CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Lý thuyết kiến tạo được giới thiệu vào những năm 80 của thế kỷ XX do một số nhà nghiên cứu như: Brousseau (1982), Berdot và Blanchard – Laville (1985)… Sang đến những năm 90 thì việc tiếp cận quá trình dạy học theo lối kiến tạo được các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn và được lan rộng sang khu vực Đông Nam Á, trong đó có cả nước ta. Dạy học kiến tạo được nhiều nhà nghiên cứu, nhà sư phạm trong nước quan tâm, tìm hiểu trong đó có vận dụng lý thuyết kiến tạo vào bài dạy học: Tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng (2006) đã nghiên cứu về quá trình vận dụng lý thuyết kiến tạo để dạy học các bài về sự sinh sản và phát triển của cơ thể người trong môn khoa học lớp 5, tác giả đã nêu ra một số quan điểm của lý thuyết kiến tạo và đề xuất quy trình dạy học. Trong “Tiếp cận lý thuyết kiến tạo trong dạy học giải bài tập hình học ở trung học cơ sở” (2009) tác giả, Phí Thị Thùy Vân đã đưa ra một số hướng vận dụng lý thuyết kiến tạo vào dạy học hình học ở trung học cơ sở.
Ngoài ra còn có tác giả Đỗ Thị Thanh với những nghiên cứu về xây dựng và tổ chức một số tình huống dạy học theo quan điểm kiến tạo tri thức. Nói chung các tác giả đã nghiên cứu đến việc tiếp cận lý thuyết kiến tạo vào các mặt cụ thể khác nhau của quá trình dạy học. Với hy vọng góp phần nâng cao hiệu quả dạy học toán 4, chúng tôi vận dụng lý thuyết kiến tạo để thiết kế kế hoạch bài dạy một số nội dung môn toán lớp 4. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở nước ta giai đoạn hiện nay 1.
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình lĩnh hội tri thức Tính tích cực là đặc điểm vốn có của con người. Con người không chỉ là khách thể mà còn là chủ thể của các quan hệ xã hội, thể hiện ở chỗ tích cực tiếp thu có chọn lọc tất cả những tác động bên ngoài để sáng tạo và xây dựng 14 nhân cách riêng của mình. Nguồn gốc của tính tích cực là nhu cầu. Nhu cầu của con người luôn là động cơ để thúc đẩy các hoạt động của con người.
Vì vậy, khi con người có nhu cầu nhận thức thì nhu cầu này sẽ trở thành động cơ kích thích học sinh học tập tích cực, chủ động và sáng tạo. Tính tích cực trong học tập được biểu hiện ở các điểm như: Hăng hái trả lời câu hỏi của giáo viên, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi về những vấn đề chưa hiểu rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào cuộc sống, tập trung chú ý vào vấn đề đang học, kiên trì thực hiện các bài tập, không nản trước khó khăn… Lí luận dạy học cũng chỉ ra rằng, muốn xây dựng động lực của quá trình dạy học có hai điều kiện quan trọng cần phải lưu ý: - Phải biến yêu cầu của chương trình dạy học thành nhu cầu nhận thức của người học bằng cách tạo dựng các tình huống nhận thức, đưa học sinh tới đỉnh điểm của những mâu thuẫn chứa đựng những khó khăn vừa sức đối với học sinh. - Phải giáo dục tính tích cực, tự giác học tập và tạo điều kiện cho những cố gắng vươn tới của học sinh bằng khả năng của mình. Trong quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng kĩ xảo ở học sinh, tính tích cực được thể hiện qua các cấp độ từ thấp đến cao như sau: + Bắt chước: Tính tích cực thể hiện ở sự cố gắng làm theo mẫu hành động, thao tác, cử chỉ hành vi hay nhắc lại những gì trải qua.
+ Tìm hiểu và khám phá: Tính tích cực thể hiện ở sự chủ động hoặc ý muốn hiểu thấu đáo vấn đề nào đó để sau đó có thể tự giải quyết vấn đề. + Sáng tạo: Tính tích cực thể hiện ở khả năng linh hoạt và hiệu quả trong giải quyết vấn đề, học sinh tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo. Để phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh, trong quá trình dạy học giáo viên là người tổ chức, điều khiển và học sinh là chủ thể hoạt động học tích cực, chủ động và sáng tạo. Giáo viên phải cải tiến không ngừng phương pháp dạy học và giúp học sinh cải tiến phương pháp học.
Những tri thức đã học sẽ tạo ra một trình độ ở người học, giáo viên phải dựa vào trình độ này để hướng dẫn học sinh nâng cao lên một trình độ mới. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng kết hợp một cách nhuần nhuyễn và sáng tạo các phương pháp dạy học khác nhau (truyền thống và hiện đại) sao cho vừa đạt được mục tiêu dạy học vừa phù hợp với đối tượng và điều kiện thực tiễn của cơ sở Không có phương pháp dạy học nào là vạn năng mà cũng chẳng có phương pháp dạy học nào là tồi, mỗi phương pháp đều có ưu điểm và nhược điểm, đều có giá trị riêng của nó. Vì vậy, cần căn cứ vào điều kiện cụ thể về đối tượng học sinh, về cơ sở vật chất cũng như đặc điểm của từng địa phương… để phối hợp các phương pháp dạy học sao cho hiệu quả. Tính hiệu quả hay không hiệu quả của phương pháp phụ thuộc vào người sử dụng biết phát triển và thích nghi nó đến mức độ nào.
Nếu các phương pháp dạy học được kết hợp và bổ sung cho nhau thì cách dạy học ấy sẽ phù hợp được với đối tượng học đa dạng, chống sự nhàm chán và tạo ra sự năng động trong cách nghĩ cách làm của học sinh. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển khả năng tự học của học sinh Cần hình thành cho học sinh phương pháp tự học, tăng cường các hoạt động tự tìm kiếm tri thức hay ứng dụng tri thức vào cuộc sống. Nguồn gốc của tính tích cực là nhu cầu. Khi đứa trẻ có nhu cầu thì nó sẽ tự giác tìm kiếm tri thức.
Khi phát hiện các tình huống mâu thuẫn của lí thuyết hay thực tế mà bằng kiến thức cũ không thể giải quyết được, học sinh buộc phải tìm con đường khám phá mới. Đối với học sinh, tính tích cực bên trong thường nảy sinh do những tác động từ bên ngoài. Giáo viên phải tạo ra hàng loạt các mâu thuẫn, khéo léo lôi cuốn, hấp dẫn học sinh để các em tự ý thức tiếp nhận và tìm tòi cách giải đáp. Khả năng tự học là năng lực rất quan trọng cho sự thành đạt của mỗi cá nhân.
Muốn vậy, người giáo viên cần hướng dẫn học sinh phương pháp tự học sao cho hiệu quả, thí dụ như hướng dẫn học sinh tự lực suy nghĩ giải quyết vấn đề, cách ghi nhớ, tâm thế thi đua, vượt thử thách… Như vậy, khả năng tự học được rèn luyện cả khi học trên lớp và học ở nhà. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng kết hợp hoạt động cá nhân với hoạt động nhóm và phát huy khả năng của cá nhân Trong dạy học, tập thể học sinh được sử dụng như một môi trường và phương tiện để tổ chức quá trình học tập tích cực nhất cho từng cá nhân. Lợi thế của dạy tập thể cho mỗi cá nhân là: - Tạo ra sự ganh đua giữa các cá nhân. - Tạo ra nhiều cách nghĩ, nhiều phương án hành động.
- Học sinh có thể hỗ trợ nhau, đóng góp những ý kiến riêng cho ý kiến chung. - Cách thức này giúp học sinh chuyển từ thói quen chỉ nghe, ghi nhớ sang hình thức thực sự hoạt động, cùng nhau tìm kiếm, hình thành kiến thức bằng trí tuệ chung. - Học sinh có kĩ năng hoạt động tập thể và khẳng định mình thông qua tập thể. Tuy nhiên, giáo viên phải biết khai thác lợi thế của tập thể để phát triển từng cá nhân.
Phải quan tâm đến hứng thú, xu hướng, khả năng của từng người trong môi trường tập thể cũng như trong tự học. Suy cho cùng kết quả học tập là thành quả cụ thể, trực tiếp của từng cá nhân nên cần phải chú ý đến dạy cá nhân. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng cường kĩ năng thực hành Mục đích cuối cùng của quá trình dạy học là tạo ra năng lực thực tiễn cho người học. Đổi mới theo hướng này có nghĩa là: - Học sinh được thao tác hành động thực tế.
- Học sinh học qua tình huống thực tiễn cuộc sống. - Học sinh giải thích được thực tiễn bằng lí thuyết đã học. - Học sinh được thực hành trao đổi, phối hợp, hợp tác trong nhóm. - Học sinh được rèn luyện kĩ năng diễn đạt trong nói và viết.
- Học sinh được rèn kĩ năng cùng chung sống. - Học sinh được đi vào cuộc sống thực để có kinh nghiệm thực tế. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng sử dụng phương tiện kĩ thuật hiện đại vào dạy học Các phương tiện chủ yếu là phương tiện nhìn, nghe, nghe nhìn, các chương trình phần mềm hỗ trợ,… Sử dụng phương tiện kĩ thuật để chuyển tải nội dung kiến thức thực sự sẽ mang lại hiệu quả cao nếu người dạy không lạm dụng nó, phải sử dụng nó theo đúng quy tắc sư phạm trong sử dụng phương tiện dạy học. Sử dụng phương tiện đa dạng trong dạy học giúp cho phương pháp dạy học trở nên sinh động hơn và tạo ra được hứng thú và tính tích cực ở người học.
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng đổi mới phương pháp kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của học sinh Đánh giá là khâu cuối cùng của quá trình dạy học và nó có thể góp phần điều chỉnh nội dung và phương pháp dạy học. Ngược lại, đổi mới phương pháp dạy học sẽ phải đổi mới cách thức kiểm tra và đánh giá. Không đổi mới phương pháp kiểm tra và đánh giá thì đổi mới phương pháp dạy học chỉ là hình thức. Trong đánh giá, giáo viên lưu ý một điều rằng cần phải chuyển sự đánh giá của giáo viên thành quá trình tự đánh giá của học sinh về kết quả học tập và rèn luyện của bản thân.
Cả thầy và trò cần đánh giá kết quả đạt được trong hoạt động của mình theo mục tiêu đề ra.