Chương I : Thị trường dầu mỏ thế giới và hoạt động nhập khẩu xăng dầu ở Việt nam I.Thị trường dầu mỏ thế giới 1.Những biến động trên thị trườg xăng dầu thế giới và ảnh hưởng của nó tới nền kinh tế Việt Nam. Trong những năm gần đây thị trường xăng dầu thế giới luôn có nhiều biến động. Khi cuộc chiến tranh Iran, Irac nổ ra,giá dầu đã tăng lên. Đến cuối năm 1990, sản lượng khai thác trên toàn thế giới đạt 4 triệu thùng/ngày với giá 40 USD/thùng.
Đặc biệt, sang năm 1997 cuộc khủng hoảng tài chính nổ ra ở khu vực Châu á đã ảnh hưởng nghiêm trọng tới giá dầu thế giới. Năm 1998 giá dầu thô ở mức thấp nhất, chỉ đạt trung bình 13,35 USD/thùng. Đây là thời kỳ đen tối của ngành công nghiệp dầu lửa. Giá dầu thô giảm trung bình 11-12 USD dưới giá thành sản xuất, điều đó buộc các công ty phải cắt giảm chi phí qua các vụ hợp nhất, sa thải công nhân và giảm đầu tư.
Sang năm 1999, các thành viên của OPEC và các nước sản xuất dầu lửa khác đã thoả thuận cắt giảm mức cung toàn cầu tới 3,7 triệu thùng mỗi ngày. Nhờ vậy giá dầu thô đã tăng lên mạnh mẽ từ 10 USD/thùng tháng 12 năm 1998 lên mức 20-25 USD/thùng năm 1999. Có thể nói năm 1999 là năm căng thẳng nhất của thị trường xăng dầu thế giới với sự gia tăng mạnh mẽ và liên tục giá dầu thô. Năm 2000, cuộc khủng hoảng ở khu vực Trung Đông đã gia tăng áp lực đối với thị trường dầu mỏ vốn đã bị căng thẳng, khi lượng dầu dự trữ ở mức thấp nhất trước thời điểm mùa đông đến.
Tháng 10 năm 2000, giá dầu đã tăng tới mức đỉnh cao trong vòng 10 năm qua là 35 USD/thùng. Giá dầu tăng mạnh làm cho giá cả tại thị trường Mỹ, Châu Âu, Nhật Bản và ở nhiều nước Châu á tăng theo. Tại nhiều nước nổ ra các cuộc biểu tình phản đối giá dầu tăng cao, gây ảnh hưởng tới nền kinh tế các nước. Trước tình hình đó tháng 11 năm 2000 OPEC đã tăng hạn ngạch sản xuất dầu thêm 500.000 thùng/ngày lên 26,70 triệu thùng/ngày.
Đây là nguyên nhân đưa giá dầu trên các thị trường thế giới giảm mạnh xuống còn 23,75 USD/thùng vào tháng 12 năm 2000. Sáu tháng đầu năm 2001 giá xăng dầu trên thị trường thế giới tiếp tục giảm. Đến quý II năm 2001 giá dầu giảm xuống còn 20 USD/thùng. Tuy nhiên OPEC đã thực hiện việc cắt giảm sản lượng 2 triệu thùng/ngày trong hai tháng đầu năm nay nhằm kiềm chế sự tụt giảm nhanh của giá dầu.
Có thể nói, nhu cầu xăng dầu của Việt Nam trong những năm tới vẫn phụ thuộc nhiều vào thị trường xăng dầu thiế giới. Nó một cách khác là mọi biến động của thị trường xăng dầu thế giới đều có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đối với nền kinh tế Viêt Nam cả ở tầm vĩ mô và vi mô. ở tầm vĩ mô: giá dầu tăng cao đưa lại thu nhập cao cho các nước sản xuất dầu, nhưng có lợi nhất vẫn là các tập đoàn, các công ty dầu khí xuyên quốc gia vì họ chi phối toàn bộ quá trình sản xuất dầu. Không phải ngẫu nhiên trong năm 2000 có 10 tập đoàn dầu mỏ hàng đầu thế giới đã thu lãi gấp đôi, trong đó hãng BP 9 tháng đầu năm 2000 lãi 8,6 triệu USD.
Còn thiệt hại nhiều nhất vẫn là các nước phải nhập khẩu dầu. Với Việt Nam , để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước ( khoảng 8 triệu tấn/năm), hàng năm Nhà nước phải bỏ ra khoảng hơn 1,4 tỷ USD cho nhập khẩu xăng dầu. Vì vậy khi thị trường xăng dầu thế giới bấp bênh, không ổn định, giá cả lên xuống phức tạp sẽ gây nhiều khó khăn cho các doanh nghiệp chủ đạo trong kinh doanh xăng dầu. Hệ quả là các doanh nghiệp rất khó hạch toán trong kinh doanh, đảm bảo hiệu quả nhập khẩu xăng dầu, hoàn thành kế hoạch Nhà nước giao.
Ngoài ra, để ổn định giá xăng dầu phục vụ tốt cho nhu cầu đời sống và sản xuất trong nước nên Nhà nước đã phải chi một khoản tiền lớn để bù giá thông qua quỹ bình ổn của Nhà nước do chính các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu đóng góp qua hình thức phụ thu. ở tầm vi mô: Sau hơn 10 năm thực hiện quá trình đổi mới, hiện nay đời sống nhân dân đã được nâng lên rõ rệt. Số ngời sử dụng ô tô , xe máy , bếp ga ngày một tăng lên , kéo theo nhu cầu xăng dầu tăng lên rất nhanh. Vì vậy, giá xăng dầu trên thế giới tăng lên sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới tâm lý, hành vi mua bán của người tiêu dùng.
Tình hình sản xuất và cung ứng xăng dầu trên thế giới 2. Tình hình cung ứng xăng dầu trên thế giới Bảng 1: Khối lượng xăng dầu sản xuất trên thế giới Đơn vị: 1000 thùng/ngày Tỷ trọng năm Tên khu vực 1996 1997 1998 1999 2000 2000/thế giới (%) Bắc Mỹ 17330 17795 18050 17925 18375 24,76 Châu á 15140 16490 16335 16515 17695 23,85 Châu âu 14685 14840 15315 14755 14765 19,90 Trung Đông 5490 5550 5710 5980 5660 7,62 Trung và 5080 5305 5380 5460 5947 8,01 Nam Mỹ Liên Xô (cũ) 4625 4735 4480 4515 6998 9,43 Châu Phi 2305 2440 2335 2405 4750 6,40 Thế giới 64925 67155 67605 67735 74190 100,00 Nguồn: Tạp chí thống kê năng lượng thế giới PBA Moco 2000 Khối lượng xăng dầu sản xuất trên thế giới liên tục gia tăng, Trong đó ba khu vực Bắc Mỹ, Châu á, Châu Âu riêng năm 2000 đã cung cấp 66,51% tổng khối lượng xăng dầu toàn thế giới. Trong những năm gần đây nhất, hầu hết các khu vực đều nỗ lực trong việc tăng sản lượng dầu. Thêm vào đó sản lượng khai thác dầu thô cũng liên tục gia tăng và đang đi vào giai đoạn đỉnh.
Việc nắm giữ nguồn tài nguyên dầu mỏ trên toàn thế giới của OPEC (gồm 13 thành viên) đã chi phối được quan hệ cung cầu. Năm 1973, OPEC chuyển từ phòng thủ sang phản công với những quyết định đơn phương như tăng giá dầu chuẩn lên 4 lần trong vòng một tháng (từ 1,8 USD/thùng lên 2,9 USD/thùng và 11,65 USD/thùng cùng năm đó), giảm sản lượng để thay đổi cung cầu, cấm vận dầu mỏ từng phần để thực hiện mục tiêu chính trị trong chiến tranh vùng vịnh….Cho đến nay OPEC điều chỉnh chiến lược của mình và gần đây nhất vào cuối năm 2000 OPEC cố gắng giữ giá dầu ở mức 25-28 USD/thùng, mặc dù trong thời gian đó có lúc giá dầu lên tới 38 USD/thùng. Đến quý II năm 2001 giá dầu chỉ còn 20 USD/thùng. Trong quý I năm 2000, OPEC giảm sản lượng 1 triệu thùng/ ngày nhằm ngăn chặn sự giảm nhanh của giá dầu.
Trong khi đó các nước sản xuất dầu nằm ngoài OPEC, tuy nắm giữ trữ lượng dầu mỏ không nhiều nhưng sản lượng khai thác ngày một tăng, lại hoàn toàn bị chi phối bởi cơ chế thị trường tự do và không quan hệ với OPEC. Mặt khác, áp lực của các nước phương Tây là rất lớn. Tất cả các yếu tố trên làm cho cuộc chiến về cung cầu dầu mỏ ngày một trở nên phức tạp, giá cả thay đổi thất thường gây điêu đứng cho nhiều nước, nhất là những nước phải nhập khẩu dầu khí.Tình hình nhập khẩu xăng dầu trên thế giới Nhu cầu xăng dầu là rất lớn đối với nền kinh tế của mỗi quốc gia trên toàn thế giới, nhất là những nước phát triển có nền sản xất lớn nhất thế giới như Mỹ, Nhật…Hàng năm họ phải nhập khẩu một trữ lượng xăng dầu lớn mới đủ đáp ứng nhu cầu sử dụng trong nước. Hiện nay Mỹ, Tây Âu và Nhật Bản là ba khu vực nhập khẩu xăng dầu lớn nhất thế giới.
Bảng 2: Khối lượng xăng dầu tiêu thụ của các nước và các khu vực trên thế giới trong những năm gần đây Đơn vị: triệu tấn Tỷ trọng Nước 1996 1997 1998 1999 2000 2000/TG(%) Mỹ 836,5 848,0 863,8 882,8 920,5 26,35 Nhật 269,9 266,3 254,9 258,8 260,7 7,46 Trung Quốc 174,4 185,6 190,3 200,0 214,3 6,13 Đức 137,4 136,5 136,6 132,4 135,6 3,88 Nga 130,1 129,11 123,7 162,2 132,3 3,78 Khu vực Châu Mỹ 1191,5 1220,3 1247,8 1265,9 1268,7 36,32 Châu á- Thái 887,8 920,1 896,3 928,7 948,6 27,16 Bình Dương Châu Âu 741,5 784,9 760,7 755,2 760,3 21,76 Liên Xô (cũ) 188/,4 186,7 182,1 182,0 189,65 5,42 Trung Đông 200,1 204,3 207,0 215,0 209,3 5,99 Châu Phi 106,9 109,5 112,,7 115,6 116,0 3,32 Thế giới 3316,2 3398,8 3406,,6 3462,4 3492,5 100 Nguồn: Tạp chí thống kê năng lượng thế giới PBA Moco năm 2000 Chúng ta thấy rằng Mỹ là một nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới nhưng cũng là nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới. Năm 1999, khối lượng xăng dầu nhập khẩu của Mỹ 93,9 triệu tấn và năm 2000 là 97,54 triệu tấn, nguồn cung cấp chủ yếu là từ Trung Đông, Vê-nê-zuê-la, Canada, Mexico và Tây Âu. Đứng thứ hai về nhập khẩu dầu thô là Tây Âu với số lượng 87,5 triệu tấn năm 1999 và năm 2000 là 89,3 triệu tấn. Các vùng cung cấp chủ yếu là Trung Đông, Liên Xô (cũ), Bắc Phi (Angêri, Libi, Nigeria).
Nhật Bản là quốc gia đứng thứ ba trên thế giới về tiêu thụ xăng dầu nhưng lại không có mỏ dầu nên lượng xăng dầu tiêu thụ trong nước đều phải thông qua nhập khẩu. Năm1999 khối lượng dầu thô nhập khẩu của Nhật Bản là 214,9 triệu tấn, xăng dầu là 49,3 triệu tấn và năm 2000 là 50,1 triệu tấn. Cung cấp xăng dầu cho Nhật Bản chủ yếu là Trung Đông, các nước Châu á-Thái Bình Dương. Ngoài ba nước nhập khẩu xăng dầu lớn nhất thế giới còn phải kể đến Trung Quốc và một số nước khác.
Năm 1999 nhập khẩu xăng dầu của Trung Quốc đạt 20,8 triệu tấn và năm 2000 đạt 21,3 triệu tấn. Thị trường nhập khẩu của Trung Quốc là các nước Châu á và Trung Đông. Trong đó Châu á chiếm tỷ trọng lớn hơn gồm các nước như Indonesia, Thái Lan, Singapore, Việt Nam. BiÓu ®å 1: T×nh h×nh nhËp khÈu x¨ ng dÇu cña mét sè n í c vµ khu § ¬n vÞ vùc n¨ m 19992000 (TriÖu tÊn) 120 97.5 80 Nguồn: Thời báo kinh tế Việt Nam 1999-2000 3.
Tình hình xuất khẩu xăng dầu trên thế giới Trước tiên phải kể đến Trung Đông, đây là vùng xuất khẩu xăng dầu lớn nhất thế giới. Năm 1999 xuất khẩu 114,5 triệu tấn, năm 2000 đạt 115,3 triệu tấn. Những nước xuất khẩu chủ yếu là những nước trong khối OPEC như A-rập-xê-út, Iran, Irắc, Cô- oét. Thị trường rộng nhất của Trung Đông là Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản, Trung Quốc, Trung và Nam Mỹ, Châu á và Châu Phi.
Ngoài ra còn một lượng nhỏ xuất khẩu sang Canada, Mexico, Australia. Liên Xô (cũ): Vùng này có đặc điểm xuất khẩu xăng dầu hầu như thuần tuý.
