Giáo Trình Tâm Lý Học Dị Thường và Lâm Sàng

Khám phá giáo trình tâm lý học dị thường và lâm sàng, cung cấp kiến thức sâu sắc về các rối loạn tâm lý và phương pháp điều trị hiệu quả.

• Tác giả: Paul Bennett
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Sinh Phóc
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Giáo Trình Tâm Lý Học Dị Thường và Lâm Sàng: Kiến Thức Cơ Bản
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Maidenhead - Philadelphia

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHẬP MÔN
• 1.1. Những quan điểm hiện đại về tính dị thường
• 1.2. Tổng quan lịch sử
• 1.3. Những vấn đề chẩn đoán
• 1.4. Nguyên nhân các vấn đề sức khoẻ tâm thần
• 1.5. Mô hình sinh-tâm-xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TRƯỜNG PHÁI TÂM LÝ HỌC
• 2.1. Tiếp cận phân tâm
• 2.2. Tiếp cận hành vi
• 2.3. Tiếp cận nhận thức
• 2.4. Tiếp cận nhân văn
• 2.5. Các liệu pháp có hiệu quả như thế nào
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI THÍCH VÀ TRỊ LIỆU SINH HỌC
• 3.1. Giải phẫu hành vi não
• 3.2. Trị liệu bằng thuốc
• 3.3. Trị liệu sốc điện
• 3.4. Phẫu thuật tâm thần
• 4. CHƯƠNG 4: BẢN NGOÀI CÁ NHÂN
• 4.1. Mô hình gia đình các rối loạn sức khoẻ tâm thần
• 4.2. Lý giải tâm lý xã hội về những vấn đề sức khoẻ tâm thần
• 4.3. Dù phỏng những vấn đề sức khoẻ tâm thần
• 5. CHƯƠNG 5: TIẾN TRÌNH TRỊ LIỆU
• 5.1. Những vấn đề đánh giá
• 5.2. Làm việc qua vấn đề
• 5.3. Kết thúc trị liệu
• 5.4. Ai có lỗi nhiều nhất từ trị liệu
• 5.5. Điều gì làm nên một nhà trị liệu giỏi
• 5.6. Những yếu tố trong phạm vi trị liệu
• 6. CHƯƠNG 6: TÂM THẦN PHÂN LIỆT
• 6.1. Bản chất của tâm thần phân liệt
• 6.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán tâm thần phân liệt của DSM
• 6.3. Phân phần tâm thần phân liệt
• 6.4. Nguyên nhân tâm thần phân liệt
• 6.5. Điều trị tâm thần phân liệt
• 7. CHƯƠNG 7: RỐI LOẠN LO ÂU
• 7.1. Rối loạn lo âu lan toả
• 7.2. Rối loạn hoảng sợ
• 7.3. Rối loạn ám ảnh cưỡng bức
• 8. CHƯƠNG 8: RỐI LOẠN KHÍ SỨC
• 8.1. Trầm cảm chủ yếu
• 8.2. Tự sát
• 8.3. Rối loạn cảm xúc theo mùa
• 8.4. Rối loạn cảm xúc lưỡng cực
• 9. CHƯƠNG 9: CÁC RỐI LOẠN LIÊN QUAN ĐẾN SANG CHẤN
• 9.1. Rối loạn stress sau sang chấn
• 9.2. Trí nhớ được phục hồi
• 9.3. Rối loạn xác định phân liệt
• 10. CHƯƠNG 10: RỐI LOẠN TÌNH DỤC
• 10.1. Rối loạn chức năng tình dục
• 10.2. Cơ thể ám đạo
• 10.3. Loạn dục đa dạng
• 10.4. Loạn dục với trẻ em
• 10.5. Loạn dục cải trang
• 10.6. Rối loạn xác định giới
• 11. CHƯƠNG 11: RỐI LOẠN NHÂN CÁCH
• 11.1. Các rối loạn nhân cách
• 11.2. Rối loạn nhân cách ranh giới
• 11.3. Nhân cách chống đối xã hội và nhân cách bệnh
• 12. CHƯƠNG 12: RỐI LOẠN ĂN
• 12.1. Chán ăn tâm lý
• 12.2. Cuồng ăn tâm lý
• 13. CHƯƠNG 13: RỐI LOẠN PHÁT TRIỂN
• 13.1. Khã học
• 13.2. Tù kỷ
• 13.3. Rối loạn tăng động-giảm chú ý
• 14. CHƯƠNG 14: RỐI LOẠN THẦN KINH
• 14.1. Bệnh Alzheimer
• 14.2. Chấn thương sọ não
• 14.3. Xơ vừa rối rạc
• 15. CHƯƠNG 15: NGHIỆN
• 15.1. Các chất gây nghiện và phô thuốc chất gây nghiện
• 15.2. Lạm dụng rượu
• 15.3. Sử dụng heroin
• 15.4. Đánh bạc bệnh lý
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Tâm Lý Học Dị Thường và Lâm Sàng

Giáo trình Tâm lý học dị thường và lâm sàng cung cấp kiến thức cơ bản về các rối loạn tâm thần và phương pháp điều trị. Nội dung giáo trình được xây dựng dựa trên các nghiên cứu hiện đại và thực tiễn lâm sàng. Đặc biệt, giáo trình này giúp sinh viên và các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về các khái niệm cơ bản trong tâm lý học dị thường.

1.1. Khái niệm về Tâm lý học dị thường

Tâm lý học dị thường nghiên cứu các hành vi và trạng thái tâm lý không bình thường. Điều này bao gồm các rối loạn như trầm cảm, lo âu và các rối loạn tâm thần khác. Việc hiểu rõ khái niệm này là rất quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị.

1.2. Lịch sử phát triển của Tâm lý học lâm sàng

Tâm lý học lâm sàng đã phát triển qua nhiều giai đoạn, từ những quan niệm cổ xưa đến các lý thuyết hiện đại. Sự thay đổi trong cách nhìn nhận về tâm lý học đã ảnh hưởng lớn đến phương pháp điều trị và chẩn đoán.

II. Những thách thức trong Tâm lý học dị thường và lâm sàng

Tâm lý học dị thường đối mặt với nhiều thách thức trong việc chẩn đoán và điều trị. Các rối loạn tâm thần thường có triệu chứng phức tạp và khó xác định. Điều này dẫn đến việc cần có các phương pháp chẩn đoán chính xác và hiệu quả.

2.1. Vấn đề chẩn đoán chính xác

Chẩn đoán chính xác là một trong những thách thức lớn nhất trong tâm lý học dị thường. Nhiều rối loạn có triệu chứng tương tự nhau, gây khó khăn trong việc phân loại và điều trị.

2.2. Tác động của xã hội đến rối loạn tâm thần

Xã hội có thể ảnh hưởng đến sự phát triển và biểu hiện của các rối loạn tâm thần. Các yếu tố như văn hóa, gia đình và môi trường sống đều có thể tác động đến sức khỏe tâm thần của cá nhân.

III. Phương pháp điều trị trong Tâm lý học lâm sàng

Có nhiều phương pháp điều trị khác nhau trong tâm lý học lâm sàng, từ liệu pháp tâm lý đến thuốc. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng.

3.1. Liệu pháp tâm lý

Liệu pháp tâm lý là một trong những phương pháp điều trị phổ biến nhất. Nó giúp bệnh nhân hiểu rõ hơn về cảm xúc và hành vi của mình, từ đó tìm ra giải pháp cho các vấn đề tâm lý.

3.2. Sử dụng thuốc trong điều trị

Thuốc có thể được sử dụng để điều trị các rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần được theo dõi chặt chẽ để tránh tác dụng phụ không mong muốn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của Tâm lý học dị thường

Tâm lý học dị thường có nhiều ứng dụng trong thực tiễn, từ việc chẩn đoán đến điều trị. Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp khoa học có thể cải thiện hiệu quả điều trị.

4.1. Nghiên cứu và ứng dụng trong điều trị

Nghiên cứu trong tâm lý học dị thường giúp phát triển các phương pháp điều trị mới. Việc áp dụng các nghiên cứu này vào thực tiễn có thể mang lại kết quả tích cực cho bệnh nhân.

4.2. Vai trò của tâm lý học trong giáo dục

Tâm lý học dị thường cũng có vai trò quan trọng trong giáo dục, giúp giáo viên hiểu rõ hơn về học sinh và cách hỗ trợ những học sinh có vấn đề về tâm lý.

V. Kết luận và tương lai của Tâm lý học dị thường

Tâm lý học dị thường và lâm sàng đang phát triển mạnh mẽ với nhiều nghiên cứu mới. Tương lai của lĩnh vực này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong việc hiểu và điều trị các rối loạn tâm thần.

5.1. Xu hướng nghiên cứu mới

Các xu hướng nghiên cứu mới trong tâm lý học dị thường đang mở ra nhiều cơ hội cho việc phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

5.2. Tầm quan trọng của giáo dục tâm lý

Giáo dục tâm lý ngày càng trở nên quan trọng trong xã hội hiện đại, giúp nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần và giảm kỳ thị đối với những người mắc rối loạn tâm thần.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tâm lý học dị thường và lâm sàng (Abnormal and Clinical Psychology: An introductory textbook) của tác giả Paul Bennett (do Open University Press xuất bản lần đầu năm 2003) là tài liệu học thuật chuyên ngành được biên dịch sang tiếng Việt bởi nhóm giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (PGS. Nguyễn Sinh Phúc chủ biên dịch, PGS. Ngô Ngọc Tản hiệu đính). Trong chương trình đào tạo cử nhân và sau đại học ngành Tâm lý học, Tâm lý học lâm sàng và Công tác xã hội, học phần Tâm lý học dị thường giữ vị trí kiến thức chuyên ngành cốt lõi, làm tiền đề cho các học phần can thiệp trị liệu và chẩn đoán tâm lý.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học: (1) Hệ thống khái niệm khoa học về sự bất thường tâm lý và các tiêu chuẩn nhận diện rối loạn sức khỏe tâm thần; (2) Bản chất căn nguyên đa diện từ di truyền, thần kinh sinh học, tâm lý cá nhân đến cấu trúc gia đình và văn hóa – xã hội; (3) Khả năng đối chiếu, phân tích các hệ thống phân loại chẩn đoán y khoa tiêu chuẩn như DSM-IV-TR của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA) và ICD-10 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO); (4) Nguyên lý vận hành và kỹ thuật can thiệp của các trường phái trị liệu tâm lý chủ đạo.

Cấu trúc giáo trình gồm 15 chương, chia thành hai phần rõ rệt: Phần I (Chương 1 đến 5) thiết lập cơ sở lý thuyết, lịch sử phát triển, phương pháp chẩn đoán và các mô hình trị liệu; Phần II (Chương 6 đến 15) phân tích chi tiết từng nhóm rối loạn chuyên biệt. Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở cách tiếp cận tích hợp sinh – tâm – xã hội (biopsychosocial model), đặt mô hình chẩn đoán phạm trù y khoa (categorical approach) trong sự đối sánh khách quan với tiếp cận chiều hướng (dimensional approach) và phương pháp luận giải tâm lý cá nhân hóa (psychological formulation).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo logic tịnh tiến từ phương pháp luận nền tảng đến các thực thể bệnh học chuyên sâu:

• Chương 1 (Nhập môn): Định vị khái niệm tính dị thường qua khung tiêu chuẩn 4D (Deviance – lệch chuẩn, Distress – đau buồn, Dysfunction – rối loạn chức năng, Dangerous – nguy hiểm). Trình bày lịch sử chuyển dịch quan niệm từ niềm tin ma thuật thời cổ trung đại (Malleus Maleficarum, bệnh viện Bethlem) sang tiếp cận nhân đạo (William Tuke, Phillipe Pinel), tiếp cận căn nguyên thực thể của Emil Kraepelin và phong trào chăm sóc tại cộng đồng. Giới thiệu cấu trúc DSM-IV-TR 5 trục và thí nghiệm thực địa của Rosenhan (1973).
• Chương 2 (Các trường phái tâm lý học): Phân tích hệ thống lý thuyết và liệu pháp tương ứng: Phân tâm học (Sigmund Freud với cấu trúc xung năng, cơ chế phòng vệ; Carl Jung với vô thức tập thể; Melanie Klein với lý thuyết quan hệ đối tượng); Thuyết hành vi (điều kiện hóa cổ điển của Pavlov, thực nghiệm Albert của Watson & Rayner; điều kiện hóa tạo tác của Skinner; lý thuyết hai yếu tố của Mowrer; kỹ thuật giải mẫn cảm có hệ thống và tràn ngập của Wolpe); Thuyết nhận thức (mô hình A-B-C của Albert Ellis; suy nghĩ tự động tiêu cực của Aaron Beck); Thuyết nhân văn (Carl Rogers).
• Chương 3 (Giải thích và trị liệu sinh học): Cơ chế giải phẫu chức năng não, vai trò của các chất dẫn truyền thần kinh (DTTK) như serotonin, norepinephrine, GABA, dopamine; các can thiệp hóa dược, sốc điện (ECT) và phẫu thuật tâm thần.
• Chương 4 & 5 (Bên ngoài cá nhân & Tiến trình trị liệu): Căn nguyên tâm lý – xã hội, mô hình gia đình bệnh lý, khái niệm thể hiện cảm xúc âm tính cao (NEE – Brown và cộng sự, 1972; Minuchin, 1974); quy trình trị liệu qua 3 giai đoạn (khởi đầu, tích cực, kết thúc) và vai trò giám hệ lâm sàng.
• Chương 6 (Tâm thần phân liệt): Tiêu chuẩn DSM, 4 thể lâm sàng kinh điển (đơn giản, paranoid, căng trương lực, thanh xuân) và phân loại hiện đại theo 3 chùm triệu chứng của Liddle (1994): rối loạn tổ chức, dương tính, âm tính.
• Chương 7 & 8 (Rối loạn lo âu & Rối loạn khí sắc): Phân tích cơ chế bệnh sinh và điều trị rối loạn lo âu lan tỏa (GAD), hoảng sợ, ám ảnh cưỡng bức (OCD), trầm cảm chủ yếu, rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD), rối loạn lưỡng cực và nguy cơ tự sát.
• Chương 9 đến 15 (Các rối loạn chuyên biệt): Khảo sát toàn diện rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), rối loạn xác định phân ly (DID), rối loạn chức năng tình dục và loạn dục, rối loạn nhân cách (ranh giới, chống đối xã hội), rối loạn ăn (chán ăn tâm lý, cuồng ăn tâm lý), rối loạn phát triển (tự kỉ, ADHD), tổn thương thần kinh (Alzheimer, chấn thương sọ não, xơ cứng rải rác – MS) và nghiện chất/hành vi (rượu, heroin, cờ bạc bệnh lý).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng nền tảng tri thức dựa trên các hệ thống lý thuyết và nguyên lý thực nghiệm:

• Mô hình Sinh – Tâm – Xã hội: Tích hợp tương tác giữa cấu trúc di truyền, biến đổi sinh hóa thần kinh, các xung đột nội tâm và biến cố môi trường sống.
• Thuyết điều kiện hóa hai yếu tố (Mowrer, 1947) và Thuyết bất lực tập nhiễm (Seligman, 1975): Giải thích cơ chế hình thành, duy trì phản ứng ám sợ và cơ chế hành vi của trạng thái trầm cảm.
• Thuyết học tập xã hội (Bandura, 1977): Cơ chế học tập gián tiếp (vicarious learning) trong việc thu nhận phản ứng sợ hãi và củng cố niềm tin năng lực bản thân.
• Mô hình nhận thức: Sơ đồ nhận thức lỗi và cấu trúc A-B-C định hình phản ứng cảm xúc.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Nhận diện và phân loại triệu chứng lâm sàng dựa trên tiêu chí chẩn đoán; xây dựng thang bậc kích thích trong kỹ thuật can thiệp giải mẫn cảm hệ thống (systematic desensitization); thao tác kỹ thuật nhận diện ý nghĩ tự động tiêu cực.
• Kỹ năng phân tích: Phân tích mối quan hệ nhân quả đa chiều trong từng ca bệnh; đánh giá độ tin cậy và độ hiệu lực của các danh mục chẩn đoán; phân biệt căn nguyên thực thể (somatogenic) và tâm căn (psychogenic).
• Năng lực thực hành: Thiết lập bản Luận giải tâm lý (psychological formulation) nhằm cá nhân hóa mục tiêu can thiệp ngoài khuôn khổ chẩn đoán y khoa thuần túy; phối hợp làm việc trong nhóm chuyên môn chăm sóc sức khỏe tâm thần đa ngành tại cộng đồng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo định hướng sư phạm dựa trên bằng chứng (evidence-based pedagogy), kết hợp chặt chẽ giữa thuyết giảng lý thuyết và phân tích dữ liệu thực nghiệm:

• Sử dụng tình huống lâm sàng (Case Studies): Giáo trình lồng ghép các nghiên cứu ca điển hình trong lịch sử và thực hành điều trị (ví dụ: ca bé Hans của Freud, ca bé Albert của Watson & Rayner, ca ám sợ nhện của bệnh nhân Ruth, ca thực nghiệm chẩn đoán giả của Rosenhan). Những ca bệnh này đóng vai trò làm mẫu thao tác để người học rèn luyện kỹ năng phân tích hành vi và đối chiếu triệu chứng.
• Bài tập thực hành: Hướng dẫn sinh viên thực hiện các bài tập giả định như: thiết kế lộ trình can thiệp hành vi theo bậc thang phơi nhiễm; lập sơ đồ tư duy phân tích niềm tin cốt lõi theo mô hình A-B-C; xây dựng kế hoạch giảm chỉ số thể hiện cảm xúc âm tính (NEE) trong môi trường gia đình của bệnh nhân tâm thần phân liệt.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá năng lực người học thông qua hai hình thức: kiểm tra khả năng tái hiện và phân biệt thuật ngữ/tiêu chuẩn phân loại y khoa (DSM/ICD); đánh giá khả năng viết bài luận giải tâm lý cho một trường hợp bệnh nhân cụ thể.
• Hướng dẫn tự học: Giáo trình yêu cầu người học nghiên cứu kỹ hệ thống đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành Anh – Việt ở phần đầu sách (như abnormal – dị thường, exposure – phơi nhiễm/đối mặt, placebo – giữ nguyên), chủ động vẽ sơ đồ cơ chế bệnh sinh cho từng chương trước khi đi sâu vào phác đồ can thiệp tâm lý hoặc dược lý.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp các hệ thống phân loại hiện đại: Giáo trình phản ánh chi tiết cấu trúc chẩn đoán đa trục của DSM-IV-TR (APA, 2000) và ICD-10 (WHO, 1992), cung cấp góc nhìn so sánh khách quan về sự đồng thuận cũng như các điểm dị biệt giữa hai hệ thống phân loại bệnh học quốc tế lớn nhất.
• Cập nhật dữ liệu sinh học phân tử và thần kinh học: Trình bày các phát hiện về tính chất đa gen trong rối loạn tâm thần (ví dụ: gen trên nhiễm sắc thể số 4 liên quan đến cơ chế bảo vệ trước nguy cơ nghiện rượu), vai trò của các chất trung gian hóa học (serotonin, melatonin, GABA, NMDA) và những giới hạn của các can thiệp thực thể như phẫu thuật tâm thần hay sốc điện.
• Phản ánh xu hướng chăm sóc tại cộng đồng: Mô tả chi tiết quá trình chuyển đổi mô hình từ lưu viện điều trị nội trú khép kín sang mạng lưới quản lý ngoại trú tại cộng đồng từ nửa cuối thế kỷ 20, phân tích hội chứng lưu viện và vai trò phối hợp giữa bác sĩ tâm thần, điều dưỡng chuyên khoa, nhà tâm lý lâm sàng, nhà trị liệu nghề nghiệp và nhân viên xã hội.
• Liên hệ đa văn hóa và phê phán xã hội: Đưa vào các dữ kiện thực nghiệm về hiện tượng thực thể hóa (somatization) ở các nền văn hóa phi phương Tây (chẳng hạn như mô tả “tim tôi đang bốc cháy” để biểu đạt trầm cảm/lo âu tại Thổ Nhĩ Kỳ), trích dẫn các quan điểm phê phán xã hội của Faber (1990) về nguy cơ “bệnh lý hóa” đời sống cá nhân từ phía mô hình y khoa.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Tâm lý học, Tâm lý học lâm sàng, Tâm thần học, Giáo dục đặc biệt, Xã hội học và Công tác xã hội.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu giáo trình một cách tối ưu, người học cần hoàn thành các học phần nền tảng gồm: Tâm lý học đại cương, Tâm lý học phát triển, Cơ sở sinh học của hành vi/Sinh lý học thần kinh cấp cao, và Phương pháp nghiên cứu trong tâm lý học.
• Giảng viên và cơ sở đào tạo: Giảng viên sử dụng tài liệu để biên soạn đề cương môn học Tâm lý học dị thường, Tâm bệnh học, hoặc Tâm lý học lâm sàng đại cương; khai thác các hộp dữ liệu thực nghiệm và ca bệnh để tổ chức thảo luận nhóm chuyên đề (seminar).
• Học viên sau đại học và người làm thực hành: Tài liệu đóng vai trò cẩm nang tra cứu học thuật dành cho học viên cao học, bác sĩ nội trú tâm thần, chuyên viên tham vấn và trị liệu tâm lý trong việc hệ thống hóa kiến thức bệnh lý học và phương pháp luận can thiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, học viên sau đại học khối ngành Tâm lý học, Y khoa tâm thần, Công tác xã hội và các chuyên gia nghiên cứu, thực hành can thiệp sức khỏe tâm thần.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi học giáo trình này? Người học cần nắm vững các nguyên lý tâm lý học đại cương, các giai đoạn phát triển tâm lý người và kiến thức căn bản về giải phẫu sinh lý hệ thần kinh.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu tâm thần học thông thường là gì? Giáo trình không thuần túy mô tả triệu chứng y khoa để kê đơn thuốc, mà đi sâu vào các cơ chế tâm lý học (nhận thức, hành vi, phân tâm), đặt bệnh học trong tương tác gia đình, cấu trúc văn hóa – xã hội và giới thiệu kỹ thuật Luận giải tâm lý (psychological formulation) để cá nhân hóa việc điều trị.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả? Người học nên học tuần tự: nghiên cứu vững chắc Phần I (5 chương đầu về lịch sử, tiêu chuẩn chẩn đoán, trường phái lý thuyết) trước khi đọc từng chương rối loạn cụ thể ở Phần II; kết hợp lập bảng so sánh triệu chứng theo tiêu chuẩn DSM và tóm lược các ca bệnh minh họa.

5. Có tài liệu bổ trợ nào đi kèm giáo trình? Giáo trình tích hợp sẵn bảng giải thích các chữ viết tắt chuyên ngành tiêu chuẩn quốc tế (DSM, ICD, ECT, GAD, OCD, PTSD, DID, SSRI, MAOIs, ADHD, NEE), hệ thống chú giải thuật ngữ Anh – Việt và danh mục tài liệu tham khảo khoa học phong phú ở cuối sách.

---

Kết luận

Giáo trình Tâm lý học dị thường và lâm sàng của Paul Bennett (bản dịch tiếng Việt do PGS. Nguyễn Sinh Phúc chủ biên) cung cấp một khung tri thức học thuật chuẩn xác, toàn diện và có căn cứ thực nghiệm về lĩnh vực tâm bệnh học và tâm lý học lâm sàng. Bằng việc cân bằng giữa mô hình phân loại y khoa và các liệu pháp tâm lý học trường phái, tài liệu vạch ra lộ trình học tập logic từ việc xác lập tiêu chí bất thường, phân tích nguyên nhân sinh – tâm – xã hội đến nắm bắt kỹ thuật can thiệp chuyên biệt cho từng rối loạn. Đây là nguồn học liệu nền tảng phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy, học tập và nghiên cứu chuyên sâu trong các chương trình đào tạo tâm lý học hàn lâm tại bậc đại học và sau đại học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Paul bennett t©m lÝ häc dÞ th−êng vμ l©m sμng Abnormal and clinical psychology An introductory textbook Paul Bennett (First Published 2003) Open University Press Maidenhead - Philadelphia http://www.vn 2 Biªn dÞch: PGS. NguyÔn Sinh Phóc Nh÷ng ng−êi tham gia dÞch: NguyÔn Ngäc DiÖp: ch−¬ng 8, ch−¬ng 11 NguyÔn H¹nh Liªn: ch−¬ng 7, ch−¬ng 12 Lý NguyÔn Th¶o Linh: ch−¬ng 4, ch−¬ng 9 Th. TrÇn Thµnh Nam: ch−¬ng 2, ch−¬ng 13 Ph−¬ng Hoµi Nga: ch−¬ng 5, ch−¬ng 15 HiÖu ®Ýnh: PGS. Ng« Ngäc T¶n http://www.vn 3 lêi nãi ®Çu §Ó cã thªm tµi liÖu tham kh¶o cho gi¶ng viªn vµ sinh viªn, Khoa T©m lÝ häc Tr−êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n - §¹i häc Quèc gia tæ chøc biªn dÞch quyÓn s¸ch: T©m lÝ häc dÞ th−êng vµ l©m sµng cña t¸c gi¶ P.

Néi dung quyÓn s¸ch võa bao gåm nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n l¹i võa cËp nhËt nh÷ng th«ng tin míi vÒ t©m lÝ l©m sµng vµ dÞ th−êng. §Ó tiÖn cho b¹n ®äc theo dâi, chóng t«i còng xin ®−îc tr×nh bµy ®«i ®iÒu vÒ b¶n dÞch. Tr−íc hÕt vÒ mÆt thuËt ng÷. HiÖn nay trong c¸c tµi liÖu t©m lÝ häc dÞch tõ tiÕng n−íc ngoµi sang tiÕng ViÖt cßn cã sù kh¸c nhau vÒ viÖc dïng tõ.

C¸c nhµ t©m lÝ häc trong n−íc vÉn ®ang tiÕp tôc biªn so¹n nh÷ng bé tõ ®iÓn t©m lÝ häc víi quy m« lín ®Ó cã thÓ cã ®−îc sù thèng nhÊt chung vÒ thuËt ng÷. Trong tµi liÖu nµy, chóng t«i dÞch mét sè thuËt ng÷ nh− sau: Abnormal - dÞ th−êng. Theo quan niÖm chung hiÖn nay, abnormal bao gåm kh«ng chØ lµ sù lÖch l¹c (deviance) mµ c¶ ®au khæ (disstress), rèi lo¹n chøc n¨ng (dysfunction) vµ nguy hiÓm (dangerous). TÊt nhiªn thuËt ng÷ dÞ th−êng còng ch−a chuyÓn t¶i ®−îc ®Çy ®ñ néi dung cña abnormal.

Còng cã nh÷ng tõ, tuú theo tr−êng hîp mµ ®−îc dÞch kh¸c nhau, vÝ dô, exposure: ph¬i nhiÔm, ®èi mÆt. §Ó tiÖn theo dâi, khi thÊy cÇn, chóng t«i dÉn thªm tiÕng Anh (®Ó trong ngoÆc ®¬n). Tuy nhiªn còng cã nh÷ng tõ chóng t«i ®Ó nguyªn, cô thÓ lµ placebo. Placebo kh«ng chØ d−íi d¹ng thuèc mµ cßn ë d¹ng t©m lÝ.

Do vËy nÕu dïng thuËt ng÷ gi¶ d−îc th× ch−a thÓ hiÖn ®−îc ®Çy ®ñ néi dung cña tõ. Trong nhiÒu tµi liÖu, nhÊt lµ nh÷ng tµi liÖu t©m thÇn, ch÷ placebo kh«ng cßn lµ hiÕm gÆp. ThiÕt nghÜ tõ nµy còng ®ang trong qu¸ tr×nh ViÖt ho¸ nh− mét sè tõ kh¸c, vÝ dô nh− test. Trong qu¸ tr×nh dÞch, chóng t«i h¹n chÕ dïng tõ viÕt t¾t tiÕng ViÖt.

Riªng c¸c tõ viÕt t¾t tiÕng Anh, chóng t«i ®Ó nguyªn. Gióp cho b¹n ®äc dÔ theo dâi, chóng t«i hÖ thèng l¹i nh÷ng tõ viÕt t¾t ë phÇn ®Çu quyÓn s¸ch. MÆc dï ®· cã cè g¾ng song s¸ch dÞch khã tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt. Chóng t«i rÊt mong nhËn ®−îc sù phª b×nh ®ãng gãp ý kiÕn cña b¹n ®äc.

Nh©n dÞp nµy, thay mÆt nh÷ng ng−êi dÞch, chóng t«i xin ch©n thµnh c¶m ¬n Ban Gi¸m hiÖu vµ c¸c Phßng Ban, Khoa T©m lÝ häc Tr−êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n ®· t¹o ®iÒu kiÖn, hç trî, ®éng viªn chóng t«i dÞch quyÓn s¸ch nµy. Chóng t«i còng xin ®−îc c¶m ¬n PGS. Ng« Ngäc T¶n ®· gióp chóng t«i hiÖu ®Ýnh b¶n dÞch. Thay mÆt nh÷ng ng−êi dÞch PGS.

NguyÔn Sinh Phóc http://www.vn 4 Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t TiÕng ViÖt cs Céng sù DTTK DÉn truyÒn thÇn kinh RLSKTT Rèi lo¹n søc khoÎ t©m thÇn RLTT Rèi lo¹n t©m thÇn SKTT Søc khoÎ t©m thÇn TTPL T©m thÇn ph©n liÖt TiÕng Anh AA Héi nh÷ng ng−êi kh«ng uèng r−îu (Alcoholics anonymous) AD BÖnh Alzheimer (Alzheimer disease) ADHD Rèi lo¹n t¨ng ®éng gi¶m chó ý ( Attention- deficit/hyperactivity disorder) DID Rèi lo¹n x¸c ®Þnh ph©n li (Dissocitive indentity disorder) DSM S¸ch chÈn ®o¸n vµ thèng kª (Diagnostic and statistical manual) ECT S«c ®iÖn (Electroconvulsive therapy) EMDR Gi¶i mÉn c¶m vËn ®éng m¾t vµ t¸i xö lÝ (Eye movement desensitization and reprocessing) GABA Gamma aminobutyric acid GAD Rèi lo¹n lo ©u lan to¶ (Generalized anxiety disorder) GID Rèi lo¹n x¸c ®Þnh giíi (Gender indentity disorder) ICD Ph©n lo¹i bÖnh Quèc tÕ (International classification of diseases) ITP TrÞ liÖu liªn nh©n c¸ch (Interpersonal therapy) MAOIs Monoamine oxidase inhibitors MMR Sëi, quai bÞ, sèt ph¸t ban (Measles, mumps, rubella) MS X¬ v÷a r¶i r¸c (Multiple sclerosis) NEE ThÓ hiÖn c¶m xóc ©m tÝnh ( Negative expressed emotion) http://www.vn 5 NIH C¸c viÖn søc khoÎ Quèc gia (National institutes of health) NIMH ViÖn søc khoÎ t©m thÇn Quèc gia (National institute of mental health) NMDA N-methyl-D-aspartate OCD Rèi lo¹n ¸m ¶nh-c−ìng bøc (Obsessive-compulsive disorder) PTSD Rèi lo¹n stress sau sang chÊn (Post-traumatic stress disorder) SAD Rèi lo¹n c¶m xóc theo mïa (Seasonal affective disorder) SSRI C¸c chÊt øc chÕ t¸i hÊp thu serotonin cã chän läc (Selective serotonin re-uptake inhibitors) http://www.vn 6 0 Môc lôc Tr PhÇn I: C¬ së vµ ph−¬ng ph¸p Ch−¬ng 1 NhËp m«n 11 Nh÷ng quan ®iÓm hiÖn ®¹i vÒ tÝnh dÞ th−êng 11 Tæng quan lÞch sö 13 Nh÷ng vÊn ®Ò chÈn ®o¸n 16 Nguyªn nh©n c¸c vÊn ®Ò søc khoÎ t©m thÇn 24 M« h×nh sinh-t©m-x· héi 32 Ch−¬ng 2 C¸c tr−êng ph¸i t©m lÝ häc 36 TiÕp cËn ph©n t©m 36 TiÕp cËn hµnh vi 44 TiÕp cËn nhËn thøc 50 TiÕp cËn nh©n v¨n 58 C¸c liÖu ph¸p cã hiÖu qu¶ nh− thÕ nµo 64 Ch−¬ng 3 Gi¶i thÝch vµ trÞ liÖu sinh häc 67 Gi¶i phÉu hµnh vi n·o 67 TrÞ liÖu b»ng thuèc 73 TrÞ liÖu sèc ®iÖn 80 PhÉu thuËt t©m thÇn 82 Ch−¬ng 4 Bªn ngoµi c¸ nh©n 86 M« h×nh gia ®×nh c¸c rèi lo¹n søc khoÎ t©m thÇn 86 LÝ gi¶i t©m lÝ x· héi vÒ nh÷ng vÊn ®Ò søc khoÎ t©m thÇn 93 Dù phßng nh÷ng vÊn ®Ò søc khoÎ t©m thÇn 99 Ch−¬ng 5 TiÕn tr×nh trÞ liÖu 105 Nh÷ng vÊn ®Ò ®¸nh gi¸ 105 Lµm viÖc qua vÊn ®Ò 108 KÕt thóc trÞ liÖu 110 Ai cã lîi nhiÒu nhÊt tõ trÞ liÖu 111 §iÒu g× lµm nªn mét nhµ trÞ liÖu giái 114 Nh÷ng yÕu tè trong ph¹m vi trÞ liÖu 116 PhÇn II. Nh÷ng vÊn ®Ò chuyªn biÖt Ch−¬ng 6 T©m thÇn ph©n liÖt 122 B¶n chÊt cña t©m thÇn ph©n liÖt 122 Tiªu chuÈn chÈn ®o¸n t©m thÇn ph©n liÖt cña DSM 124 Phª ph¸n t©m thÇn ph©n liÖt 125 Nguyªn nh©n t©m thÇn ph©n liÖt 126 http://www.vn 7 §iÒu trÞ t©m thÇn ph©n liÖt 137 Ch−¬ng 7 Rèi lo¹n lo ©u 144 Rèi lo¹n lo ©u lan to¶ 144 Rèi lo¹n ho¶ng sî 151 Rèi lo¹n ¸m ¶nh c−ìng bøc 158 Ch−¬ng 8 Rèi lo¹n khÝ s¾c 169 TrÇm c¶m chñ yÕu 169 Tù s¸t 180 Rèi lo¹n c¶m xóc theo mïa 184 Rèi lo¹n c¶m xóc l−ìng cùc 187 Ch−¬ng 9 C¸c rèi lo¹n liªn quan ®Õn sang chÊn 194 Rèi lo¹n stress sau sang chÊn 194 TrÝ nhí ®−îc phôc håi 203 Rèi lo¹n x¸c ®Þnh ph©n li 208 Ch−¬ng 10 Rèi lo¹n t×nh dôc 219 Rèi lo¹n chøc n¨ng t×nh dôc 219 Co th¾t ©m ®¹o 222 Lo¹n dôc ®a d¹ng 223 Lo¹n dôc víi trÎ em 224 Lo¹n dôc c¶i trang 232 Rèi lo¹n x¸c ®Þnh giíi 236 Ch−¬ng 11 Rèi lo¹n nh©n c¸ch 243 C¸c rèi lo¹n nh©n c¸ch 243 Rèi lo¹n nh©n c¸ch ranh giíi 249 Nh©n c¸ch chèng ®èi x· héi vµ nh©n c¸ch bÖnh 255 Ch−¬ng 12 Rèi lo¹n ¨n 272 Ch¸n ¨n t©m lÝ 272 Cuång ¨n t©m lÝ 273 Ch−¬ng 13 Rèi lo¹n ph¸t triÓn 293 Khã häc 293 Tù kØ 301 Rèi lo¹n t¨ng ®éng-gi¶m chó ý 309 Ch−¬ng 14 Rèi lo¹n thÇn kinh 319 BÖnh Alzheimer 319 ChÊn th−¬ng sä n·o 328 X¬ v÷a r¶i r¸c 332 http://www.vn 8 Ch−¬ng 15 NghiÖn 340 C¸c chÊt g©y nghiÖn vµ phô thuéc chÊt g©y nghiÖn 340 L¹m dông r−îu 342 Sö dông heroin 350 §¸nh b¹c bÖnh lÝ 357 Tµi liÖu tham kh¶o 365 http://www.vn 9 PhÇn I C¬ së vµ ph−¬ng ph¸p http://www.vn 10 Ch−¬ng 1 NhËp m«n Ch−¬ng nµy giíi thiÖu nh÷ng vÊn ®Ò cña t©m lÝ häc dÞ th−êng, trong ®ã cã nhiÒu vÊn ®Ò ®−îc bµn s©u ë c¸c phÇn sau. B¾t ®Çu b»ng kh¸i niÖm vÒ t©m lÝ häc dÞ th−êng vµ nã liªn quan nh− thÕ nµo ®Õn søc khoÎ t©m thÇn (SKTT); sù thay ®æi quan niÖm qua tõng thêi k× tr−íc khi xem xÐt ®Õn c¸c c¸ch thøc h×nh thµnh nh÷ng vÊn ®Ò vÒ SKTT. Ch−¬ng tiÕp theo sÏ kh¶o s¸t mét sè yÕu tè liªn quan ®Õn sù ph¸t triÓn c¸c rèi lo¹n SKTT, tËp trung vµo c¸c khÝa c¹nh: di truyÒn, sinh häc, t©m lÝ, x· héi vµ gia ®×nh.

Cuèi cïng sÏ giíi thiÖu tiÕp cËn sinh- t©m-x· héi. §©y lµ c¸ch tiÕp cËn nh»m tÝch hîp c¸c yÕu tè kh¸c nhau vµo mét m« h×nh chung. Sau khi ®äc hÕt ch−¬ng, c¸c b¹n cã thÓ n¾m ®−îc nh÷ng vÊn ®Ò sau: • C¸c quan ®iÓm hiÖn ®¹i vÒ sù dÞ th−êng • LÞch sö c¸c quan ®iÓm vµ trÞ liÖu dÞ th−êng • Nh÷ng vÊn ®Ò vÒ chÈn ®o¸n: c¸c hÖ thèng ph©n lo¹i chÈn ®o¸n then chèt vµ nh÷ng ph−¬ng ¸n lùa chän cña chóng • M« h×nh nguyªn nh©n c¸c vÊn ®Ò SKTT: di truyÒn, sinh häc, t©m lÝ, v¨n ho¸- x· héi vµ hÖ thèng hoÆc gia ®×nh • TiÕp cËn sinh-t©m-x· héi. Nh÷ng quan ®iÓm hiÖn ®¹i vÒ tÝnh dÞ th−êng QuyÓn s¸ch nµy tËp trung vµo nh÷ng yÕu tè liªn quan ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò vÒ SKTT vµ viÖc trÞ liÖu chóng.

MÆc dï víi tªn gäi nh− thÕ song nã bao gåm c¶ nh÷ng ng−êi ®−îc xem lµ “dÞ th−êng” nÕu nh− hä ®−îc x¸c ®Þnh lµ dÞ th−êng theo nghÜa “lÖch chuÈn”. TÊt nhiªn cã thÓ dÉn ra nhiÒu ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ tÝnh dÞ th−êng song kh«ng cã mét ®Þnh nghÜa nµo bao trïm ®−îc toµn bé mäi khÝa c¹nh cña c¸c vÊn ®Ò SKTT. • DÞ th−êng vÒ mÆt thèng kª hµm ý nh÷ng ng−êi kh¸c biÖt vÒ mÆt thèng kª so víi chuÈn: cµng xa chuÈn, tÝnh dÞ th−êng cµng lín. Tuy nhiªn ®iÒu nµy còng kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i hiÓu r»ng ®ã lµ rèi lo¹n t©m thÇn (RLTT).

Nh÷ng ng−êi hÕt søc Ên t−îng, tham gia vµo nh÷ng m«n thÓ thao m¹o hiÓm hoÆc ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu rÊt ®Æc biÖt trong c«ng viÖc cña hä ®Òu lµ nh÷ng ng−êi kh¸c th−êng. Tuy nhiªn hä kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ng−êi cã nh÷ng vÊn ®Ò vÒ SKTT. • DÞ th−êng vÒ tr¾c nghiÖm t©m lÝ ®−îc hiÓu lµ nh÷ng sai biÖt so víi chuÈn thèng kª d¹ng nh− IQ trung b×nh cña d©n c− lµ 100. Trong tr−êng hîp IQ d−íi 70 - 75 th× cã thÓ ®−îc x¸c ®Þnh nh− lµ cã nh÷ng khã kh¨n vÒ häc tËp vµ thÝch øng víi cuéc sèng.

Tuy nhiªn nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn IQ thÊp cña c¸c c¸ nh©n còng rÊt kh¸c nhau bëi nã cßn phô thuéc vµo hoµn c¶nh sèng cña c¸c c¸ nh©n ®ã. H¬n thÕ n÷a, nÕu mét ng−êi ®¹t ®−îc ®iÓm cao ë phÝa bªn kia cña phæ IQ, vÝ dô, h¬n http://www.vn 11 30 ®iÓm so víi chuÈn th× kh«ng thÓ cho r»ng ®ã lµ nh÷ng ng−êi dÞ th−êng vµ cµng kh«ng thÓ nãi cã nh÷ng vÊn ®Ò RLTT. • M« h×nh kh«ng t−ëng cho r»ng chØ cã nh÷ng ng−êi nµo ®¹t ®−îc møc ®é tèi ®a so víi kh¶ n¨ng cña m×nh trong cuéc sèng th× hä míi kh«ng cã nh÷ng vÊn ®Ò vÒ SKTT.