phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn đƣợc dự kiến chia thành 3 chƣơng chính: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học của đề tài Chƣơng 2: Đề xuất hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa trong dạy học văn miêu tả cho học sinh lớp 5 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Văn miêu tả và biện pháp tu từ nhân hóa trong văn miêu tả 1. Khái niệm và một số đặc trưng cơ bản của văn miêu tả - Khái niệm văn miêu tả Là thể văn ra đời từ rất lâu, sự tồn tại của khái niệm văn miêu tả gắn với những công trình nghiên cứu của nhiều tác giả khác nhau. Vì vậy, việc đi đến một khái niệm chung nhất không phải là công việc dễ dàng.
Trƣớc hết, ở thuật ngữ “miêu tả” nói chung, tác giả Đào Duy Anh trong “Hán Việt Tự điển” đã giải nghĩa: “Miêu tả là lấy nét vẽ hoặc câu văn để biểu hiện cái chân tƣớng của sự vật ra” [2]. Cụ thể hơn, khái niệm “miêu tả” hiểu theo nghĩa từ vựng trong “Từ điển tiếng Việt” do Hoàng Phê chủ biên là: “Dùng ngôn ngữ hoặc một phƣơng tiện nghệ thuật nào đó làm cho ngƣời khác có thể hình dung đƣợc toàn thể sự vật, sự việc hoặc thế giới nội tâm của con ngƣời” [20]. Những khái niệm về “miêu tả” đƣợc ghi trong từ điển nhƣ trên là những khái niệm sử dụng chung cho các loại hình nghệ thuật đƣợc bộc lộ thông qua nghệ thuật miêu tả. Còn trong một văn bản nghệ thuật, miêu tả lại có những đặc điểm riêng và đƣợc quan niệm theo nhiều cách khác nhau.
Các nhà phê bình lý luận văn học thì định nghĩa: “Miêu tả bao gồm những đoạn văn, đoạn thơ tái hiện sự việc, cảnh vật, con ngƣời và hành động của nhân vật đƣợc hình thành trực tiếp nhất thông qua một khối lƣợng chi tiết phong phú. Miêu tả là biện pháp nghệ thuật giúp nhà văn làm hiện lên một cách cụ thể, dựng lên trƣớc mặt ngƣời đọc một cách sinh động sự việc, cảnh vật, con ngƣời trong một khung cảnh và thời điểm nhất định” [6]. Tuy nhiên, định nghĩa này mới chỉ đề cập nội dung miêu tả mà chƣa chú ý đến ngôn ngữ sử dụng trong miêu tả. Bàn về vấn đề này, trong cuốn “Nghệ thuật làm văn”, các học giả Pháp cho rằng “Miêu tả là biến thành cái mà giác quan có thể xúc cảm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đƣợc, là hình dung bằng miệng hay bằng viết một đối tƣợng vật chất, nói cách khác, là bộc lộ bằng từ mà các họa sỹ phác họa bằng màu sắc”.
Nhìn chung, các quan niệm về miêu tả ở trên đã đề cập tới nhiều phƣơng diện khác nhau của thuật ngữ “miêu tả” sử dụng trong văn bản nghệ thuật (văn miêu tả). Dƣới góc độ ngôn ngữ học, và trong vai trò là thể văn trong nhà trƣờng, GS Đỗ Hữu Châu đã đƣa ra khái niệm về văn miêu tả nhƣ sau: “Miêu tả là một loại văn trong đó ngƣời viết (ngƣời nói) nêu lên các đặc điểm vốn có của sự vật, nhân vật trong thực tế đã đƣợc sàng lọc qua chủ quan của ngƣời viết (ngƣời nói)” [4]. Hay trong Sách giáo khoa “Tiếng Việt 4” do GS. Nguyễn Minh Thuyết chủ biên cho rằng “Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của ngƣời, của vật, giúp ngƣời nghe, ngƣời đọc hình dung đƣợc các đối tƣợng ấy” [27].
Gần với quan niệm này, tác giả Xuân Thị Nguyệt Hà trong công trình Luận án Tiến sĩ “Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh tiểu học” cho rằng: “Văn miêu tả là một loại văn dùng trong các phƣơng tiện ngôn ngữ để vẽ lại những đặc điểm nổi bật của các khách thể trong hiện thực khách quan (cảnh vật, sự vật, con ngƣời) một cách cụ thể, sinh động, gợi hình, gợi cảm, tạo hiệu quả nhƣ thật với ngƣời đọc, ngƣời nghe” [5]. Trong phạm vi đề tài nghiên cứu về văn miêu tả trong trƣờng tiểu học, chúng tôi lấy quan niệm của tác giả Xuân Thị Nguyệt Hà làm điểm tựa cho việc triển khai nghiên cứu, cụ thể là: “Văn miêu tả là một loại văn dùng trong các phƣơng tiện ngôn ngữ để vẽ lại những đặc điểm nổi bật của khách thể trong hiện thực khách quan (cảnh vật, sự vật, con ngƣời) một cách cụ thể, sinh động, gợi hình, gợi cảm, tạo hiệu quả nhƣ thật với ngƣời đọc, ngƣời nghe”. Nhƣ vậy, theo khái niệm này, xét về mục đích của văn miêu tả chính là để vẽ lại những đặc điểm nổi bật của khác thể thông qua quan sát, khơi gợi trí tƣởng tƣợng và đồng thời có yếu tố tình cảm, sự đánh giá của ngƣời viết, làm cho đối tƣợng tiếp nhận văn bản cảm động, say mê. Xét về đối tƣợng của văn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com miêu tả là không giới hạn, hầu nhƣ bất kì sự vật, sự việc nào trong cuộc sống cũng có thể trở thành phạm vi miêu tả.
Tuy nhiên, không phải sự miêu tả nào cũng trở thành văn miêu tả. Bởi miêu tả không đơn giản chỉ dừng lại ở việc giúp cho ngƣời đọc thấy rõ nét đặc trƣng, đặc điểm, tính chất,. càng không phải là việc sao chép một cách máy móc các sự vật, sự việc, mà đó phải là sự thể hiện đƣợc những nét tinh tế của tác giả trong việc sử dụng ngôn ngữ, bày tỏ tình cảm, cảm xúc trong quá trình quan sát thực tế cuộc sống. Và hơn thế miêu tả phải là “bằng những ngôn ngữ sinh động đã khắc họa lên bức tranh đó, sự vật đó khiến cho ngƣời đọc, ngƣời nghe nhƣ cảm thấy mình đang đứng trƣớc sự vật, hiện tƣợng ấy và cảm thấy nhƣ đƣợc nghe, sờ những gì mà nhà văn nói đến”.
Nói đến văn miêu tả chúng ta cũng đặc biệt chú ý đến ngôn ngữ của thể văn này. Trong văn miêu tả, việc miêu tả lại các sự vật, sự việc qua ngôn ngữ không đơn thuần là công việc ghi chép hay còn gọi là trần thuật lại sự vật, sự việc mà đó phải là thứ văn chƣơng bóng bẩy, sinh động, gợi hình, và cách hành văn trong kiểu miêu tả này thuộc vào phong cách ngôn ngữ văn chƣơng. - Một số đặc trưng cơ bản của văn miêu tả Mỗi thể loại văn học khác nhau thƣờng có những đặc trƣng, đặc điểm riêng biệt. Việc khái quát đặc điểm của thể văn miêu tả đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm sâu sắc.
Trong cuốn “Văn miêu tả và phương pháp dạy văn miêu tả ở tiểu học”, tác giả Nguyễn Trí đã nêu rõ ba đặc điểm, đó là: văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mĩ, chứa đựng tình cảm của ngƣời viết; văn miêu tả mang tính sinh động tạo hình; ngôn ngữ văn miêu tả giàu cảm xúc hình ảnh. Thứ nhất, văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mĩ, chứa đựng tình cảm của người viết: Đối tƣợng của văn miêu tả hƣớng đến vô cùng đa dạng, nhƣ tả đồ vật, con vật, thiên nhiên, con ngƣời,… và bằng ngòi bút miêu tả của mình, tác giả bao giờ cũng đánh giá những đối tƣợng này theo một quan điểm thẩm mĩ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất định. Do vậy từng chi tiết của bài văn miêu tả đều mang ấn tƣợng cảm xúc chủ quan của ngƣời viết. Đặc điểm này làm cho văn miêu tả trong văn học khác hẳn miêu tả trong khoa học (nhƣ trong sinh học, địa lí học, khảo cổ học,…).
Miêu tả trong nội dung dạy học Tập làm văn cũng khác hẳn trong các môn khoa học tự nhiên và xã hội ở tiểu học. Hãy so sánh hai đoạn miêu tả cùng hƣớng đến một đối tƣợng là tả cảnh bến cảng. Đoạn 1: “Bến cảng lúc nào cũng đông vui. Tàu mẹ, tàu con đậu đầy mặt nƣớc.
Xe anh, xe em tíu tít nhận hàng về và chở hàng ra. Tất cả đều bận rộn” (Phong Thu). Đoạn 2: “Bến cảng lúc nào cũng rất nhiều tàu xe. Tàu lớn, tàu bé đậu đầy mặt nƣớc.
Xe to, xe nhỏ nhận hàng về và chở hàng ra. Tất cả đều hoạt động liên tục”. Ở đoạn thứ hai, không tồn tại cảm xúc của ngƣời viết, các chi tiết của cảnh vật hiện ra một cách chính xác nhƣng thật lạnh lùng. Còn ở đoạn thứ nhất, trích từ văn bản văn học của nhà văn Phong Thu, nên ngay trong từng câu miêu tả, ngƣời đọc đã thấy rõ cảm xúc của tác giả hòa vào không khí đông vui, nhộn nhịp của bến cảng.
Qua đó ngƣời đọc cũng cảm nhận đƣợc niềm vui của chính tác giả. Thứ hai, văn miêu tả có tính sinh động và tính tạo hình: Có thể nói, một bài văn miêu tả có hay, hấp dẫn ngƣời đọc hay không chính là nhờ vào đặc điểm này. Vậy thế nào là tính sinh động, tạo hình trong bài văn miêu tả? Đó là khi các sự vật, đồ vật, phong cảnh, con ngƣời,… đƣợc miêu tả hiện lên qua từng câu, từng dòng chữ nhƣ trong cuộc sống thực. Đối tƣợng tiếp nhận tƣởng nhƣ có thể cầm nắm đƣợc, có thể nhìn ngắm đƣợc hoặc nói nhƣ M.Gooc-Ky có thể “sờ mó” đƣợc.
Là bậc thầy về ngôn ngữ trong văn học Việt Nam, những đoạn văn miêu tả mang đặc điểm này xuất hiện nhiều trong các sáng tác của nhà văn Nguyễn Tuân, nhƣ trong truyện ngắn “Những chiếc ấm đất” khi miêu tả cảnh ngƣời đầy tớ già gánh nƣớc từ trên chùa về làng là một đoạn miêu tả giàu chất tạo hình “Trên con đƣờng đất cát khô, nồi nƣớc tròng trành theo bƣớc chân mau của ngƣời đầy tớ già đánh rỏ xuống mặt đƣờng những hình ngôi sao ƣớt và thẫm màu. Những hình sao 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ƣớt nối nhau trên một quãng đƣờng dài ngoằn ngoèo nhƣ lối đi của loài bò sát. Ví buổi trƣa hè này là một đêm bóng trăng dãi, và ví cổng chùa Đồi Mai là một cửa non đào thì những giọt sao kia có đủ cái thi vị một cuộc đánh dấu con đƣờng về của khách tục trở lại trần”. Nhƣ vậy làm nên sự sinh động, tạo hình của văn miêu tả chính là những chi tiết sống gây ấn tƣợng, nếu tƣớc bỏ chúng đi bài văn miêu tả sẽ mờ nhạt, thiếu độ sáng.
Thứ ba, ngôn ngữ miêu tả giàu cảm xúc và hình ảnh: Nhƣ trên đã khẳng định, văn miêu tả cho phép bộc lộ cảm xúc của tác giả, ghi dấu ấn của tác giả, đối tƣợng đƣợc miêu tả phải hiện lên một cách sinh động, tạo hình.