CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề về dạy học tích hợp và dạy học tích hợp ở tiểu học 1. Tích hợp và dạy học tích hợp a) Khái quát chung về tích hợp Tích hợp có nguồn gốc từ tiếng Latinh (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức) là: Integration, với nghĩa là xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ. Tương tự Từ điển Tiếng Anh - Anh (Oxford Advanced Learner’s Dictionary) giải thích: Integration có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng thể.
Những phần, những bộ phận có thể khác nhau nhưng tích hợp với nhau [43, tr. Bên cạnh đó, tích hợp cũng được cho rằng đó là: sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp [3, tr.8] Qua các quan điểm trên, có thể khái quát: Tích hợp là sự kết hợp các nội dung, các kỹ năng hoặc các chương trình có sự liên quan lẫn nhau thành một khối. Như vậy, tích hợp được hiểu là sự hợp nhất hay nhất thể hoá các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới, nhưng sự hợp nhất đó không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính, của từng bộ phận mà là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng. b) Dạy học tích hợp * Khái niệm Dạy học tích hợp là một xu thế dạy học hiện đại trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng.
Đây được coi là một trong những phương thức hiệu quả để thực hiện dạy học phát triển năng lực người học, vì thế dạy học tích hợp là vấn đề được nhiều nhà sư phạm, nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu. Trên thế giới, có thể kể đến quan điểm của Xavier Roegiers, ông cho rằng: "Sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập, trong đó toàn bộ quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực cụ thể có thể dự 10 tính được trước những điều cần thiết cho HS nhằm phục vụ cho quá trình học tập sau này hoặc hòa nhập HS vào cuộc sống lao động". Theo quan điểm này thì dạy học tích hợp sẽ hình thành cho người học những năng lực xử lý các vấn đề trong quá trình học tập cũng như trong cuộc sống [44, tr. UNESCO cũng đề cập đến dạy học tích hợp khi đưa ra định nghĩa sau: Một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau.
Định nghĩa của UNESCO cho thấy quá trình dạy học tích hợp sẽ giúp HS biết cách phối hợp các kiến thức, kĩ năng và thao tác một cách có hệ thống [38]. Ở Việt Nam, từ năm 2015 trong lộ trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục thì dạy học tích hợp được xem là một định hướng quan trọng, do đó lý thuyết về dạy học tích hợp là đề tài mà nhiều nhà giáo dục, nhà khoa học quan tâm, đi sâu vào nghiên cứu. Tác giả Dương Tiến Sỹ đưa ra khái niệm: "Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức (khái niệm) thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối quan hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó" [31, tr. Từ điển Giáo dục học thì chỉ rõ hơn: "Dạy học tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy".
Ở đây phải hiểu kế hoạch giảng dạy là trong một phạm vi rộng, đó là kế hoạch giảng dạy của bài học, kế hoạch giảng dạy của một môn học đến kế hoạch giảng dạy của một chương trình [13, tr. Như vậy, xung quanh tích hợp và dạy học tích hợp đã có nhiều quan niệm, nhiều ý kiến đưa ra. Các quan điểm nêu trên cơ bản đều thống nhất ở hai góc độ: Một là, tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa hợp, kết hợp các nội dung giáo dục có liên quan với nhau, trong một bài học, một môn học và giữa các môn học với nhau. Hai là, tích hợp có nghĩa là dùng kiến thức và kỹ năng của từng phần trong một môn học liên kết với nhau, hay kiến thức, kỹ 11 năng của môn học này được sử dụng để nghiên cứu, học tập các môn học khác.
Qua nghiên cứu các quan điểm trên, luận văn khẳng định: Bản chất của dạy học tích hợp là quá trình dạy học trong đó GV tổ chức để HS huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập, thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới, từ đó phát triển được những năng lực cần thiết. * Đặc điểm dạy học tích hợp - Thứ nhất, các quá trình học tập theo quan điểm dạy học luôn được tiến hành trong mối liên hệ với các tình huống cụ thể chứ không tách rời cuộc sống hàng ngày. - Thứ hai, mục tiêu của dạy học tích hợp được xác định rõ ràng, những hoạt động học tập luôn hữu ích cho cuộc sống hàng ngày. Ngoài ra, quá trình học tập sẽ được nâng cao ở những mức độ nhất định.
- Thứ ba, tình huống trong dạy học tích hợp nhằm nêu bật cách thức sử dụng những kiến thức mà HS lĩnh hội được. - Thứ tư, những kiến thức đã học được thiết lập nhằm bảo đảm cho mỗi HS có thể huy động và sử dụng nó một cách hiệu để giải quyết những tình huống trong cuộc sống (đặc biệt là đối với những khó khăn bất ngờ, những tình huống chưa từng gặp), tuy nhiên luôn đảm bảo các kiến thức đó phù hợp với sự phát triển tâm, sinh lý của các em. - Thứ năm, trong dạy học tích hợp những kiến thức, kỹ năng, nội dung học tập sẽ không bị trùng lặp, trong đó sẽ có những nội dung, kỹ năng mà ở một môn học riêng rẽ không thể trang bị được (tức là chỉ thông qua dạy học tích hợp mới hình thành được). - Thứ sáu, các môn học tích hợp giúp HS có điều kiện phát triển những kỹ năng xuyên môn, những khả năng có thể chuyển đổi và phát triển.
12 * Các hình thức tích hợp trong dạy học Các nhà giáo dục trên thế giới và trong nước đều cơ bản cho rằng có bốn kiểu tích hợp (hình thức tích hợp) trong dạy học, đó là: Tích hợp trong nội bộ môn học; Tích hợp đa môn; Tích hợp liên môn; Tích hợp xuyên môn. Cụ thể các hình thức tích hợp như sau: Tích hợp trong nội bộ môn học là trong một bài dạy hay một bài tập thì phải vận dụng nhiều công thức và kiến thức khác nhau của bộ môn đó. Tích hợp đa môn tức là dùng nhiều bài giảng để tích hợp nên một bài giảng (nghĩa là sử dụng các chủ đề, các vấn đề chung giữa các môn học vào một bài giảng cụ thể) và dùng một bài giảng có thể tận dụng giảng dạy nhiều môn học khác nhau (trong đó đảm bảo các môn vẫn nghiên cứu độc lập theo góc độ riêng biệt). Tích hợp liên môn là trong quá trình dạy học, để giải quyết một chủ đề cụ thể thì cần sử dụng kiến thức của nhiều môn học khác nhau theo cùng một cụm nội dung có liên quan.
Tích hợp xuyên môn là một bài giảng sẽ cần đến sự tham gia của nhiều GV bộ môn giảng dạy, và mỗi GV sẽ đảm nhận nhiệm vụ từng phần của nội dung bài giảng. Đây là hình thức tích hợp khó áp dụng nhất trong các hình thức dạy học tích hợp, vì thế nó thường được áp dụng cho các dự án lớn. * Mục tiêu dạy học theo quan điểm tích hợp Trong dạy học nói chung và dạy học ở bậc tiểu học nói riêng, quan điểm dạy học tích hợp nhằm đạt được các mục tiêu cơ bản sau: Một là, thực hiện môn học tích hợp là tránh trùng lặp về nội dung thuộc các môn học khác nhau. Với cả chương trình đào tạo hay mỗi bài dạy cụ thể thì mục tiêu dạy học được hiểu bao gồm ba mặt: kiến thức, kỹ năng và thái độ.
Ba mặt này được mô tả độc lập với nhau nhưng chúng cần hợp nhất để tạo thành mục tiêu chung, chỉnh thể của cả bài học, môn học hoặc chương trình đào tạo. Theo quan điểm tích hợp, các kỹ năng cơ bản sẽ được sử dụng trong mọi môn học để đạt được kiến thức. Cho nên việc tách rời giữa kiến thức với kỹ năng sẽ làm cho mục tiêu dạy học trở nên rời rạc. Vì vậy khi biên soạn một mục tiêu dạy học thì kiến thức 13 và kỹ năng dường như hợp nhất là một.
Chẳng hạn như: một mục tiêu dạy tập đọc có thể là đọc lưu loát, trôi chảy (đây là kỹ năng) bài tập đọc Truyện cổ nước mình (nội dung). Tuy nhiên tích hợp không có nghĩa là trùng lặp các nội dung ở các môn học mà khi tích hợp phải biết vận dụng phù hợp với từng bài học, với từng cấp độ nhận thức của HS. Hai là, thực hiện môn học tích hợp là tạo mối quan hệ giữa các môn học với nhau và với kiến thức thực tiễn. Dạy học tích hợp giúp thiết lập mối liên hệ giữa các môn học với nhau, tức là các khái niệm đã học trong cùng một môn học sẽ có sự liên kết với các khái niệm của môn học khác, nội dung của môn học này phục vụ cho nội dung của môn học kia, các môn học có tính kế thừa trên nền tảng cùng phản ánh một nội dung hay cùng cấp độ của nhận thức.
Bên cạnh đó, HS không chỉ được trang bị kiến thức lý thuyết mà còn được dạy vận dụng kiến thức lý thuyết ấy trong những tình huống cụ thể. Điều đó có nghĩa là các kiến thức được học, các quá trình học tập được thực hiện phải có ý nghĩa đối với HS, không nên cô lập, tách rời với cuộc sống hằng ngày. Mặt khác, các kiến thức sẽ thường xuyên được cập nhật để tránh bị lạc hậu so với vận động và biến đổi của thực tiễn. Thứ ba, thực hiện môn học tích hợp là tạo cơ hội để hình thành và phát triển năng lực cho HS, đặc biệt là năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn.