Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo Quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh và hiệu quả giáo dục sức khỏe" được tác giả Phùng Đức Nhật thực hiện tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trương Phi Hùng và PGS.TS. Lê Hoàng Ninh. Luận án thuộc chuyên ngành Dịch tễ học, mã số 62.01, bảo vệ năm 2014.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thừa cân béo phì đang trở thành một vấn đề sức khỏe công cộng mang tính toàn cầu. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2008 toàn cầu có khoảng 1,4 tỉ người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên bị thừa cân béo phì (trong đó có 500 triệu người béo phì), năm 2011 có 40 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị thừa cân béo phì. Tại các quốc gia đang phát triển, quá trình chuyển tiếp kinh tế và nhân khẩu học dẫn tới hiện tượng chuyển tiếp dinh dưỡng, tạo nên gánh nặng kép: tỷ lệ suy dinh dưỡng chưa được giải quyết dứt điểm trong khi tỷ lệ thừa cân béo phì gia tăng nhanh chóng, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Tại Việt Nam, báo cáo dinh dưỡng quốc gia năm 2011 ghi nhận tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ dưới 5 tuổi là 4,8%, tăng gấp 6 lần so với năm 2000. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, các điều tra dịch tễ cho thấy tỷ lệ thừa cân béo phì ở lứa tuổi 4-5 tuổi tăng từ 2,5% năm 1995 lên 3,1% năm 2000, và đến năm 2006 tỷ lệ này ở lứa tuổi tiền học đường đã lên tới 20,5% (trong đó béo phì chiếm 16,3%). Thừa cân béo phì ở lứa tuổi nhỏ không chỉ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính không lây (tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường týp 2, hội chứng thông khí kém) khi trưởng thành mà còn gây tác động tiêu cực đến tâm lý trẻ. Trong bối cảnh đó, việc xác định thực trạng, nhận diện các yếu tố nguy cơ và đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe tại trường mẫu giáo trên địa bàn đô thị như Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh là khoảng trống nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn cao.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

  1. Tỉ lệ thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo tại các trường mầm non mẫu giáo trên địa bàn Quận 5 là bao nhiêu?
  2. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo?
  3. Biện pháp can thiệp bằng truyền thông giáo dục sức khoẻ cho phụ huynh và giáo viên tại trường có làm giảm các yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì ở trẻ?

Tương ứng với các câu hỏi trên, ba mục tiêu nghiên cứu được xác định:

  1. Xác định tỉ lệ thừa cân béo phì ở học sinh mẫu giáo Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
  2. Xác định mối liên quan của các yếu tố: đặc tính dân số học, chế độ ăn, thói quen ăn uống của trẻ, hoạt động thể chất của trẻ, kiến thức và thái độ về thừa cân béo phì của mẹ với tình trạng thừa cân béo phì ở học sinh mẫu giáo Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
  3. Đánh giá hiệu quả một can thiệp cộng đồng bằng truyền thông giáo dục sức khoẻ tại trường mẫu giáo nhằm giảm yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì học sinh mẫu giáo Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.

Giả thuyết nghiên cứu cho rằng các thói quen ăn uống, sở thích và tần suất tiêu thụ thực phẩm, thời gian tĩnh tại, thời gian vận động, học vấn phụ huynh, cùng kiến thức và thái độ của người mẹ là những yếu tố nguy cơ chính. Can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe phù hợp cho giáo viên và phụ huynh sẽ giúp cải thiện kiến thức, thái độ của mẹ và hành vi lối sống của trẻ, qua đó làm giảm các yếu tố nguy cơ thừa cân béo phì.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em lứa tuổi mẫu giáo từ 4 đến 6 tuổi, phụ huynh (cha, mẹ) và giáo viên chăm sóc trẻ tại các trường mầm non mẫu giáo.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu hoàn thành và bảo vệ năm 2014.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

Tác giả đã tổng thuật hệ thống tài liệu dịch tễ học và can thiệp thừa cân béo phì:

  • Dịch tễ học quốc tế và khu vực: Tài liệu của WHO (1997, 2000, 2006, 2007, 2011) ghi nhận dịch thừa cân béo phì lan rộng. Tại Mỹ, các công trình của Hedley (2004), Ogden (2006, 2010), Strauss (2001) chỉ ra tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em gia tăng liên tục qua các giai đoạn 1986-1998 và 2007-2008. Các nghiên cứu tại Nhật Bản của Yoshinaga và cộng sự (1974-1995) chỉ ra 32% trẻ trai và 41% trẻ gái béo phì tiếp tục béo phì khi trưởng thành. Tại khu vực ASEAN, báo cáo của WHO (2007) cho thấy sự gia tăng tỷ lệ thừa cân béo phì ở hầu hết các quốc gia thành viên giai đoạn 2005-2015.
  • Nghiên cứu yếu tố nguy cơ: Oken và Matthew W. (2003) phân tích mối liên quan giữa cân nặng lúc sinh và nguy cơ béo phì. Taveras và cộng sự (2008) chỉ ra trẻ dưới 1 tuổi ngủ dưới 12 giờ/ngày có nguy cơ béo phì lúc 3 tuổi tăng 2,04 lần. Về vai trò bảo vệ của sữa mẹ, Grummer-Strawn (2004), Von Kries (1999) tại Đức và Toschke (2002) tại Cộng hòa Séc chứng minh bú mẹ giúp giảm nguy cơ thừa cân béo phì từ 0,49 đến 0,8 lần so với bú bình.
  • Nghiên cứu tại Việt Nam: Viện Dinh dưỡng quốc gia (2002, 2006, 2011) ghi nhận mức tiêu thụ chất béo tăng từ 0,6g/người/ngày (1981) lên 6,8g (2000) và 8,0g (2010), tiêu thụ thịt tăng từ 51g (2000) lên 84g (2010). Tại Hà Nội, Lê Thị Hải (1997), Dzõan Thị Tường Vi (2001), Trịnh Thị Thanh Thủy (2011) công bố các tỷ lệ và yếu tố nguy cơ ở lứa tuổi tiểu học. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Nguyễn Thị Kim Hưng (2000, 2003), Lê Nguyễn Bảo Khanh (2005), Huỳnh Thị Thu Diệu (2006), Trương Công Hòa (2005), Nguyễn Thị Hoa (2008), Trần Thị Minh Hạnh (2005, 2006) ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ thừa cân béo phì và ảnh hưởng của thói quen ăn nhanh, lối sống tĩnh tại. Các tác giả Bùi Văn Bảo (Nha Trang), Ngô Văn Quang (Đà Nẵng), Nguyễn Thị Kim Hoa (Huế), Đặng Oanh và Cao Thị Yến Thanh (Tây Nguyên), Hà Văn Thiệu (Bình Định) cũng đóng góp nhiều số liệu dịch tễ học ở các vùng miền.
  • Nghiên cứu can thiệp thực địa: Tổng kết của Doak (2006) trên 25 chương trình can thiệp tại Mỹ và Flodmark (2006) trên 24 nghiên cứu (25.896 trẻ) khẳng định hiệu quả của can thiệp trường học kết hợp giáo dục dinh dưỡng và tăng cường vận động. Các thử nghiệm can thiệp của Foster (Philadelphia, 2008), Jiang (Bắc Kinh, 2007), Datar & Sturm (Mỹ, 2004) tại nước ngoài, cùng nghiên cứu của Lê Thị Kim Quí (Quận 10, TP.HCM, 2008-2009) và Phan Thị Bích Ngọc, Nguyễn Thị Kim Tiến (Huế, 2010) tại Việt Nam cho thấy can thiệp tại trường học giúp giảm tỷ lệ thừa cân béo phì và thời gian tĩnh tại.

Khoảng trống luận án giải quyết

Trong khi phần lớn các nghiên cứu can thiệp trước đây tại Việt Nam tập trung vào học sinh tiểu học (6-11 tuổi), luận án này tập trung can thiệp sớm ngay từ lứa tuổi mẫu giáo (4-6 tuổi) tại khu vực đô thị có mật độ dân cư cao (Quận 5, TP.HCM). Luận án giải quyết khoảng trống trong việc kết hợp đồng thời đánh giá dịch tễ học toàn diện (khẩu phần, thói quen ăn, giấc ngủ, tiền sử sinh sản, kiến thức - thái độ của mẹ) với một mô hình can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe dựa vào trường học có nhóm đối chứng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và tiêu chuẩn phân loại

  • Nguyên lý cân bằng năng lượng: Trọng lượng cơ thể được điều hòa bởi phương trình năng lượng tích trữ bằng năng lượng thu nạp trừ năng lượng tiêu hao. Mất cân bằng năng lượng kéo dài làm gia tăng mô mỡ qua ba giai đoạn: tiền béo phì, tăng cân, và duy trì cân nặng.
  • Cơ chế thể dịch: Vai trò của hormon leptin do mô mỡ tiết ra tác động lên thụ thể vùng dưới đồi nhằm giảm cảm giác đói và tăng tiêu hao năng lượng. Tình trạng thừa cân béo phì đặc trưng bởi hiện tượng đề kháng leptin.
  • Mô hình chia sẻ trách nhiệm của WHO: Phòng chống thừa cân béo phì dựa trên sự phối hợp giữa chính phủ, cộng đồng, người tiêu dùng, ngành công nghệ/thương mại thực phẩm và truyền thông đại chúng.
  • Tiêu chuẩn nhân trắc:
    • Trẻ dưới 9 tuổi: Đánh giá theo chỉ số Cân nặng/Chiều cao (CN/CC) theo chuẩn NCHS/WHO 2006 (thừa cân khi > +2SD, béo phì khi > +3SD, gầy còm khi < -2SD) và chỉ số Khối cơ thể (BMI theo tuổi và giới) theo chuẩn WHO 2006 (thừa cân khi > +1SD, béo phì khi > +2SD).
    • Phân loại BMI người lớn theo WHO (1998) và tiêu chuẩn IDI & WPRO (2000) áp dụng cho người Châu Á: thừa cân khi BMI ≥ 23 kg/m² và béo phì khi BMI ≥ 25 kg/m².
Phân loại WHO 1998 (BMI, kg/m²) IDI & WPRO 2000 (BMI, kg/m²)
Nhẹ cân < 18,5 < 18,5
Bình thường 18,5 - 24,9 18,5 - 22,9
Thừa cân ≥ 25,0 ≥ 23,0
Tiền béo phì 25,0 - 29,9 23,0 - 24,9
Béo phì độ I 30,0 - 34,9 25,0 - 29,9
Béo phì độ II 35,0 - 39,9 ≥ 30,0
Béo phì độ III ≥ 40,0 -

Phương pháp nghiên cứu thực tế

  • Thiết kế nghiên cứu: Kết hợp hai thiết kế:
    1. Nghiên cứu cắt ngang mô tả có phân tích: Thực hiện trên toàn bộ mẫu học sinh mẫu giáo Quận 5 để xác định tỷ lệ thừa cân béo phì và các yếu tố liên quan.
    2. Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng: So sánh trước và sau can thiệp giữa trường can thiệp (được giáo dục truyền thông sức khỏe cho giáo viên và phụ huynh) và trường đối chứng (không can thiệp).
  • Công cụ và phương pháp thu thập dữ liệu:
    • Cân đo nhân trắc: Sử dụng cân điện tử Tanita có độ chính xác đến 100g để đo cân nặng; sử dụng thước đo chiều cao đứng theo hướng dẫn kỹ thuật chuẩn của Viện Dinh dưỡng. Đo bề dày nếp gấp da (cơ tam đầu, cơ nhị đầu, dưới xương bả vai, mạn sườn, đường nách giữa) bằng compa chuyên dụng Harpenden (áp lực kẹp không đổi 10-20 g/mm², diện tích mặt tiếp xúc 1 cm²).
    • Bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc: Thu thập thông tin từ phụ huynh về đặc điểm nhân khẩu học, kinh tế gia đình, tiền sử mang thai của mẹ, cân nặng lúc sinh của trẻ, phương thức nuôi dưỡng năm đầu đời, thói quen ăn uống, sở thích và tần suất tiêu thụ thực phẩm, thời gian hoạt động thể chất và hoạt động tĩnh tại (giờ/ngày), thời gian ngủ (giờ/đêm), kiến thức dinh dưỡng, kiến thức phòng chống thừa cân béo phì và thái độ của mẹ về hình dáng cơ thể của trẻ.
  • Phân tích số liệu: Xử lý dữ liệu bằng phần mềm thống kê dịch tễ học, tính toán tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình ($\bar{X} \pm SD$), phân tích đơn biến và phân tích đa biến xác định tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) với khoảng tin cậy 95% (KTC 95%) và mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương này cung cấp bức tranh tổng thể về cơ sở lý thuyết, đặc điểm phát triển lứa tuổi mẫu giáo, dịch tễ học và các chiến lược can thiệp thừa cân béo phì:

  • Đặc điểm lứa tuổi mẫu giáo (4-6 tuổi): Trẻ tăng trung bình 2.000g mỗi năm; chiều cao lúc 4 tuổi đạt 1m (gấp đôi lúc sinh); cấu trúc não bộ đạt mức 100% trưởng thành lúc 6 tuổi; vận động trở nên khéo léo; bắt đầu hình thành sở thích ăn uống rõ nét.
  • Đặc tính chuyển hóa của các đại dưỡng chất: Khác với chất đạm và bột đường có cơ chế tự điều chỉnh tốt, chất béo có đậm độ năng lượng cao, khả năng làm no thấp, kiểm soát ăn vào kém, và lượng mỡ dư thừa có thể được dự trữ trong các mô mỡ tới 96% mà không chuyển hóa sang nhóm chất khác.
Đặc tính Đạm Bột - Đường Mỡ
Khả năng làm no trong bữa ăn Cao Trung bình Thấp
Khả năng giảm đói Cao Cao Thấp
Cung cấp năng lượng hàng ngày Thấp Cao Cao
Đậm độ năng lượng Thấp Thấp Cao
Khả năng dự trữ trong cơ thể Thấp Thấp Cao
Chuyển hóa lượng thừa sang nhóm khác Có Có Không
Tự điều chỉnh Rất tốt Rất tốt Kém
  • Tình hình thừa cân béo phì khu vực ASEAN: Dự báo giai đoạn 2005-2015 cho thấy sự gia tăng rõ rệt ở cả hai giới tại tất cả các nước trong khu vực.
Quốc gia Tỉ lệ TCBP ở nữ (%) năm 2005 Tỉ lệ TCBP ở nam (%) năm 2005 Tỉ lệ TCBP ở nữ (%) năm 2015 Tỉ lệ TCBP ở nam (%) năm 2015
Thái Lan 35,2 27,9 44,7 28,6
Philippine 28,5 21,9 38,8 22,5
Indonesia 22,7 9,7 31,8 10,0
Malaysia 37,2 22,7 47,2 23,3
Singapore 22,0 23,8 31,8 24,5
Brunei 63,2 56,4 67,1 59,8
Lào 45,6 32,1 52,8 38,0
Cambodia 9,3 13,3 19,6 31,7
Việt Nam 8,7 4,1 16,2 12,9
  • Tác hại và gánh nặng kinh tế: Thừa cân béo phì chiếm 2% đến 7% tổng chi phí y tế trực tiếp tại các nước phát triển (Úc năm 1989-1990 tốn 464 triệu USD Úc - chiếm 2%; Pháp năm 1992 tốn 12 triệu franc - chiếm 2%; Mỹ năm 1990 tốn 45,8 tỉ USD - chiếm 6,8%).
  • Nguyên tắc can thiệp ở trẻ em: Tuyệt đối không dùng thuốc, không phẫu thuật, không áp dụng chế độ ăn kiêng khắt khe gây suy giảm khối nạc và thiếu hụt vi chất; can thiệp tập trung vào giáo dục hành vi ăn uống cân đối và tăng cường hoạt động thể lực để duy trì tăng trưởng chiều cao bình thường trong khi giảm khối mỡ.

CHƯƠNG 2 - ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu trên thực địa:

  • Chọn mẫu và địa bàn: Nghiên cứu triển khai tại các trường mầm non mẫu giáo Quận 5, TP. Hồ Chí Minh. Xác định các trường can thiệp và đối chứng đảm bảo tính tương đồng về các đặc tính kinh tế - xã hội.
  • Quy trình cân đo: Hướng dẫn chi tiết kỹ thuật đo chiều cao đứng, cân trọng lượng bằng cân điện tử Tanita, đo nếp gấp da bằng compa Harpenden có áp lực kế chuẩn.
  • Nội dung can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe: Triển khai các buổi tập huấn cho giáo viên và các đợt truyền thông trực tiếp cho phụ huynh về kiến thức dinh dưỡng hợp lý, kiểm soát tốc độ ăn, giảm thức ăn vặt và nước ngọt, tăng cường trò chơi vận động, hạn chế xem truyền hình và trò chơi điện tử dưới 2 giờ/ngày.

CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ

Chương 3 trình bày các kết quả nghiên cứu qua hệ thống bảng và biểu đồ số liệu:

  • Đặc điểm nhân khẩu học và nhân trắc:
    • Phân bố trẻ theo độ tuổi, giới tính, thành phần dân tộc (Bảng 3.1, 3.6); đặc điểm của cha mẹ về nhóm tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tình trạng kinh tế (Bảng 3.2, 3.7, 3.19).
    • Tỷ lệ suy dinh dưỡng và thừa cân béo phì được xác định cụ thể theo cả hai tiêu chuẩn: BMI theo tuổi và giới, và Cân nặng/Chiều cao (CN/CC) (Bảng 3.3, 3.4).
    • Mức độ hoạt động tĩnh tại và vận động trung bình của trẻ đo bằng giờ/ngày (Bảng 3.5, Hình 3.4).
  • Các yếu tố nguy cơ liên quan đến thừa cân béo phì:
    • Yếu tố nhân khẩu và gia đình: Tỷ lệ thừa cân béo phì phân bố theo giới tính, lứa tuổi, dân tộc của trẻ và cha mẹ, trình độ học vấn của cha mẹ (Bảng 3.8, 3.9, 3.17).
    • Tiền sử sinh sản và nuôi dưỡng: Liên quan giữa mức tăng cân của mẹ khi mang thai, cân nặng lúc sinh (< 2.500g hoặc > 3.500g), tiền sử suy dinh dưỡng bào thai, và loại sữa bú trong năm đầu đời với tình trạng thừa cân béo phì (Bảng 3.18).
    • Thói quen và sở thích ăn uống: Tốc độ ăn (Hình 3.1 cho thấy tỷ lệ thừa cân béo phì tăng rõ ở nhóm trẻ ăn nhanh), thói quen ăn nhiều bữa, ăn vặt, sở thích ăn đồ ngọt, thức ăn giàu chất béo, và tần suất tiêu thụ các nhóm thực phẩm (Bảng 3.10, 3.11, 3.20, 3.21, 3.22).
    • Vận động và giấc ngủ: Trẻ có thời gian tĩnh tại cao, thời gian vận động thể lực thấp và thời gian ngủ ban đêm ít có nguy cơ thừa cân béo phì cao hơn (Bảng 3.12, 3.13, 3.23).
    • Nhận thức và thái độ của người mẹ: Tỷ lệ bà mẹ có kiến thức dinh dưỡng đúng (Bảng 3.14), kiến thức phòng chống thừa cân béo phì đúng (Bảng 3.15, Hình 3.2), và thái độ đúng về hình thể của trẻ (Bảng 3.16, 3.24, 3.25, 3.26, Hình 3.3).
    • Mô hình hồi quy đơn biến và đa biến (Bảng 3.27): Tổng hợp các yếu tố nguy cơ có liên quan độc lập và có ý nghĩa thống kê với tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ.
  • Đánh giá hiệu quả can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe:
    • So sánh đối tượng tham gia và duy trì đến cuối nghiên cứu tại hai trường (Bảng 3.28, 3.29, 3.30).
    • Cải thiện nhận thức của mẹ: Sau can thiệp, tỷ lệ bà mẹ có kiến thức dinh dưỡng đúng, kiến thức phòng chống thừa cân béo phì đúng và thái độ đúng ở trường can thiệp cao hơn có ý nghĩa thống kê so với trường đối chứng (Bảng 3.31, 3.32).
    • Thay đổi hành vi và lối sống của trẻ: Thói quen ăn uống của trẻ ở trường can thiệp có sự chuyển biến tích cực (Bảng 3.33); thời gian hoạt động tĩnh tại giảm và thời gian vận động thể chất trung bình tăng lên rõ rệt ở trường can thiệp so với trường đối chứng (Bảng 3.34, 3.35).
    • So sánh trước - sau can thiệp: Phân tích biến thiên thời gian tĩnh tại và vận động tại trường đối chứng (Bảng 3.36, 3.37, Hình 3.5) và trường can thiệp (Bảng 3.38, 3.39, Hình 3.6).

CHƯƠNG 4 – BÀN LUẬN

Tác giả phân tích và bàn luận các phát hiện chính trong sự đối sánh với y văn:

  • Về tỷ lệ thừa cân béo phì: So sánh thực trạng thừa cân béo phì ở học sinh mẫu giáo Quận 5 với các địa bàn khác tại TP. Hồ Chí Minh (Quận 4 năm 2010 là 33,4%; Quận 10 năm 2008-2009; Gò Vấp năm 2005) và các thành phố khác trên toàn quốc (Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, Tây Nguyên).
  • Về các yếu tố nguy cơ: Phân tích cơ chế tác động của thói quen ăn nhanh, sở thích đồ béo ngọt, tình trạng ít vận động do đô thị hóa làm thu hẹp không gian vui chơi, quan niệm văn hóa chuộng con mập mạp của phụ huynh, và ảnh hưởng của trình độ học vấn mẹ đến chế độ nuôi dưỡng trẻ.
  • Về hiệu quả của giải pháp can thiệp: Bàn luận tính phù hợp của việc chọn trường mẫu giáo làm địa bàn can thiệp trọng điểm nhằm tối ưu hóa chi phí và kết nối trực tiếp với gia đình, so sánh kết quả đạt được với các chương trình can thiệp trong nước (Phan Thị Bích Ngọc, Lê Thị Kim Quí) và quốc tế (Foster, Jiang, Sahota).

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và thực tiễn

  1. Cung cấp bộ dữ liệu dịch tễ học thực địa chuẩn xác về tỷ lệ suy dinh dưỡng và thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo 4-6 tuổi tại Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh theo cả hai tiêu chuẩn nhân trắc quốc tế của WHO (BMI theo tuổi/giới và CN/CC).
  2. Nhận diện và lượng hóa mối liên quan của hệ thống các yếu tố nguy cơ: thói quen ăn nhanh, sở thích tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng/chất béo, thời gian hoạt động tĩnh tại kéo dài, thời gian ngủ ngắn, kiến thức dinh dưỡng và định kiến tâm lý của người mẹ về hình thể trẻ.
  3. Thiết kế và đánh giá thành công mô hình can thiệp cộng đồng bằng truyền thông giáo dục sức khỏe tại trường mẫu giáo; chứng minh can thiệp giúp nâng cao tỷ lệ kiến thức đúng và thái độ đúng của bà mẹ, giảm thời gian hoạt động tĩnh tại và tăng thời gian hoạt động thể lực của trẻ.

Giải pháp và kiến nghị đề xuất

  • Đối với ngành y tế và y tế trường học: Đưa chương trình truyền thông giáo dục dinh dưỡng và phòng chống thừa cân béo phì vào nội dung hoạt động định kỳ tại các trường mầm non mẫu giáo; theo dõi định kỳ tình trạng dinh dưỡng của trẻ bằng biểu đồ tăng trưởng chuẩn.
  • Đối với nhà trường và phụ huynh: Tổ chức khẩu phần ăn cân đối, giảm thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo và đường ngọt; xây dựng môi trường khuyến khích trẻ vận động thể chất; hạn chế thời gian trẻ xem truyền hình, chơi máy vi tính dưới 2 giờ/ngày; không áp dụng các biện pháp ăn kiêng khắt khe đối với trẻ nhỏ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

  • Địa bàn nghiên cứu giới hạn tại các trường mẫu giáo thuộc Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh, mang đặc trưng của khu vực nội thành đô thị lớn, chưa đại diện cho các vùng nông thôn hoặc ngoại thành.
  • Các chỉ số về thói quen ăn uống, thời gian tĩnh tại và giấc ngủ của trẻ tại gia đình được thu thập gián tiếp qua bộ câu hỏi tự điền hoặc phỏng vấn phụ huynh, do đó có thể chịu ảnh hưởng nhất định từ sai số nhớ lại.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu và can thiệp trên nhiều địa bàn quận huyện khác nhau (nội thành, vùng ven, ngoại thành) để so sánh đối chứng.
  • Thực hiện các nghiên cứu thuần tập theo dõi dọc từ lứa tuổi mẫu giáo lên tiểu học nhằm đánh giá tính bền vững của các thay đổi hành vi và tác động lâu dài lên chỉ số nhân trắc của trẻ.
  • Kết hợp các thiết bị đo lường vận động khách quan (như máy gia tốc kế, máy đếm bước) để định lượng chính xác mức độ tiêu hao năng lượng của trẻ.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu Dịch tễ học, Y tế công cộng, Dinh dưỡng: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp thiết kế nghiên cứu dịch tễ học kết hợp mô tả cắt ngang và can thiệp cộng đồng có đối chứng; quy trình thu thập dữ liệu nhân trắc chuẩn (cân nặng, chiều cao đứng, nếp gấp da bằng compa Harpenden).
  • Đối với cán bộ quản lý giáo dục mầm non và giáo viên: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch chăm sóc dinh dưỡng bán trú hợp lý và thiết kế các hoạt động thể lực phù hợp cho trẻ mẫu giáo.
  • Đối với các nhà hoạch định chính sách y tế: Cung cấp bằng chứng thực tiễn phục vụ việc xây dựng chiến lược quốc gia phòng chống thừa cân béo phì ở trẻ em và lồng ghép mô hình chia sẻ trách nhiệm của WHO vào hệ thống trường học.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những tiêu chuẩn nhân trắc nào để xác định tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo?
Luận án áp dụng hai tiêu chuẩn chính theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2006):

  • Chỉ số Cân nặng/Chiều cao (CN/CC): Thừa cân khi > +2SD, béo phì khi > +3SD, suy dinh dưỡng gầy còm khi < -2SD (quần thể tham khảo NCHS/WHO).
  • Chỉ số Khối cơ thể (BMI theo tuổi và giới): Thừa cân khi > +1SD, béo phì khi > +2SD. Ngoài ra, luận án thực hiện kỹ thuật đo bề dày nếp gấp da bằng compa chuyên dụng Harpenden để đánh giá lớp mỡ dưới da.

2. Điểm khác biệt giữa mốc phân loại BMI của WHO (1998) và tiêu chuẩn dành cho người Châu Á (IDI & WPRO 2000) là gì?
Theo WHO (1998), mức thừa cân ở người trưởng thành là BMI ≥ 25,0 kg/m² và béo phì là BMI ≥ 30,0 kg/m². Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn IDI & WPRO (2000) dành cho người Châu Á, do nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đái tháo đường týp 2 xuất hiện ở mức BMI thấp hơn, mốc thừa cân được hạ xuống BMI ≥ 23,0 kg/m² (tiền béo phì từ 23,0 - 24,9 kg/m²) và béo phì là BMI ≥ 25,0 kg/m² (béo phì độ I từ 25,0 - 29,9 kg/m²; béo phì độ II từ ≥ 30,0 kg/m²).

3. Tại sao chất béo là nhóm chất dinh dưỡng dễ gây tích lũy thừa cân béo phì nhất trong cơ thể?
Theo phân tích sinh lý dinh dưỡng của luận án:

  • Chất béo có đậm độ năng lượng cao nhất trong các đại dưỡng chất nhưng khả năng làm no trong bữa ăn và khả năng giảm đói đều thấp.
  • Cơ chế kiểm soát ăn vào đối với mỡ rất yếu và mỡ thừa không thể chuyển hóa sang nhóm chất khác.
  • Khả năng dự trữ mỡ trong cơ thể là không giới hạn, lượng mỡ ăn vào có thể được chuyển vào mô mỡ dự trữ với tỷ lệ lên đến 96% mà không làm tăng đáng kể quá trình oxy hóa mỡ.

4. Những nguyên tắc bắt buộc nào cần tuân thủ khi can thiệp phòng chống thừa cân béo phì ở trẻ em?
Luận án chỉ rõ các nguyên tắc cốt lõi:

  • Đảm bảo trẻ tiếp tục tăng trưởng chiều cao và phát triển thể chất bình thường; can thiệp nhằm giảm lượng mỡ tích tụ và tăng khối cơ, không làm trẻ bị sụt cân nhanh hay đứng cân đột ngột.
  • Giáo dục thói quen ăn uống lành mạnh, đủ chất thiết yếu kết hợp tăng cường vận động thể chất và lối sống tích cực.
  • Tuyệt đối không được áp dụng: không dùng thuốc giảm cân, không can thiệp phẫu thuật, và không áp dụng các chế độ ăn kiêng khắt khe vì sẽ gây thiếu hụt protein, vitamin, khoáng chất và làm tổn hại tâm lý trẻ.

5. Các yếu tố nguy cơ chính liên quan đến lối sống và hành vi của trẻ được luận án tổng kết gồm những gì?
Các yếu tố nguy cơ chính gồm:

  • Thói quen ăn nhanh (ăn bữa ăn dưới 30 phút), thói quen háu ăn, ăn vặt buổi tối trước khi ngủ.
  • Sở thích tiêu thụ thức ăn nhiều chất béo, nhiều đường ngọt, sử dụng nước giải khát có đường.
  • Thời gian hoạt động tĩnh tại cao (xem truyền hình, chơi máy vi tính trên 2 giờ/ngày), ít tham gia hoạt động thể lực vận động.
  • Thời gian ngủ ban đêm ngắn (dưới 12 giờ/ngày ở lứa tuổi nhỏ).
  • Nhận thức dinh dưỡng chưa đúng và định kiến chuộng trẻ mập mạp của người mẹ.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Phùng Đức Nhật đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu về dịch tễ học và can thiệp thực địa đối với tình trạng thừa cân béo phì ở trẻ mẫu giáo 4-6 tuổi tại Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình đã làm rõ thực trạng nhân trắc, xác định hệ thống yếu tố nguy cơ đa diện từ thói quen ăn uống, hoạt động thể lực, giấc ngủ đến nhận thức của phụ huynh. Kết quả thử nghiệm can thiệp khẳng định tính hiệu quả và khả thi của mô hình truyền thông giáo dục sức khỏe dựa vào trường mầm non trong việc cải thiện kiến thức của người mẹ và điều chỉnh lối sống tích cực cho trẻ. Đây là công trình khoa học có giá trị tham khảo chuyên môn cao cho công tác nghiên cứu dịch tễ học, thực hành y tế công cộng và hoạch định chính sách chăm sóc sức khỏe học đường.