Chương I: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc nghiên cứu xây dựng câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn cấp THCS. Chương II: Đề xuất việc xây dựng hệ thống câu hỏi mở phần đọc hiểu văn bản chƣơng trình Ngữ văn cấp THCS Chương III: Thực nghiệm sƣ phạm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG CÂU HỎI MỞ TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN CẤP THCS 1. Lí thuyết về hệ thống câu hỏi trong dạy học Ngữ văn 1. Khái niệm câu hỏi trong dạy học Hỏi là nêu ra điều mình muốn người khác trả lời để mình biết về vấn đề nào đó.
Câu hỏi: Aristotle là người đầu tiên đã phân tích câu hỏi dưới góc độ lôgic, ông cho rằng: Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cái chưa biết. Câu hỏi đó là những bài làm mà khi hoàn thành chúng, học sinh phải tiến hành hoạt động tái hiện, bất luận là trả lời miệng, trả lời viết hoặc có kèm theo thực hành hoặc xác minh bằng thực nghiệm. Khái niệm câu hỏi cũng còn được diễn đạt dưới dạng khác như: câu hỏi là dạng cấu trúc ngôn ngữ, diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh cần được giải quyết. Câu hỏi thuộc phạm trù khả năng; nó chứa đựng cả hai yếu tố, sự có mặt của cái không rõ và nguyện vọng nhu cầu của người muốn hỏi.
Tuy có những quan niệm khác nhau nhưng về dấu hiệu bản chất của câu hỏi, đều được các tác giả nêu ra, đó là: xuất hiện điều chưa rõ, cần được giải quyết từ điều đã biết. Trong đời sống cũng như trong nghiên cứu khoa học, con người chỉ nêu ra thắc mắc, tranh luận khi đã biết nhưng chưa đầy đủ, cần biết thêm. Nếu khi không biết gì hoặc biết tất cả về sự vật nào đó, thì không có gì để hỏi về sự vật đó nữa. Sự tương quan giữa cái biết và cái chưa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết của con người.
Trong quá trình dạy học nói chung và trong dạy học Ngữ văn nói riêng, câu hỏi được đặt ra khi người dạy muốn tạo “tình huống có vấn đề”, đòi hỏi HS phải suy nghĩ trả lời nhằm thu được kiến thức và đạt được những yêu cầu về kĩ năng, hoặc thái độ cụ thể cho từng bài học. Câu hỏi được đặt ra là cách thức để thực hiện sự giao tiếp và cốt yếu là để khêu gợi, thúc đẩy sự giao tiếp nhằm đạt đến mục đích cuối cùng của bài học. Câu hỏi chứa trong mình những nội dung khác nhau để học hỏi, để truyền đạt 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và để kiểm tra, tích lũy tri thức cho HS. Mục đích nêu câu hỏi trong dạy học là để: + Kiểm tra sự chuẩn bị bài học ở HS.
+ Thực hiện việc giảng bài. + Luyện tập và thực hành. + Tổ chức, hướng dẫn HS học tập. + Khích lệ, kích thích suy nghĩ.
+ Đánh giá trình độ của HS. Về bản chất, theo GS. TS Nguyễn Thanh Hùng thì “câu hỏi trong nhà trường là hình thức phổ biến và hết sức cơ bản để bày tỏ quan hệ tin cậy và tôn trọng HS ở người GV” [43;7]. Thực chất nêu câu hỏi là vận dụng phương pháp đối thoại trong dạy học Ngữ văn.
Nó xứng đáng là một trong những phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của HS. Vai trò của câu hỏi trong dạy học Lí luận giáo dục hiện đại nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách là người tham gia chủ động, trực tiếp vào quá trình dạy học để tìm kiếm kiến thức và lĩnh hội kỹ năng dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Nhưng để người học có thể phát huy tối đa vai trò của mình thì các nhà giáo dục phải xây dựng được một môi trường giáo dục giúp học sinh có thể sử dụng năng lực tư duy ở mức tối đa. Môi trường ấy sẽ được xây dựng bằng các hoạt động tương tác giữa giáo viên với học sinh và giữa học sinh với nhau mà hệ thống câu hỏi là công cụ quan trọng để “kích hoạt” và dẫn dắt những hoạt động tương tác đó.
Việc sử dụng câu hỏi trong những tình huống dạy học nhất định sẽ đòi hỏi học sinh phải vận dụng các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, phán đoán, suy luận, đánh giá và giải quyết vấn đề. Qua quá trình giải quyết vấn đề, học sinh vừa lĩnh hội kiến thức, hình thành kỹ năng vừa rèn luyện tư duy. Câu hỏi là phương tiện dùng trong dạy và học, là nguồn để hình thành kiến thức, kỹ năng cho HS. Khi tìm được câu trả lời là người học đã tìm ra được kiến thức mới, rèn được kỹ năng xác định mối quan hệ, đồng thời sử dụng được những điều kiện đã cho.
Như vậy là vừa củng cố kiến thức, vừa nắm vững và mở rộng kiến thức. Câu hỏi là phương tiện để rèn luyện và phát triển tư duy. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi trả lời câu hỏi, HS phải phân tích, xác định mối quan hệ, so sánh, đối chiếu những điều đã cho và những điều cần tìm, đòi hỏi phải suy nghĩ logic. Người học phải luôn luôn suy nghĩ, do đó, tư duy được phát triển.
Cũng qua việc tìm câu trả lời mà lôi cuốn, thu hút người đọc vào nhiệm vụ nhận thức. Câu hỏi phát huy năng lực tự học, nếu được GV sử dụng thành công còn có tác dụng gây được hứng thú nhận thức khát vọng tìm tòi dựa trên năng lực tự học của HS. Ngoài ra, nó cho phép GV thu được thông tin ngược về chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS (không chỉ là chất lượng kiến thức mà cả về chất lượng tư duy). Những thông tin này giúp GV điều chỉnh quá trình dạy học một cách linh hoạt.
Vì câu hỏi có một vai trò quan trọng như thế nên có thể nói chất lượng cũng như khả năng thành công của một bài học và một giờ dạy sẽ được quyết định chủ yếu qua hệ thống câu hỏi. Bài học ấy, giờ học ấy đã thật sự phát huy được tính tích cực của người học hay chưa; mục đích của bài học ấy, giờ học ấy có hướng đến phát triển năng lực hay không, về căn bản là do hệ thống câu hỏi quyết định. Lí thuyết về hệ thống câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn 1. Khái niệm câu hỏi mở Có nhiều tài liệu đã giải thích cụ thể “Thế nào là một câu hỏi mở”? Theo TS.
Nguyễn Minh Tuấn thì câu hỏi mở là hỏi khi muốn nắm bắt ý kiến riêng của người hỏi, đào sâu thêm thông tin, khơi gợi người được hỏi nói về những điều mà người hỏi muốn biết hay chưa rõ [26]. Còn trong dạy học, các câu hỏi yêu cầu HS tự bảo vệ ý kiến và giải thích lý do của mình gọi là những câu hỏi mở. Câu hỏi mở là câu hỏi có nhiều đáp án và khuyến khích HS suy nghĩ chứ không chỉ khôi phục thông tin từ trong trí nhớ. Vai trò của câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn Việc giảng dạy tri thức mới hay kỹ năng mới trong môn Ngữ văn thông thường phải dựa trên nền tảng đã biết của HS.
Chiến thuật đặt câu hỏi gợi mở của GV sẽ khiến HS nhớ thông tin tốt hơn, học bài mà có cảm giác thú vị khi mình tự cảm nhận, phát hiện những chi tiết nghệ thuật độc đáo, hay tiếp thu kiến thức mới. Việc đặt câu hỏi gợi mở không chỉ giới hạn về ở phạm vị ngôn ngữ như từ vựng, cấu trúc cú pháp mà còn có thể khơi gợi ý tưởng, cảm xúc, tình huống, sự liên tưởng nào đó… 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Câu hỏi mở kích thích HS đào sâu suy nghĩ và đưa ra nhiều quan điểm. Không chỉ có một câu trả lời đúng. Đưa ra các câu hỏi mở cho nhóm HS sẽ thu được vô số các ý tưởng và câu trả lời khác nhau.
Câu hỏi mở giúp GV thăm dò, lấy ý kiến của HS, đòi hỏi HS tư duy nhiều, khuyến khích HS tham gia thảo luận. Câu hỏi mở buộc HS phải ngẫm nghĩ và tư duy. Từ đó, GV sẽ nhận được nhiều ý kiến và cảm nhận từ HS. Nó trao quyền làm chủ cuộc đối thoại cho người trả lời.
Đối với giáo viên, nghệ thuật đặt câu hỏi mở là một công cụ tuyệt vời, nó giúp giáo viên biết được học viên đã biết gì, chưa biết gì, để bài giảng có trọng tâm và có chiều sâu. Thật khó để GV có thể khơi gợi được ý kiến hay vốn từ của HS nếu không cung cấp cho họ ngữ liệu, không tạo ra một ngữ cảnh hợp lý. Thông thường thì GV có thể sử dụng những công cụ có tác dụng gợi mở như hình ảnh, âm thanh, đôi khi là cử chỉ, điệu bộ… Ví dụ như giờ luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản, GV có thể sử dụng hình ảnh, hoặc tiêu đề của đoạn văn cần đọc và phân tích làm phương tiện để đặt câu hỏi gợi mở, để HS dự đoán nội dung của bài học… GV nên sử dụng những câu hỏi mở mang tính chất thảo luận. Có thể bắt đầu giờ học với một cuộc thảo luận sôi nổi bằng cách đặt một câu hỏi mở mang tính khuyến khích HS tìm ra câu trả lời.
Sử dụng những câu hỏi mở trong giờ dạy văn bản, GV có thể dễ dàng tạo một không khí sôi nổi trong lớp khi gợi ra những ý kiến trái chiều của HS, từ đó, GV có thể nắm bắt được cách suy nghĩ của HS về tác phẩm, thấy được những cái đúng, cái sai để “nắn” HS theo hướng chuẩn, hoặc khuyến khích hơn sự sáng tạo của HS trong quá trình đọc hiểu tác phẩm. Từ việc cung cấp hệ thống câu hỏi mở, GV dần dần hình thành các kĩ năng cần thiết cho HS như kĩ năng tự học, kĩ năng đánh giá, khả năng làm việc theo nhóm một cách khoa học và hiệu quả cho HS, tránh được lối dạy “một chiều”, “định hướng sẵn” một cách khô cứng khi hướng dẫn HS cảm thụ tác phẩm văn học. Thay vì một giờ dạy theo trật tự thông thường, với câu hỏi mở, GV hoàn toàn có thể biến giờ dạy thành một giờ thảo luận dành cho HS (với định hướng mở cho trước), để HS phải làm việc hoàn toàn dưới sự giám sát của GV, rồi từ đó, GV tổng kết, khái quát vấn đề được và chưa được, nên hay không nên, bổ sung hoặc giải thích.