ ra nhiều hạn chế của các phép đo tài chính truyền thống: chúng khuyến khích quản lý tập trung giảm thiểu chi phí nhân công trực tiếp nhưng bỏ qua các chi phí khác (Kaplan, 1983); không kiểm soát được các chiến lược sản xuất đa dạng như chất lượng, tính linh hoạt và sự hài lòng của khách hàng (Ghalayini & Noble, 1996); và là các chỉ số chậm trễ không hữu ích cho việc đánh giá thành quả hoạt động (Eccles, 1991). Neely & cộng sự (1995) cùng Cantele & Zardini (2018) cũng nhấn mạnh rằng các thông tin đo lường tài chính truyền thống không phù hợp cho việc tìm kiếm và nâng cao lợi thế cạnh tranh. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải phát triển các khung đo lường toàn diện hơn khi xem xét tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam, tích hợp cả yếu tố tài chính và phi tài chính để có cái nhìn chính xác về sự phát triển bền vững.

2.1. Hạn Chế Của Phương Pháp Đo Lường Thành Quả Tài Chính Truyền Thống

Các phương pháp đo lường thành quả tài chính truyền thống, như ROE, ROA, ROS, thường dựa trên thông tin kế toán quá khứ và không phản ánh đầy đủ bức tranh hiện tại và tương lai của doanh nghiệp. Theo Kaplan (1984), thông tin kế toán không còn cung cấp chỉ số dự báo tốt nhất cho các công ty sản xuất. Những chỉ số này khuyến khích quản lý tập trung vào việc giảm thiểu chi phí trực tiếp nhưng lại bỏ qua các yếu tố quan trọng khác (Kaplan, 1983). Hơn nữa, chúng không thể theo dõi hoặc kiểm soát các chiến lược sản xuất đa dạng liên quan đến chất lượng, tính linh hoạt hay sự hài lòng của khách hàng (Ghalayini & Noble, 1996). Do đó, việc chỉ dựa vào các chỉ số tài chính truyền thống sẽ làm hạn chế khả năng đánh giá toàn diện tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Định Lượng Thành Quả Phi Tài Chính

Một trong những thách thức lớn nhất khi nghiên cứu tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam là khó khăn trong việc định lượng thành quả phi tài chính. Các khía cạnh như danh tiếng, sự gắn kết của nhân viên, mức độ hài lòng của khách hàng, hoặc tác động môi trường tích cực thường khó quy đổi ra giá trị tiền tệ cụ thể. Mặc dù các mô hình như Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard) đã được phát triển để giải quyết vấn đề này, việc thu thập dữ liệu đáng tin cậy và xây dựng các thang đo chuẩn hóa vẫn là một quá trình phức tạp. Thiếu các chỉ số đo lường rõ ràng cho thành quả phi tài chính có thể dẫn đến việc đánh giá thiếu sót hoặc không chính xác về toàn bộ lợi ích CSR mà doanh nghiệp đạt được từ các hoạt động trách nhiệm xã hội.

III. Cách Trách Nhiệm Xã Hội Tác Động Đến Thành Quả Tài Chính Của Doanh Nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu về tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam đã chỉ ra rằng các hoạt động TNXH không chỉ là chi phí mà còn là khoản đầu tư chiến lược mang lại lợi ích tài chính đáng kể. Mặc dù việc đo lường trực tiếp có thể phức tạp, nhưng nhiều bằng chứng thực nghiệm đã chứng minh mối quan hệ tích cực này. Các doanh nghiệp thực hiện TNXH hiệu quả thường có khả năng thu hút vốn đầu tư tốt hơn, giảm rủi ro pháp lý và vận hành, từ đó cải thiện các chỉ số tài chính quan trọng. Việc giảm thiểu chất thải, tối ưu hóa sử dụng tài nguyên thông qua các sáng kiến môi trường không chỉ bảo vệ hành tinh mà còn trực tiếp cắt giảm chi phí sản xuất và vận hành, nâng cao biên lợi nhuận.

Các báo cáo từ luận án của Lê Hà Như Thảo (2022) cũng đã tổng hợp nhiều nghiên cứu cho thấy TNXH tác động cùng chiều đến các chỉ số tài chính như ROE (lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu), ROA (lợi nhuận trên tổng tài sản), và ROS (tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu). Điều này khẳng định rằng, một chiến lược TNXH được thực hiện nghiêm túc có thể là động lực thúc đẩy hiệu quả hoạt động kinh doanh và tăng trưởng bền vững. Doanh nghiệp Việt Nam cần nhìn nhận TNXH không chỉ như một nghĩa vụ đạo đức mà còn là một công cụ quản lý chiến lược để tối ưu hóa thành quả tài chính và phi tài chính, từ đó củng cố vị thế cạnh tranh và tạo ra giá trị lâu dài cho cổ đông và các bên liên quan. Việc tích hợp các nguyên tắc TNXH vào mọi khía cạnh của hoạt động kinh doanh sẽ là chìa khóa để đạt được sự phát triển bền vững.

3.1. Phân Tích Các Chỉ Số Tài Chính Từ Hoạt Động TNXH

Các hoạt động Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) có mối liên hệ rõ ràng với các chỉ số tài chính quan trọng của doanh nghiệp. Nghiên cứu thực nghiệm đã chỉ ra rằng TNXH tác động tích cực đến các chỉ số như ROE (Return on Equity), ROA (Return on Assets), và ROS (Return on Sales). Cụ thể, việc thực hiện TNXH giúp tăng cường uy tín thương hiệu, thu hút khách hàng trung thành, từ đó thúc đẩy doanh thu. Đồng thời, các sáng kiến xanh, quản lý tài nguyên hiệu quả có thể giảm chi phí vận hành. Luận án của Lê Hà Như Thảo (2022) nhấn mạnh rằng các chỉ số tài chính dựa trên hiệu quả quản lý, như ROE, ROA, ROS, thường có tác động cùng chiều với TNXH nhiều hơn các chỉ số thị trường. Điều này khẳng định vai trò của TNXH trong việc cải thiện thành quả tài chính thực chất của doanh nghiệp Việt Nam.

3.2. Ảnh Hưởng Đến Lợi Thế Cạnh Tranh Và Doanh Thu Bền Vững

Việc thực hiện Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) mang lại lợi thế cạnh tranh đáng kể và góp phần vào doanh thu bền vững cho các doanh nghiệp Việt Nam. Một thương hiệu có trách nhiệm xã hội thường được khách hàng tin tưởng và lựa chọn hơn, dẫn đến tăng doanh số bán hàng và thị phần. Ngoài ra, các hoạt động TNXH giúp doanh nghiệp thu hút và giữ chân nhân tài, giảm chi phí tuyển dụng và đào tạo. Điều này, theo lý thuyết dựa trên nguồn tài nguyên (Resources Based View theory) của Prahalad & Hamel (1990), nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự khác biệt hóa thông qua TNXH tạo ra một rào cản cho đối thủ và đảm bảo luồng doanh thu ổn định hơn trong dài hạn. Đây là cách TNXH củng cố thành quả doanh nghiệp trên thị trường.

IV. Bí Quyết Nâng Cao Thành Quả Phi Tài Chính Qua Trách Nhiệm Xã Hội Doanh Nghiệp

Không chỉ dừng lại ở các chỉ số tài chính, tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam còn thể hiện rõ rệt ở khía cạnh phi tài chính, đóng góp vào sự phát triển toàn diện và bền vững. Các hoạt động TNXH có thể nâng cao danh tiếng, cải thiện mối quan hệ với các bên liên quan, và xây dựng một nền văn hóa doanh nghiệp tích cực. Đối với nhân viên, một môi trường làm việc có trách nhiệm xã hội cao không chỉ mang lại sự hài lòng mà còn thúc đẩy tinh thần cống hiến, khả năng sáng tạo và lòng trung thành. Điều này trực tiếp ảnh hưởng đến năng lực học hỏi và phát triển của tổ chức.

Luận án tiến sĩ của Lê Hà Như Thảo (2022) đã đi sâu vào phân tích tác động của TNXH đến các khía cạnh phi tài chính như khách hàng, học hỏi và phát triển, quy trình nội bộ. Khả năng học hỏi và phát triển, được thể hiện qua việc nâng cao năng lực nhân viên, môi trường làm việc tốt, và khả năng thu hút/giữ chân nhân tài, là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá thành quả phi tài chính (Hopkins, 2003). Waddock & cộng sự (2002) và Evans & Davis (2011) cũng chỉ ra rằng nhận thức của nhân viên về trách nhiệm của doanh nghiệp có thể quyết định việc họ lựa chọn và gắn bó với nơi làm việc. Doanh nghiệp Việt Nam có thể tận dụng mô hình CSR Việt Nam để củng cố các mối quan hệ này, từ đó tạo ra một lợi thế cạnh tranh bền vững và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh tổng thể, vượt xa các chỉ số tài chính đơn thuần. Đây chính là bí quyết để các doanh nghiệp đạt được sự phát triển bền vững trong dài hạn.

4.1. Tác Động Đến Khía Cạnh Học Hỏi Phát Triển Và Thu Hút Nhân Tài

Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) có tác động mạnh mẽ đến khía cạnh học hỏi và phát triển của tổ chức, đặc biệt trong việc thu hút và giữ chân nhân tài. Một doanh nghiệp cam kết TNXH thường xây dựng được văn hóa làm việc tích cực, tạo cơ hội cho nhân viên học tập, nâng cao năng lực và phát triển sự nghiệp. Theo Kaplan (1992), khả năng học hỏi và phát triển bao gồm việc nâng cao năng lực nhân viên, môi trường làm việc tốt, và sự gắn kết mục tiêu cá nhân với mục tiêu chung của doanh nghiệp. Waddock & cộng sự (2002) và Evans & Davis (2011) đã tìm thấy rằng nhận thức của nhân viên về quản lý và trách nhiệm của doanh nghiệp ảnh hưởng đến lựa chọn và ý định theo đuổi công việc của họ. Việc thu hút người tài giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và gia tăng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp (Prahalad & Hamel, 1990). Điều này củng cố thành quả phi tài chính và góp phần vào phát triển bền vững.

4.2. Cải Thiện Mối Quan Hệ Khách Hàng Và Quy Trình Nội Bộ

Các sáng kiến Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) không chỉ tác động đến nội bộ mà còn cải thiện mối quan hệ khách hàng và tối ưu hóa quy trình nội bộ. Khách hàng ngày nay có xu hướng tin tưởng và ủng hộ các thương hiệu thể hiện trách nhiệm xã hội, dẫn đến lòng trung thành cao hơn và tăng trưởng doanh số. Về mặt nội bộ, việc áp dụng các tiêu chuẩn TNXH thường đòi hỏi doanh nghiệp phải xem xét lại và chuẩn hóa các quy trình hoạt động, từ chuỗi cung ứng đến sản xuất, để đảm bảo tính minh bạch, đạo đức và hiệu quả. Điều này giúp loại bỏ lãng phí, giảm rủi ro, và tạo ra một môi trường làm việc có tổ chức hơn. Sự cải thiện này trực tiếp đóng góp vào thành quả phi tài chính và gián tiếp nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh tổng thể của các doanh nghiệp Việt Nam.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Thực Tiễn Về Tác Động TNXH Tại Doanh Nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu của Lê Hà Như Thảo (2022) đã cung cấp một bức tranh toàn diện về tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam, dựa trên dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập từ các doanh nghiệp tại Việt Nam. Kết quả cho thấy TNXH không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà đã được các doanh nghiệp Việt Nam thực hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau: xã hội, môi trường và kinh tế. Các phát hiện này góp phần lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về mối quan hệ giữa TNXH và thành quả hoạt động trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam, đồng thời cung cấp các dẫn chứng thực nghiệm quý giá cho cả giới học thuật và doanh nghiệp.

Nghiên cứu đã khẳng định rằng các hoạt động TNXH có mối quan hệ tích cực với thành quả doanh nghiệp ở cả khía cạnh tài chính và phi tài chính. Cụ thể, TNXH tác động tích cực đến các chỉ số tài chính như ROE, ROA, ROS. Hơn nữa, nó cũng cải thiện các khía cạnh phi tài chính như học hỏi và phát triển, sự hài lòng của khách hàng, và hiệu quả của quy trình nội bộ. Khung nghiên cứu và các giả thuyết đã được kiểm định, cho thấy vai trò trung gian của thành quả phi tài chính trong mối quan hệ giữa TNXH và thành quả tài chính. Những kết quả này không chỉ củng cố cơ sở lý thuyết về TNXH mà còn đưa ra những khuyến nghị thực tiễn cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc xây dựng và triển khai chiến lược TNXH để đạt được hiệu quả hoạt động kinh doanh tối ưu và hướng tới phát triển bền vững.

5.1. Những Phát Hiện Nổi Bật Về Mối Quan Hệ TNXH Thành Quả

Nghiên cứu của Lê Hà Như Thảo (2022) về tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam đã đưa ra nhiều phát hiện nổi bật. Cụ thể, các chỉ số đo lường trách nhiệm xã hội ở khía cạnh xã hội, môi trường và kinh tế đều có mối quan hệ tích cực với thành quả hoạt động của các doanh nghiệp ở Việt Nam. Về khía cạnh tài chính, TNXH được tìm thấy có tác động cùng chiều đến các chỉ số như ROE, ROA, ROS. Đối với thành quả phi tài chính, TNXH tác động tích cực đến khía cạnh học hỏi và phát triển (khả năng nâng cao năng lực nhân viên, môi trường làm việc), khía cạnh khách hàng (sự hài lòng, lòng trung thành), và khía cạnh quy trình nội bộ (hiệu quả vận hành). Những phát hiện này khẳng định lợi ích CSR đa chiều trong việc thúc đẩy phát triển bền vững.

5.2. Đánh Giá Khung Nghiên Cứu Và Giả Thuyết Từ Luận Án

Khung nghiên cứu trong luận án đã được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết vững chắc, kết hợp với các nghiên cứu thực nghiệm trước đó, để đánh giá tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam. Các giả thuyết nghiên cứu, bao gồm tác động của TNXH đến thành quả ở khía cạnh tài chính, học hỏi và phát triển, quy trình nội bộ, và khách hàng, đều được kiểm định chặt chẽ. Đặc biệt, luận án còn xem xét vai trò trung gian của thành quả phi tài chính cho sự tác động của TNXH đến thành quả ở khía cạnh tài chính. Sự kiểm định các giả thuyết này thông qua phương pháp định lượng đã mang lại bằng chứng đáng tin cậy, góp phần làm sâu sắc thêm hiểu biết về mối quan hệ phức tạp giữa đo lường TNXH và thành quả doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường Việt Nam.

VI. Tương Lai Trách Nhiệm Xã Hội Doanh Nghiệp Và Phát Triển Bền Vững Ở Việt Nam

Nhìn về tương lai, Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXH) sẽ tiếp tục là yếu tố then chốt định hình sự phát triển của các doanh nghiệp và nền kinh tế Việt Nam. Với sự gia tăng nhận thức của người tiêu dùng, nhà đầu tư và chính phủ về các vấn đề xã hội và môi trường, việc tích hợp TNXH vào chiến lược kinh doanh không chỉ là một lợi thế mà còn là điều kiện tiên quyết để tồn tại và phát triển. Các doanh nghiệp Việt Nam cần tiếp tục đổi mới, tìm kiếm phương pháp thực hiện và đo lường TNXH một cách hiệu quả hơn, đảm bảo rằng các hoạt động này mang lại giá trị thực sự cho cả doanh nghiệp và xã hội.

Để thúc đẩy phát triển bền vững, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng. Chính phủ có thể ban hành các chính sách khuyến khích, hỗ trợ và tạo khuôn khổ pháp lý rõ ràng cho việc thực hiện TNXH. Các doanh nghiệp cần chủ động áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về TNXH, đồng thời điều chỉnh phù hợp với bối cảnh văn hóa và kinh tế Việt Nam. Nghiên cứu sâu hơn về tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam sẽ tiếp tục cung cấp những hiểu biết quý giá, giúp các tổ chức tối ưu hóa chiến lược TNXH của mình. Việc tập trung vào các khía cạnh tài chính và phi tài chính, cũng như giải quyết các thách thức trong đo lường, sẽ mở ra con đường cho một tương lai kinh doanh có trách nhiệm và thịnh vượng hơn tại Việt Nam. Điều này sẽ góp phần xây dựng một nền kinh tế vững mạnh và một xã hội công bằng hơn.

6.1. Khuyến Nghị Cho Các Doanh Nghiệp Và Nhà Hoạch Định Chính Sách

Để tối đa hóa tác động Trách nhiệm Xã hội đến Thành quả Doanh nghiệp Việt Nam, các doanh nghiệp cần tích hợp TNXH vào chiến lược cốt lõi, không chỉ là hoạt động từ thiện. Cần xây dựng hệ thống đo lường TNXH toàn diện, bao gồm cả thành quả tài chính và phi tài chính, sử dụng các mô hình như Thẻ điểm cân bằng. Đối với nhà hoạch định chính sách, việc ban hành các chính sách khuyến khích, giảm thuế cho các doanh nghiệp thực hiện tốt TNXH, và tạo ra một môi trường pháp lý rõ ràng là rất quan trọng. Điều này sẽ thúc đẩy mô hình CSR Việt Nam phát triển mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh và góp phần vào phát triển bền vững của đất nước.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tác Động TNXH

Các hướng nghiên cứu tiếp theo về tác động TNXH nên tập trung vào việc phát triển các công cụ và phương pháp đo lường TNXH tinh vi hơn, đặc biệt là trong việc định lượng giá trị của thành quả phi tài chính. Cần có thêm các nghiên cứu dọc (longitudinal studies) để đánh giá mối quan hệ nhân quả và tác động dài hạn của TNXH lên thành quả doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu có thể mở rộng phạm vi sang các ngành nghề cụ thể, hoặc so sánh mô hình CSR Việt Nam với các quốc gia trong khu vực để rút ra bài học kinh nghiệm. Việc tập trung vào những khía cạnh chưa được khám phá, như tác động của TNXH đến đổi mới sáng tạo hoặc khả năng chống chịu khủng hoảng của doanh nghiệp, cũng sẽ mang lại những giá trị học thuật và thực tiễn đáng kể cho sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu toàn cầu, sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và các bất ổn kinh tế - xã hội đang đặt các doanh nghiệp trước yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng phát triển bền vững. Tại Việt Nam – quốc gia được xác định nằm trong nhóm mười nước chịu tổn thương nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu – các dự báo khoa học từ Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đã chỉ rõ: "khoảng 45% diện tích đất nông nghiệp bị phá hủy và nhiễm mặn, 22 triệu người có khả năng mất nhà cửa, do mực nước biển dâng cao đến năm 2030 gây thiệt hại có thể lên đến 10% GDP". Đồng thời, như Druckman & McGrath (2019) cảnh báo, mức độ báo động về biến đổi khí hậu đã tăng gấp 3 lần so với một thế kỷ trước. Nhằm cụ thể hóa Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị sự 2030 của Liên Hợp Quốc và Quyết định số 1393/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, việc thực thi Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility - TNXH/CSR) không còn là hoạt động mang tính hình thức hay từ thiện đơn thuần, mà đã trở thành yêu cầu sống còn. Áp lực này càng gia tăng khi hành vi tiêu dùng quốc tế và nội địa có bước chuyển biến căn bản; theo nghiên cứu của Park & cộng sự (2021), "91% người tiêu dùng toàn cầu mong đợi các doanh nghiệp hoạt động có trách nhiệm để giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường. Hơn nữa, 84% nói rằng họ tìm kiếm các sản phẩm có trách nhiệm bất cứ khi nào có thể".

Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu (research gap) nổi cộm trong bức tranh học thuật tại các thị trường mới nổi, đặc biệt là Việt Nam, nằm ở tính phiến diện và thiếu nhất quán của các công trình thực nghiệm trước đây. Hầu hết các nghiên cứu nội địa (Hồ Ngọc Thảo Trang & Yekini, 2014; Nguyễn Thị Ngọc Bích & cộng sự, 2015; Hồ Viết Tiến & Hồ Thị Vân Anh, 2017; Nguyễn Thị Thu Nguyệt, 2022) chủ yếu tiếp cận CSR dưới góc độ công bố thông tin (Corporate Social Responsibility Disclosure - CSRD) thông qua kỹ thuật phân tích nội dung (content analysis) đếm số lượng dòng/từ trên báo cáo thường niên theo Thông tư 155/2015/BTC. Cách tiếp cận này chỉ phản ánh hình thức trình bày mà chưa đo lường được thực chất các hành vi và hoạt động trách nhiệm xã hội diễn ra trong vận hành. Hơn thế nữa, các nghiên cứu trước đây hầu như chỉ tập trung đánh giá tác động đơn tuyến của CSR đến các chỉ số thành quả tài chính truyền thống (ROA, ROE, ROS, Tobin's Q) mà bỏ quên hoàn toàn các khía cạnh thành quả phi tài chính – vốn là nguồn gốc cốt lõi tạo ra giá trị doanh nghiệp dài hạn.

Để giải quyết triệt để khoảng trống này, luận án tiến sĩ chuyên ngành Kế toán của nghiên cứu sinh Lê Hà Như Thảo (Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng, 2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đoàn Ngọc Phi Anh đã thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và các giả thuyết trọng tâm:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Việc thực hiện TNXH (theo tiêu chuẩn quốc tế GRI) và Thành quả hoạt động (TQHĐ - theo Thẻ điểm cân bằng Balanced Scorecard) của doanh nghiệp tại Việt Nam được đo lường như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): TNXH tác động trực tiếp như thế nào đến thành quả tài chính và các thành quả phi tài chính (khách hàng, quy trình nội bộ, học hỏi và phát triển)?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Các khía cạnh thành quả phi tài chính đóng vai trò trung gian như thế nào trong cơ chế tác động của TNXH đến thành quả tài chính của doanh nghiệp?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính bao gồm:

• H1: Thực hiện TNXH có tác động tích cực đến TQHĐ ở khía cạnh tài chính.
• H2: Thực hiện TNXH có tác động tích cực đến TQHĐ ở khía cạnh học hỏi và phát triển.
• H3: Thực hiện TNXH có tác động tích cực đến TQHĐ ở khía cạnh quy trình nội bộ.
• H4: Thực hiện TNXH có tác động tích cực đến TQHĐ ở khía cạnh khách hàng.
• H5 (H5a, H5b, H5c): Tồn tại mối quan hệ nhân quả tương hỗ giữa các khía cạnh phi tài chính và tài chính trong hệ thống Thẻ điểm cân bằng (Học hỏi & Phát triển $\rightarrow$ Quy trình nội bộ $\rightarrow$ Khách hàng $\rightarrow$ Tài chính).
• H6 (H6a, H6b, H6c): Các thành quả phi tài chính đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa TNXH và thành quả tài chính.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều giữa Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984), Lý thuyết dựa trên nguồn tài nguyên và quan hệ nguồn lực (Resource-Based Theory & Relational View - Barney, 1991; Mesquita & cộng sự, 2008), Lý thuyết tính chính đáng (Legitimacy Theory - Deegan, 2002) và Lý thuyết đại diện (Agency Theory - Jensen, 2001; Burke & Logsdon, 1996).

Đóng góp đột phá của công trình thể hiện ở việc lượng hóa toàn diện tác động của CSR thông qua mẫu khảo sát sơ cấp quy mô 336 doanh nghiệp thuộc nhiều ngành nghề trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam; đối chứng với 10 nghiên cứu điển hình (case studies) chuyên sâu và kiểm định độ tin cậy dữ liệu tài chính trên 226 công ty niêm yết. Dữ liệu được thu thập trong giai đoạn 2017–2019, tạo ra khung tham chiếu thực nghiệm chuẩn xác, loại trừ tác động gây nhiễu ngoại sinh từ đại dịch Covid-19.

---

Literature Review và Positioning

Dòng chảy học thuật quốc tế về mối quan hệ giữa Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và Thành quả hoạt động (CSR-Corporate Performance) trong nửa thế kỷ qua tồn tại ba trường phái đối lập rõ nét:

Thứ nhất, trường phái Tác động tích cực (Social Impact Hypothesis) khẳng định CSR gia tăng hiệu quả kinh doanh. Các công trình kinh điển của Preston & O'Bannon (1997), Waddock & Graves (1997), Moneva & cộng sự (2007), Schreck (2011), Wang (2015), Blasi & cộng sự (2018), Cho & cộng sự (2019) và Okafor & cộng sự (2021) chứng minh rằng việc đáp ứng kỳ vọng của các bên liên quan giúp doanh nghiệp củng cố danh tiếng, thu hút nhân tài, nâng cao năng suất và cải thiện tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) cũng như giá trị vốn hóa thị trường.

Thứ hai, trường phái Chi phí hao tổn và Đánh đổi (Trade-off Hypothesis / Expense Theory) bắt nguồn từ quan điểm cổ đông của Milton Friedman (1970). Theo đó, việc phân bổ nguồn lực giới hạn cho các hoạt động xã hội, từ thiện sẽ tạo ra gánh nặng chi phí, làm sai lệch mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận. Lập luận này được tiếp nối bởi Barnett & Salomon (2006), Brammer & cộng sự (2006), và Simpson & cộng sự (2002), cho thấy doanh nghiệp thực hiện CSR có thể chịu bất lợi cạnh tranh ngắn hạn so với các đối thủ không chịu gánh nặng chi phí xã hội.

Thứ ba, trường phái Trung lập / Phi tương quan (Neutrality Hypothesis) gồm các nghiên cứu của Ullmann (1985), Patten (1991), Jaggi & Freedman (1982), Nelling & Webb (2009), Wuttichindanon (2017) và Su & cộng sự (2020), chỉ ra không có mối quan hệ thống kê đáng kể giữa CSR và lợi nhuận tài chính, do sự can thiệp của vô số biến số tiềm ẩn trong môi trường kinh doanh phức tạp.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hồ Ngọc Thảo Trang & Yekini (2014) khảo sát 20 doanh nghiệp giai đoạn 2010–2012, Hồ Viết Tiến & Hồ Thị Vân Anh (2017) và Nguyễn Thị Thu Nguyệt (2022) tuy tìm thấy tác động tích cực nhưng bị giới hạn bởi cỡ mẫu nhỏ và chỉ dừng lại ở thang đo công bố thông tin. Ngược lại, Nguyễn Thị Ngọc Bích & cộng sự (2015) trên mẫu 50 công ty niêm yết giai đoạn 2010–2013 lại không tìm thấy mối liên hệ giữa CSR tổng hợp và giá trị thị trường.

Luận án của Lê Hà Như Thảo định vị vị thế tiên phong khi vượt qua các ranh giới phương pháp luận truyền thống. Thay vì sử dụng các bộ chỉ số danh tiếng của bên thứ ba vốn khan hiếm tại các thị trường mới nổi như KLD hay Fortune (như nghiên cứu của Cochran & Wood, 1984; Griffin & Mahon, 1997; Chatterji & cộng sự, 2009), luận án đo lường hành vi CSR thực tế dựa trên bộ tiêu chuẩn Báo cáo Sáng kiến Toàn cầu (Global Reporting Initiative - GRI Standard) bao gồm 3 trụ cột: Kinh tế, Môi trường, Xã hội.

Đồng thời, khi so sánh với các công trình quốc tế như nghiên cứu của Martinez-Conesa & cộng sự (2017) tại Tây Ban Nha về vai trò trung gian của đổi mới sáng tạo, nghiên cứu của Nassani & cộng sự (2022) tại các nền kinh tế đang phát triển, hay nghiên cứu của Banker & cộng sự (2000) tại Hoa Kỳ và Anderson & cộng sự (1994) tại Thụy Điển về hiệu ứng dẫn dắt của thành quả phi tài chính, luận án này tiến xa hơn bằng cách tích hợp toàn vẹn khung Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard - Kaplan & Norton, 1992, 1996, 2001) vào cấu trúc mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM), mở khóa cơ chế truyền dẫn nội tại vốn được xem là "hộp đen" trong quản trị học.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý luận quan trọng thông qua việc mở rộng và kết nối các lý thuyết quản trị cốt lõi:

• Mở rộng Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984; Deegan & cộng sự, 2002): Luận án chứng minh tính đúng đắn của cả hai nhánh: Nhánh đạo đức (xem việc chăm lo cho nhân viên, cộng đồng, môi trường là trách nhiệm tự thân) và Nhánh quản trị chiến lược tích cực (Berman & cộng sự, 1999). Bằng chứng thực nghiệm khẳng định việc đáp ứng cam kết đạo đức không mâu thuẫn với mục tiêu kinh tế mà là tiền đề tạo dựng sự thỏa mãn của khách hàng và đối tác.
• Phát triển Lý thuyết dựa trên nguồn tài nguyên và Quan hệ nguồn lực (Resource-Based View & Relational View - Barney, 1991; Acedo & cộng sự, 2006; Mesquita & cộng sự, 2008): Thực thi CSR theo chuẩn GRI được chứng minh là một nguồn lực vô hình quý giá, hiếm có, khó bắt chước và không thể thay thế (chuẩn VRIO). Luận án xác lập rằng CSR thúc đẩy "năng lực quan hệ" (relational resources), giúp doanh nghiệp giảm chi phí giao dịch, tiếp cận nguồn tri thức liên kết từ nhà cung cấp và tối ưu hóa quy trình R&D.
• Tái định hình Lý thuyết đại diện (Agency Theory) qua Khái niệm "TNXH có lợi": Kế thừa quan điểm của Jensen (2001) về "Tối đa hóa giá trị khai sáng" và Burke & Logsdon (1996), luận án chứng minh hành vi CSR không phải là sự lạm quyền của ban điều hành gây tổn hại cho cổ đông, mà là công cụ quản trị rủi ro chiến lược giúp bảo vệ dòng tiền dài hạn.
• Củng cố Lý thuyết tính chính đáng (Legitimacy Theory - Deegan, 2002) và Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory): CSR đóng vai trò như "giấy phép xã hội để hoạt động" (social license to operate), phát tín hiệu minh bạch giúp doanh nghiệp thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và củng cố sự tín nhiệm từ cơ quan quản lý.

Sự chuyển dịch mô hình tư duy (paradigm shift) mà luận án xác lập là: CSR không phải là một "trung tâm chi phí" (cost center) gây hao hụt lợi nhuận ngắn hạn, mà là một "đòn bẩy giá trị chiến lược" (value driver) tác động gián tiếp nhưng bền vững đến thành quả tài chính thông qua chuỗi giá trị phi tài chính nội sinh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 3 khía cạnh CSR theo GRI (Kinh tế, Môi trường, Xã hội) với 4 khía cạnh Thẻ điểm cân bằng của Kaplan & Norton (Tài chính, Khách hàng, Quy trình nội bộ, Học hỏi & Phát triển). Điểm đột phá trong cách tiếp cận này bao gồm:

1. Giải quyết triệt để sự trùng lặp khái niệm: Các nghiên cứu CSR trước đây thường nhầm lẫn giữa hoạt động trách nhiệm với kết quả đầu ra. Luận án tách bạch rõ ràng: CSR là biến nguyên nhân (đo theo GRI), còn TQHĐ là biến kết quả đa chiều (đo theo BSC).
2. Khám phá các chiều kích quy trình nội bộ mới: Bổ sung các chỉ báo về năng lực tìm kiếm nhà cung ứng đạt chuẩn xanh và năng lực số hóa xử lý thông tin nội bộ.
3. Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được thiết kế đặc thù cho các nền kinh tế đang chuyển đổi, nơi thể chế bảo vệ môi trường và người tiêu dùng đang trong giai đoạn hoàn thiện.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism / Pragmatism), ứng dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Triangulation Design) với sự phối hợp chặt chẽ giữa định lượng và định tính:

• Cấp độ phân tích: Cấp độ tổ chức doanh nghiệp (firm-level).
• Mẫu khảo sát định lượng sơ cấp: 336 doanh nghiệp tại Việt Nam, đáp ứng tiêu chuẩn phân bổ đa dạng theo quy mô lao động, số năm hoạt động, loại hình sở hữu và lĩnh vực hoạt động (Sản xuất, Thương mại, Dịch vụ, Xây dựng) trên cả 3 miền Bắc, Trung, Nam.
• Mẫu định tính phỏng vấn chuyên sâu: Phỏng vấn bán cấu trúc các nhà quản lý cấp cao nhằm lý giải cơ chế chuyển hóa chi phí CSR.
• Nghiên cứu trường hợp điển hình: 10 doanh nghiệp niêm yết tiêu biểu đại diện cho các ngành kinh tế trọng điểm.
• Mẫu dữ liệu thứ cấp kiểm chứng: 226 công ty cổ phần niêm yết trên thị trường chứng khoán (HOSE và HNX) để đối soát độ tin cậy của dữ liệu tài chính.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai theo các bước chuẩn hóa:

1. Phát triển công cụ đo lường: Xây dựng phiếu khảo sát thang đo Likert 5 điểm dựa trên tổng quan lý thuyết quốc tế từ GRI 4 / GRI Standards và Kaplan & Norton (1992, 1996). Thang đo được hiệu chỉnh qua nghiên cứu sơ bộ (pilot test) với các chuyên gia và nhà quản trị.
2. Thu thập dữ liệu: Phân phát trực tiếp và trực tuyến đến các thành viên ban giám đốc, giám đốc tài chính (CFO), kế toán trưởng và trưởng phòng nhân sự/vận hành.
3. Tam giác hóa dữ liệu (Data & Methodological Triangulation): Kết hợp dữ liệu khảo sát sơ cấp, phỏng vấn sâu định tính và báo cáo tài chính/báo cáo phát triển bền vững thứ cấp.
4. Kiểm soát tính hợp lệ và độ tin cậy: Sử dụng hệ số Cronbach's Alpha, độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR), phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - AVE), hệ số tải ngoài (Outer Loadings), tỷ số tương quan Heterotrait-Monotrait Ratio (HTMT), và hệ số phóng đại phương sai (VIF).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được phân tích trên phần mềm chuyên dụng SPSS và SmartPLS bằng kỹ thuật Mô hình hóa phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM):

• Độ tin cậy thang đo: Tất cả các biến tiềm ẩn đều đạt Cronbach's Alpha $> 0.80$ và CR $> 0.85$, vượt xa ngưỡng tiêu chuẩn $0.70$. Giá trị AVE của tất cả các cấu trúc đều $> 0.50$, khẳng định giá trị hội tụ hoàn hảo.
• Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Tất cả các hệ số HTMT đều $< 0.85$ (Bảng 3.12, 3.13), kiểm định Bootstrap 5.000 mẫu cho thấy khoảng tin cậy của HTMT không chứa giá trị 1.
• Kiểm soát đa cộng tuyến: Hệ số VIF của tất cả các biến quan sát đều $< 3.3$ (Bảng 3.14), loại trừ hoàn toàn nguy cơ đa cộng tuyến.
• Kiểm định độ phù hợp mô hình (Model Fit): Chỉ số SRMR và NFI đạt chuẩn mực chấp nhận trong PLS-SEM (Bảng 3.15). Hệ số xác định $R^2$ (Bảng 3.16) và hệ số độ lớn tác động $f^2$ (Bảng 3.17) phản ánh mức độ giải thích vượt trội của mô hình cấu trúc.
• Kiểm định Paired-Samples T-Test (Bảng 3.5): Kiểm định sự khác biệt giữa dữ liệu khảo sát tự đánh giá và dữ liệu kế toán thực tế (ROA, ROE, ROS) của 226 công ty cổ phần niêm yết cho thấy $p > 0.05$, chứng minh tính nhất quán, khách quan và loại trừ độ lệch phương pháp chung (Common Method Bias).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng Bootstrap 5.000 mẫu từ mô hình PLS-SEM và phỏng vấn chuyên sâu đã làm sáng tỏ các phát hiện đột phá:

1. TNXH tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến mọi khía cạnh của Thẻ điểm cân bằng ($p < 0.001$): Thực hiện CSR toàn diện theo chuẩn GRI thúc đẩy mạnh mẽ đồng thời Thành quả học hỏi & phát triển ($\beta$ cao nhất), Thành quả quy trình nội bộ, Thành quả khách hàng và Thành quả tài chính.
2. Vai trò trung gian dẫn truyền của Thành quả phi tài chính: TNXH tác động đến thành quả tài chính không chỉ qua con đường trực tiếp mà chủ yếu thông qua cơ chế trung gian gián tiếp đa tầng (Bảng 3.19). Cụ thể, khi doanh nghiệp thực thi CSR, nguồn vốn nhân lực được nâng cấp (học hỏi & phát triển) $\rightarrow$ tối ưu hóa năng suất và chuỗi cung ứng (quy trình nội bộ) $\rightarrow$ gia tăng uy tín và sự gắn kết khách hàng $\rightarrow$ tối đa hóa doanh thu và lợi nhuận tài chính.
3. Phát hiện nghịch đảo định kiến chi phí: Các bằng chứng thực nghiệm và dữ liệu phỏng vấn sâu bác bỏ quan điểm của Friedman (1970) và Barnett & Salomon (2006). Mặc dù các hoạt động bảo vệ môi trường, xử lý nước thải và phúc lợi lao động phát sinh chi phí ban đầu, nhưng hiệu quả tiết kiệm năng lượng, giảm thiểu tai nạn lao động, giảm tỷ lệ luân chuyển nhân sự và thu hút khách hàng trung thành đã bù đắp vượt trội chi phí đã bỏ ra.
4. Xác nhận tính liên hoàn nhân quả của Thẻ điểm cân bằng: Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc tại một thị trường mới nổi ủng hộ mô hình lý thuyết của Kaplan & Norton (1992): TQHĐ học hỏi & phát triển tác động trực tiếp đến TQHĐ quy trình nội bộ; TQHĐ quy trình nội bộ tác động trực tiếp đến TQHĐ khách hàng; và TQHĐ khách hàng là động lực trực tiếp gia tăng TQHĐ tài chính.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp khung phân tích tích hợp GRI-BSC đầu tiên giải quyết hoàn chỉnh vấn đề nội sinh trong nghiên cứu kế toán quản trị và CSR tại Việt Nam.
• Về mặt quản trị doanh nghiệp:
  • Doanh nghiệp không nên triển khai CSR dưới dạng các hoạt động tài trợ từ thiện tự phát, mà phải tích hợp các tiêu chuẩn GRI vào hệ thống mục tiêu chiến lược và KPI của từng phòng ban.
  • Ban giám đốc cần nhận thức rằng đầu tư vào sự an toàn, chế độ đãi ngộ của người lao động và quy trình sản xuất sạch chính là phương thức tối ưu hóa chi phí vận hành và xây dựng thương hiệu bền vững.
• Về mặt chính sách vĩ mô:
  • Khuyến nghị Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước nâng cấp các hướng dẫn công bố thông tin phát triển bền vững từ tự nguyện sang bắt buộc theo chuẩn mực GRI/ISSB.
  • Chính phủ cần xây dựng các cơ chế ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, chính sách tín dụng xanh (Green Credit) và các gói hỗ trợ công nghệ cho những doanh nghiệp đạt chuẩn trách nhiệm xã hội và môi trường.
• Khả năng khái quát hóa: Khung nghiên cứu và các kết quả này hoàn toàn có thể áp dụng cho các nền kinh tế đang phát triển có cùng bối cảnh thể chế tại khu vực Đông Nam Á (ASEAN).

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn mang tính học thuật:

1. Dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2017–2019 chưa thể hiện được toàn bộ tác động trễ (time-lag effects) của các khoản đầu tư CSR dài hạn đến lợi nhuận tài chính qua nhiều chu kỳ kinh tế.
2. Đặc điểm mẫu: Mặc dù đã khảo sát 336 doanh nghiệp và đối soát 226 công ty niêm yết, phương pháp lấy mẫu vẫn tồn tại tỷ lệ nhất định sự tự đánh giá của nhà quản lý.
3. Phạm vi bối cảnh: Nghiên cứu được thực hiện trước khi xảy ra cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu Covid-19, do đó chưa đo lường được tính chống chịu (resilience) của doanh nghiệp có điểm CSR cao trong đại dịch.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Triển khai nghiên cứu dữ liệu bảng dọc (Longitudinal Panel Data) theo dõi doanh nghiệp liên tục trong chuỗi thời gian 5–10 năm.
• Bổ sung các biến điều tiết (Moderating variables) như: Mức độ cạnh tranh ngành, Quy mô doanh nghiệp, Loại hình sở hữu (Nhà nước, Tư nhân, FDI), và Văn hóa doanh nghiệp.
• Mở rộng nghiên cứu tác động của Chuyển đổi số xanh (Twin Transition: Green & Digital) kết hợp với thực hành CSR.
• Thực hiện các nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Cross-country comparative study) giữa Việt Nam và các quốc gia thành viên ASEAN.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu sau đại học trong lĩnh vực Kế toán quản trị bền vững, cung cấp bộ thang đo GRI-BSC chuẩn hóa đã được kiểm định độ tin cậy thực nghiệm cao.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Thúc đẩy các ngành sản xuất xuất khẩu chủ lực của Việt Nam (Dệt may, Da giày, Thủy sản, Gỗ, Nông sản chế biến) chuyển đổi sang mô hình kinh doanh có trách nhiệm nhằm vượt qua các hàng rào kỹ thuật như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU và các yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng quốc tế.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách trong việc triển khai Chiến lược quốc gia về Tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050.
• Lợi ích xã hội lượng hóa: Khuyến khích môi trường lao động an toàn, bình đẳng giới, giảm thiểu phát thải ô nhiễm và tăng cường đầu tư phát triển kinh tế địa phương.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà nghiên cứu trẻ: Tiếp cận một mô hình mẫu mực về ứng dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) và phân tích PLS-SEM trong lĩnh vực kế toán quản trị chiến lược.
• Giảng viên & Học giả cao cấp: Sở hữu tài liệu chuyên khảo chuyên sâu với hệ thống trích dẫn đa dạng từ các tạp chí kế toán và quản trị quốc tế hàng đầu.
• Ban lãnh đạo doanh nghiệp (CEO, CFO, C-Level): Nhận được cẩm nang thực chứng để định lượng hóa lợi ích của các chương trình CSR/ESG, từ đó phê duyệt ngân sách đầu tư một cách tự tin và thuyết phục các cổ đông.
• Cơ quan quản lý nhà nước & Hiệp hội ngành nghề: Có cơ sở dữ liệu thực chứng để ban hành các quy định pháp lý, bộ chỉ số đánh giá doanh nghiệp phát triển bền vững (CSI) và tiêu chuẩn xếp hạng ESG quốc gia.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở khóa "hộp đen" (black box) trong mối quan hệ giữa Trách nhiệm xã hội và Thành quả tài chính bằng cách chứng minh thực nghiệm chuỗi quan hệ nhân quả nội tại của Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard) đóng vai trò trung gian gián tiếp. Luận án mở rộng Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984) và Lý thuyết dựa trên nguồn tài nguyên (Barney, 1991; Mesquita & cộng sự, 2008) bằng cách chứng minh CSR theo chuẩn GRI là năng lực quan hệ chiến lược tạo ra tài sản vô hình, thúc đẩy năng lực học hỏi $\rightarrow$ tối ưu quy trình $\rightarrow$ gia tăng giá trị khách hàng $\rightarrow$ tối đa hóa thành quả tài chính.

2. Điểm đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước tại Việt Nam (Hồ Ngọc Thảo Trang & Yekini, 2014; Nguyễn Thị Ngọc Bích & cộng sự, 2015; Nguyễn Thị Thu Nguyệt, 2022) vốn chỉ dùng phân tích nội dung đếm từ trên báo cáo thường niên, luận án đã:

• Sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp tam giác hóa (Triangulation) kết hợp khảo sát 336 doanh nghiệp, phỏng vấn sâu định tính và phân tích 10 ca điển hình.
• Ứng dụng kỹ thuật PLS-SEM với Bootstrap 5.000 mẫu, kiểm soát nghiêm ngặt đa cộng tuyến (VIF $< 3.3$) và giá trị phân biệt (HTMT $< 0.85$).
• Thực hiện kiểm định Paired-Samples T-Test trên 226 công ty niêm yết, đối soát thành công tính nhất quán giữa dữ liệu khảo sát chủ quan và các chỉ tiêu kế toán khách quan (ROA, ROE, ROS), loại trừ hoàn toàn độ lệch phương pháp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là TNXH có hệ số tác động trực tiếp mạnh nhất đến khía cạnh Học hỏi và Phát triển nội bộ ($\beta$ cao nhất) thay vì chỉ tác động đến hình ảnh khách hàng bên ngoài. Điều này chỉ ra rằng tại Việt Nam, lợi ích lớn nhất và trước hết của CSR là nâng cao sự gắn kết, lòng trung thành của nhân viên và năng lực đổi mới sáng tạo nội bộ, từ đó mới lan tỏa ra các giá trị tài chính bên ngoài.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết và minh bạch toàn bộ cấu trúc bảng hỏi, danh mục mã hóa các biến quan sát theo chuẩn GRI (Kinh tế, Môi trường, Xã hội) và BSC (Tài chính, Khách hàng, Quy trình nội bộ, Học hỏi & Phát triển), cùng quy trình kiểm định thang đo trong SmartPLS, cho phép các nhà nghiên cứu khác nhân rộng hoàn toàn nghiên cứu trên các mẫu dữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được vạch ra như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu bảng dọc theo dõi tác động lũy kế của CSR qua các cuộc khủng hoảng; (2) Tích hợp các bộ tiêu chuẩn báo cáo phát triển bền vững mới nhất như IFRS S1, IFRS S2 và GRI Standards 2021; (3) Khám phá cơ chế điều tiết của Trí tuệ nhân tạo (AI) và Chuyển đổi số trong việc tối ưu hóa quy trình thực thi CSR và báo cáo phi tài chính.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Hà Như Thảo là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có giá trị học thuật cao, đem lại 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống đo lường thực thi CSR đa chiều dựa trên Báo cáo Sáng kiến Toàn cầu (GRI) phản ánh thực chất hành vi doanh nghiệp thay vì chỉ đánh giá công bố thông tin hình thức.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình tích hợp GRI với Thẻ điểm cân bằng (BSC), lượng hóa đầy đủ thành quả tài chính và phi tài chính.
3. Chứng minh thực nghiệm cơ chế trung gian gián tiếp đa tầng của các thành quả phi tài chính trong mối quan hệ CSR - Thành quả tài chính.
4. Bác bỏ thuyết đánh đổi hao tổn chi phí, củng cố Lý thuyết các bên liên quan và Lý thuyết dựa trên nguồn lực tại thị trường mới nổi.
5. Kiểm định nghiêm ngặt độ tin cậy dữ liệu bằng kỹ thuật PLS-SEM hiện đại và kiểm tra chéo Paired-Samples T-Test trên 226 công ty niêm yết.
6. Cung cấp hệ thống giải pháp và hàm ý chính sách thực tiễn cho cộng đồng doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam hướng tới mục tiêu phát triển bền vững 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI VÀ THÀNH QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP Giới thiệu Chương này hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết liên quan đến TNXH doanh nghiệp, thành quả hoạt động doanh nghiệp và ảnh hưởng của TNXH đến thành quả hoạt động của doanh nghiệp và được tổ chức theo ba phần. Phần một trình bày về TNXH doanh nghiệp trong đó hệ thống hóa khái niệm TNXH, các nội dung của TNXH, các phương pháp đo lường TNXH. Phần hai trình bày về TQHĐ, bao gồm hệ thống đo lường TQHĐ nói chung, TQHĐ ở khía cạnh tài chính, TQHĐ phi tài chính, TQHĐ kết hợp tài chính và phi tài chính. Phần ba trình bày các lý thuyết có liên quan đến mối quan hệ giữa TNXH và TQHĐ, tổng quan tài liệu về sự tác động của TNXH đến TQHĐ của doanh nghiệp.

Từ đó, một số khoảng trống trong nghiên cứu đã được nêu lên trong chương này. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp 1. Khái niệm Ngày nay, nhiều doanh nghiệp đang hướng đến sự phát triển bền vững. Theo xu hướng đó, các công ty ngày càng nhận thức được rằng thành công trong hoạt động kinh doanh không chỉ xuất phát từ việc tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn, thay vào đó cần thêm những yêu cầu về quan tâm và thực hiện trách nhiệm xã hội.

Từ năm 1953, Bowen đã xuất bản ấn phẩm đầu tiên về TNXH với tên gọi “Trách nhiệm xã hội của doanh nhân”. Trong tác phẩm, ông đã nhấn mạnh TNXH là nhiệm vụ doanh nghiệp phải thực hiện vì những lý do sau đây: - Doanh nghiệp tồn tại trong sự quan tâm của xã hội nên những phương thức hoạt động và các quyết định của doanh nghiệp phải tuân theo những hướng dẫn chung của xã hội; - Doanh nghiệp được xem như một tổ chức đạo đức trong xã hội. 10 Tuy nhiên, đến những năm 1970, nhiều nhà kinh tế theo quan điểm của các cổ đông, nổi bật là Friedman (1970) đã tranh luận rằng mỗi doanh nghiệp chủ yếu tập trung vào phát triển kinh tế trong lĩnh vực hoạt động của họ, TNXH thể hiện qua việc tối đa hóa lợi nhuận, sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp một cách hiệu quả. Việc các nhà quản lý sử dụng nguồn lực vào các hoạt động xã hội được xem như ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và tạo áp lực với những khoản thuế bất hợp pháp.

Trái ngược với lập luận của Friedman, Carroll (1979) tiếp sau đó là Freeman (1984, 2010) lại cho rằng doanh nghiệp ngoài việc đảm bảo mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận cho các cổ đông, cần quan tâm đến quyền lợi của các bên liên quan như khách hàng, nhà cung cấp, nhà đầu tư… Theo định nghĩa của Carroll (1979), TNXH được hiểu theo trách nhiệm của doanh nghiệp, tức là những mong đợi, nghĩa vụ mà xã hội đặt ra cho doanh nghiệp tại một thời điểm nhất định. Trách nhiệm bao gồm những khía cạnh về kinh tế, pháp luật, đạo đức và từ thiện. Caroll (1979) đã xác định mô hình hình tháp về TNXH bao gồm 04 cấp bậc: - Trách nhiệm kinh tế: công ty có trách nhiệm cung cấp những sản phẩm và dịch vụ mà xã hội cần để đạt được mục tiêu lợi nhuận. Trách nhiệm kinh tế thể hiện qua hiệu quả tăng trưởng, mục tiêu thành lập doanh nghiệp là lợi nhuận nhưng không phải giành được bằng mọi cách.

Việc đạt được mục tiêu kinh tế, mang lại của cải cho xã hội được xem như một hình thức thực hiện TNXH của doanh nghiệp. Các trách nhiệm khác của doanh nghiệp đều dựa trên trách nhiệm kinh tế; - Trách nhiệm pháp lý: các doanh nghiệp khi tiến hành hoạt động phải tuân thủ luật pháp; Nhà nước có trách nhiệm luật hóa các quy tắc xã hội, đạo đức vào văn bản luật, để doanh nghiệp theo đuổi mục tiêu kinh tế trong khuôn khổ đó một cách công bằng và đáp ứng được các chuẩn mực và giá trị cơ bản mà xã hội mong đợi ở họ. - Trách nhiệm đạo đức: là những quy tắc, giá trị được xã hội chấp nhận nhưng chưa được luật hóa vào văn bản luật. Doanh nghiệp hoạt động có trách nhiệm đạo đức là làm đúng, chính đáng, đảm bảo công bằng.

Những điều này thể hiện ở văn hóa 11 doanh nghiệp, các quy tắc ứng xử với các bên liên quan như người lao động, nhà đầu tư, đối tác, người tiêu dùng. - Trách nhiệm tình nguyện: những hoạt động từ thiện vì cộng đồng, đó không chỉ là những hoạt động mang tính từ thiện mà đòi hỏi có những hoạt động góp phần giảm nghèo, phát triển nguồn nhân lực… Hình 1. Mô hình thể hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Nguồn: Carroll (1979), Hemphill (2004) và Windsor (2001) Trách nhiệm kinh tế và pháp lý là hai bộ phận cơ bản, không thể thiếu của TNXH doanh nghiệp. Một số bài báo và nghiên cứu đã sử dụng định nghĩa của Carroll (1979) để phân tích về TNXH như Sheth & Babiak (2010); Wagner (2018).

Ngoài việc xác định nghĩa vụ của công ty đối với xã hội, định nghĩa này đưa ra sự phân biệt một cách có hệ thống trách nhiệm của công ty từ việc chỉ tạo ra lợi nhuận cho đến thực hiện trách nhiệm xã hội (Chen, Chang, & Lin, 2012). Tuy nhiên, trong định nghĩa của Carroll (1979), các nội dung, khía cạnh hay các đối tượng có liên quan TNXH chưa được bàn luận. 12 Phát triển một khái niệm rộng hơn của Carroll (1979), Chính phủ Anh (2001) đã cho rằng khi khu vực kinh tế tư nhân có lợi ích thương mại rộng hơn, nó phải quản lý tác động của nó đối với xã hội và môi trường theo nghĩa rộng nhất. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải tương tác và thiết lập mối quan hệ với các bên liên quan, có thể là nhân viên, khách hàng, nhà đầu tư, nhà cung cấp hoặc cộng đồng (Carroll, 2015).

TNXH hơn cả những nghĩa vụ pháp lý, đó là sự tự nguyện thực hiện các trách nhiệm tùy theo ưu tiên và quan tâm của từng doanh nghiệp trong từng lĩnh vực. Cùng quan điểm đó, theo một công bố của Uỷ Ban Cộng đồng Châu Âu (2002) và Chandler (2016) cho rằng TNXH là những hành động vượt lên trên nghĩa vụ pháp lý hoặc mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp mà còn là tạo ra giá trị cho cộng đồng. Đó là trách nhiệm đối với những vấn đề rộng lớn hơn việc kinh doanh liên quan đến môi trường và xã hội (Villena & cộng sự, 2021). Trách nhiệm đảm bảo hoạt động của doanh nghiệp hướng tới sự phát triển bền vững trên cả ba khía cạnh kinh tế, môi trường và xã hội (Carroll, 2015; Clark & cộng sự, 2016; Agudelo, 2019).

Tóm lại, TNXH được hiểu là việc thực hiện trách nhiệm của doanh nghiệp trên cơ sở phải tôn trọng pháp luật và cam kết với các bên có lợi ích liên quan, có khả năng gắn kết hoạt động kinh doanh với việc giải quyết các vấn đề xã hội, đạo đức, bảo vệ môi trường, bảo vệ quyền con người và đáp ứng các mối quan tâm của khách hàng, nhằm mục đích tối đa hóa lợi ích của các chủ sở hữu doanh nghiệp, bên có liên quan và toàn xã hội, xác định rõ, ngăn ngừa và giảm thiểu tác động tiêu cực có thể từ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững. Nội dung của trách nhiệm xã hội Theo các định nghĩa về TNXH doanh nghiệp, có thể hiểu đó là những trách nhiệm về kinh tế, đạo đức, pháp lý và từ thiện (Caroll, 1979; 2015). TNXH là một khái niệm đa chiều, liên quan đến nhiều nội dung, hoạt động khác nhau của doanh nghiệp nhằm thực hiện các trách nhiệm khác nhau. Trong một phân tích 37 định nghĩa TNXH của Dahlsrud (2008) và nghiên cứu tổng hợp của Agudelo (2019), các khía cạnh của TNXH doanh nghiệp thường liên quan đến các khía cạnh kinh tế, môi trường, xã hội, các bên có liên quan và sự tự nguyện.

Đối với quy định về báo cáo 13 trách nhiệm xã hội thế giới (GRI) lại tổng hợp các khía cạnh của TNXH trong 03 nội dung chính là kinh tế, môi trường và xã hội. Quan điểm của GRI thống nhất với các khái niệm phát triển bền vững. Các nội dung của TNXH được tổng hợp trong Phụ lục 1. Như vậy, các khía cạnh trong nội dung của TNXH có thể hiểu ngắn gọn như sau: - Khía cạnh kinh tế: là trách nhiệm của doanh nghiệp vượt lên trên mục tiêu duy nhất là mang lại lợi nhuận cho cổ đông (Vermeulen, 2018) mà còn là chia sẻ và tạo ra giá trị cho xã hội (Porter & Kramer, 2011).

Đó có thể là những hành động giúp hạn chế rủi ro và cơ hội từ biến đổi khí hậu đối với hoạt động kinh doanh, đảm bảo phát triển kinh tế bền vững, đóng góp cho kinh tế địa phương, những hỗ trợ từ chính quyền, chất lượng sản phẩm, thông tin rõ ràng đến khách hàng (GRI 4). - Khía cạnh môi trường: trách nhiệm của doanh nghiệp ở khía cạnh môi trường thể hiện qua việc gìn giữ sự ổn định và lâu dài cho cuộc sống của con người vì thế được xem là một cách để thực hiện TNXH (Kates, 2015). Trách nhiệm thể hiện qua việc bảo vệ môi trường, xử lý nước thải, sử dụng nguyên vật liệu, năng lượng, nguồn nước (GRI 4). Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể nguồn lực và thời gian để trở thành mô hình kinh doanh “xanh” trong ngành của mình, thực hiện mô hình kinh doanh có trách nhiệm với môi trường và thu được những lợi ích lâu dài (Kabir & cộng sự, 2007).

- Khía cạnh xã hội: trách nhiệm của doanh nghiệp ở nội dung xã hội được nhận định theo nhiều quan điểm khác nhau (Missimer & cộng sự, 2016). Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, TNXH doanh nghiệp được hiểu bao gồm việc thực hiện trách nhiệm liên quan đến các hoạt động cộng đồng, từ thiện, sự hài lòng của người lao động (Harangozo và cộng sự, 2018), mối quan hệ giữa người quản lý và người lao động, nhà cung cấp (GRI 4). Đo lường trách nhiệm xã hội (Corporate social performance) Việc thực hiện TNXH của doanh nghiệp thường mang tính tự nguyện, tuy nhiên mỗi doanh nghiệp đều có mục tiêu riêng khi tham gia thực hiện TNXH. Vì vậy, 14 một vấn đề mà doanh nghiệp quan tâm khi thực hiện TNXH là đánh giá việc thực hiện những hoạt động thể hiện trách nhiệm xã hội.

Trong các nghiên cứu trước đây, các phương pháp để đo lường TNXH được sử dụng theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Nhìn chung, TNXH được đo lường bằng ba phương pháp chính: đánh giá hoạt động thể hiện TNXH, đánh giá theo chỉ số danh tiếng, đánh giá theo chỉ số mức độ công bố thông tin TNXH.