Nghiên cứu về nghèo và giải pháp giảm nghèo ở miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng nghèo và giải pháp giảm nghèo tại khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Trương Thị Như Nguyệt
• Người hướng dẫn: GS. Lê Văn Thông
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lí học
• Đề tài: Giải Pháp Giảm Nghèo Cho Khu Vực Miền Núi Tây Bắc Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.6. Cấu trúc của luận án
• 2. PHẦN NỘI DUNG
• 2.1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ NGHÈO VÀ GIẢM NGHÈO
• 2.1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
• 2.1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu nghèo và giảm nghèo trên thế giới
• 2.1.3. Tình hình nghiên cứu về nghèo và giảm nghèo ở Việt Nam
• 2.1.4. Tổng quan các nghiên cứu về tỉnh Nghệ An
• 2.1.5. Cơ sở lí luận về nghèo và giảm nghèo
• 2.1.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến nghèo và giảm nghèo
• 2.1.7. Các tiêu chí đánh giá nghèo và giảm nghèo áp dụng cho khu vực nghiên cứu
• 2.1.8. Tiểu kết chương 1
• 2.2. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGHÈO VÀ GIẢM NGHÈO Ở KHU VỰC MIỀN NÚI TÂY BẮC TỈNH NGHỆ AN
• 2.2.1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ
• 2.2.2. Các nhân tố tự nhiên
• 2.2.2.1. Tài nguyên nước
• 2.2.2.2. Tài nguyên đất
• 2.2.2.3. Tài nguyên sinh vật
• 2.2.2.4. Tài nguyên khoáng sản
• 2.2.3. Các nhân tố kinh tế – xã hội
• 2.2.3.1. Dân cư và lao động
• 2.2.3.2. Trình độ phát triển kinh tế – xã hội
• 2.2.3.3. CSHT và cơ sở vật chất kĩ thuật
• 2.2.3.4. Các chính sách giảm nghèo
• 2.2.4. Bối cảnh nghèo và giảm nghèo tỉnh Nghệ An
• 2.2.5. Tiểu kết chương 2
• 2.3. HIỆN TRẠNG NGHÈO VÀ GIẢM NGHÈO Ở KHU VỰC MIỀN NÚI TÂY BẮC TỈNH NGHỆ AN
• 2.3.1. Hiện trạng nghèo
• 2.3.1.1. Số hộ nghèo và tỉ lệ hộ nghèo
• 2.3.1.2. Thu nhập và chi tiêu của hộ nghèo và cận nghèo
• 2.3.1.3. Sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản
• 2.3.1.4. Chỉ số nghèo đa chiều MPI
• 2.3.1.5. Nguyên nhân nghèo
• 2.3.2. Hiện trạng giảm nghèo
• 2.3.2.1. Số hộ thoát nghèo và tỉ lệ hộ thoát nghèo
• 2.3.2.2. Số hộ tái nghèo và tỉ lệ hộ tái nghèo
• 2.3.2.3. Huy động và sử dụng nguồn vốn giảm nghèo
• 2.3.2.4. Hoạt động của các tổ chức đoàn thể trong giảm nghèo
• 2.3.3. Tiểu kết chương 3
• 2.4. CÁC GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO Ở KHU VỰC MIỀN NÚI TÂY BẮC TỈNH NGHỆ AN
• 2.4.1. Cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp giảm nghèo ở khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An
• 2.4.2. Quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An
• 2.4.3. Kế hoạch triển khai thực hiện Chương trình Mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững trên địa bàn tỉnh Nghệ An giai đoạn 2021 – 2025
• 2.4.4. Những thuận lợi và khó khăn trong giảm nghèo ở Khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An
• 2.4.5. Nguyện vọng của hộ nghèo
• 2.4.6. Định hướng giảm nghèo cho khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An
• 2.4.7. Các giải pháp giảm nghèo ở khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An
• 2.4.7.1. Phát triển kinh tế - xã hội khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An
• 2.4.7.2. Phát triển sinh kế cho hộ nghèo và cận nghèo
• 2.4.7.3. Nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản cho hộ nghèo và hộ cận nghèo
• 2.4.7.4. Nâng cao khả năng chống chịu tổn thương cho hộ nghèo và cận nghèo
• 2.4.7.5. Tập trung giảm nghèo trong cộng đồng các dân tộc thiểu số
• 2.4.8. Một số khuyến nghị góp phần giảm nghèo ở khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An
• 2.4.8.1. Thay đổi cách tiếp cận trong giảm nghèo
• 2.4.8.2. Huy động nguồn lực cho phát triển kinh tế – xã hội và giảm nghèo
• 2.4.8.3. Những kiến nghị với các chủ thể của giảm nghèo
• 2.4.9. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BẢN ĐỒ
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Giới thiệu về khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An

Khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An là một trong những vùng có nhiều khó khăn về kinh tế - xã hội. Với địa hình đồi núi, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, khu vực này thường xuyên phải đối mặt với tình trạng nghèo. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ hộ nghèo ở đây cao hơn nhiều so với mức trung bình của tỉnh. Việc giảm nghèo tại khu vực này không chỉ là nhiệm vụ cấp bách mà còn là một thách thức lớn đối với chính quyền địa phương. Các chính sách xã hội cần được triển khai đồng bộ để cải thiện đời sống cho người dân. Đặc biệt, việc phát triển kinh tế bền vững là yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu này.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội

Khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An có địa hình đa dạng với nhiều tài nguyên thiên nhiên phong phú. Tuy nhiên, điều kiện sống của người dân còn nhiều khó khăn. Tài nguyên nước, đất đai và khoáng sản chưa được khai thác hiệu quả. Dân cư chủ yếu là các dân tộc thiểu số, với trình độ học vấn thấp và thiếu các dịch vụ xã hội cơ bản. Điều này dẫn đến tình trạng nghèo kéo dài và khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực phát triển.

1.2. Tình hình kinh tế xã hội

Tình hình kinh tế tại khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù có sự phát triển nhất định, nhưng tốc độ tăng trưởng kinh tế chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân. Các mô hình sinh kế chưa được phát triển đồng bộ, dẫn đến việc nhiều hộ gia đình vẫn sống trong tình trạng nghèo. Chính sách giảm nghèo cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tế địa phương, nhằm nâng cao hiệu quả và tính bền vững.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến nghèo và giảm nghèo

Nhiều nhân tố ảnh hưởng đến tình trạng nghèo và khả năng giảm nghèo ở khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An. Các yếu tố tự nhiên như khí hậu, đất đai, và tài nguyên nước có vai trò quan trọng trong việc xác định khả năng phát triển kinh tế. Bên cạnh đó, các yếu tố xã hội như trình độ học vấn, sức khỏe, và khả năng tiếp cận dịch vụ cũng ảnh hưởng lớn đến tình trạng nghèo. Việc phân tích các nhân tố này giúp xác định các giải pháp phù hợp để cải thiện đời sống cho người dân.

2.1. Nhân tố tự nhiên

Điều kiện tự nhiên tại khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An có ảnh hưởng lớn đến khả năng phát triển kinh tế. Địa hình đồi núi, khí hậu khắc nghiệt làm hạn chế khả năng sản xuất nông nghiệp. Tài nguyên nước không ổn định, ảnh hưởng đến việc tưới tiêu và sản xuất. Do đó, việc khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết để giảm nghèo.

2.2. Nhân tố xã hội

Trình độ học vấn và sức khỏe của người dân là những yếu tố quyết định đến khả năng giảm nghèo. Nhiều hộ gia đình thiếu kiến thức về sản xuất và quản lý tài chính, dẫn đến việc sử dụng nguồn lực không hiệu quả. Hệ thống giáo dục và y tế tại khu vực còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Cần có các chương trình đào tạo nghề và nâng cao nhận thức cho người dân để cải thiện tình hình.

III. Giải pháp giảm nghèo cho khu vực miền núi Tây Bắc Nghệ An

Để đạt được mục tiêu giảm nghèo bền vững, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Các chính sách xã hội cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tế địa phương. Việc phát triển kinh tế bền vững thông qua các mô hình sinh kế đa dạng là rất quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường hỗ trợ cộng đồng và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản cho người dân.

3.1. Phát triển kinh tế xã hội

Phát triển kinh tế là yếu tố then chốt trong việc giảm nghèo. Cần có các chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp, khuyến khích các mô hình kinh tế hộ gia đình. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng cũng rất cần thiết để tạo điều kiện cho người dân tiếp cận thị trường và dịch vụ. Các chính sách xã hội cần được đồng bộ với các chương trình phát triển kinh tế để đạt hiệu quả cao nhất.

3.2. Đào tạo nghề và nâng cao nhận thức

Đào tạo nghề cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng để giảm nghèo. Cần tổ chức các khóa học đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu thị trường lao động. Đồng thời, nâng cao nhận thức của người dân về quản lý tài chính và sản xuất cũng là yếu tố quyết định đến sự thành công của các chương trình giảm nghèo. Việc này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn tạo ra sự bền vững trong phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Nghèo và giảm nghèo ở Khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An" do nghiên cứu sinh Trương Thị Như Nguyệt thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Văn Thông và PGS. Nguyễn Thị Trang Thanh (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2024), thuộc chuyên ngành Địa lí học (Mã số: 9.01). Trong bối cảnh Việt Nam chính thức chuyển đổi từ đo lường nghèo đơn chiều dựa trên thu nhập sang phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều theo Quyết định số 1614/QĐ-TTg và Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, công trình này đại diện cho nỗ lực tiên phong ứng dụng lăng kính Địa lí kinh tế – xã hội để mổ xẻ cấu trúc nghèo đói theo không gian lãnh thổ cấp tiểu vùng.

flowchart LR
    A[Vị trí địa lí & Tài nguyên tự nhiên] --> D[Cấu trúc Nghèo Đa chiều Tiểu vùng]
    B[Điều kiện Kinh tế - Xã hội & Hạ tầng] --> D
    C[Thể chế & Chính sách Giảm nghèo] --> D
    D --> E[Chỉ số MPI = H x A]
    D --> F[Nhận diện Nguy cơ Tái nghèo]
    E --> G[Giải pháp Sinh kế & Chính sách Phân hóa Không gian]
    F --> G

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận nghèo đói ở cấp vĩ mô quốc gia hoặc cấp tỉnh một cách khái quát, thiếu sự phân tích không gian chi tiết về mối tương tác giữa các nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản ở cấp huyện và liên huyện miền núi. Mặc dù Việt Nam đạt nhiều thành tựu khi "tỉ lệ hộ nghèo giảm từ 9,9% năm 2016 xuống 2,23% vào năm 2021", nhưng vùng miền núi phía Tây Nghệ An vẫn tồn tại sự phân hóa sâu sắc khi "số hộ nghèo của vùng miền núi phía Tây lại gấp 5,3 lần so với số hộ nghèo của vùng đồng bằng", dù tổng số hộ chỉ bằng gần 3/5.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Vấn đề nghèo và giảm nghèo ở khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An (KVMNTBNA) chịu sự chi phối của những hệ nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và thể chế nào? (Giả thuyết H1: Điều kiện địa hình chia cắt, xa trung tâm kinh tế kết hợp với cơ sở hạ tầng yếu kém tạo ra "bẫy nghèo địa lí" cô lập các nhóm yếu thế).
• RQ2: Hiện trạng nghèo đa chiều và kết quả giảm nghèo giai đoạn 2016 – 2021 biến động ra sao theo chiều rộng, chiều sâu và sự phân hóa không gian lãnh thổ? (Giả thuyết H2: Tỉ lệ nghèo giảm nhanh về số lượng nhưng cường độ nghèo và nguy cơ tái nghèo vẫn tập trung cao độ ở các huyện vùng cao biên giới do thiếu hụt tài sản sinh kế bền vững).
• RQ3: Những nhóm giải pháp mang tính đột phá nào có thể thúc đẩy giảm nghèo bền vững cho KVMNTBNA đến năm 2030? (Giả thuyết H3: Mô hình can thiệp đa chiều gắn với phân vùng kinh tế sinh thái và nâng cao năng lực tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản có hiệu quả vượt trội so với trợ cấp xã hội đơn thuần).

Khung lí thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Approach của Sabina Alkire và James Foster), Lý thuyết Tiếp cận năng lực và Phát triển con người (Capability Approach của Amartya Sen) cùng Khung Sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - DFID). Phạm vi không gian bao trùm toàn bộ 6 đơn vị hành chính cấp huyện vùng Tây Bắc Nghệ An với diện tích 5.369,9 km² (chiếm 32,54% diện tích toàn tỉnh) và dân số 635.438 người (chiếm 18,63% dân số toàn tỉnh năm 2021), kết hợp khảo sát thực địa chuyên sâu 160 hộ gia đình tại 2 huyện đại diện tương phản: Quế Phong (vùng cao biên giới khó khăn) và Nghĩa Đàn (trung tâm chuyển tiếp bán sơn địa).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về nghèo đói ghi nhận sự tiến hóa mạnh mẽ qua các thời kỳ. Về mặt lí luận đo lường, trường phái cổ điển và tân cổ điển do Ngân hàng Thế giới (World Bank - WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dẫn đầu tập trung vào nghèo đơn chiều dựa trên ngưỡng thu nhập hoặc chi tiêu tối thiểu (Lorenzo Giovanni Bellù & Paolo Liberati, 2005; Prakash Loungani, 2014). Ngược lại, trường phái phát triển xã hội bắt đầu từ Amartya Sen (1993, 1999) đã mở rộng định nghĩa nghèo thành "sự tước đoạt các năng lực cơ bản" (deprivation of basic capabilities). Đột phá phương pháp luận xuất hiện khi Alkire & Foster (2007, 2011) thuộc Sáng kiến Phát triển Con người và Chống Nghèo đói Oxford (OPHI) chuẩn hóa phương pháp đo lường nghèo đa chiều đếm kép (Dual-cut-off counting approach), làm nền tảng cho Chỉ số Nghèo đa chiều (MPI) được Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) công bố thường niên từ năm 2010. Gần đây, Mauricio Gallardo (2019) phát triển Chỉ số Nghèo đói Đa chiều Dễ bị tổn thương (Vulnerability Multidimensional Poverty Index - VMPI) nhằm lượng hóa rủi ro rơi vào nghèo đói của các nhóm cận kề ngưỡng chuẩn.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lê Hà, Nguyễn Cường và Phùng Tùng (2015) khi phân tích số liệu VHLSS đã chứng minh có sự chênh lệch lớn giữa nghèo thu nhập và nghèo đa chiều: vùng núi phía Bắc nghèo nhất về thu nhập nhưng Đồng bằng sông Cửu Long lại thiếu hụt lớn về các chiều cạnh xã hội, trong khi "nhóm dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng đóng góp lớn vào nghèo đa chiều trên toàn quốc". Lê Thị Thanh Loan và Nguyễn Thanh Bình (2020) khẳng định số năm đi học của chủ hộ, trình độ chuyên môn, khu vực cư trú và dân tộc là các biến số có ý nghĩa thống kê quyết định tình trạng nghèo đa chiều. Về mặt thể chế, Đỗ Thiên Anh Tuấn (2020) và Vũ Hoàng Linh (2016) nhấn mạnh cải cách chi tiêu công và thể chế địa phương là chìa khóa tháo gỡ bất bình đẳng phân phối.

graph TD
    subgraph International_Streams["Các Luồng Lý Thuyết Quốc Tế"]
        A1["Nghèo đơn chiều (WB, IMF: Bellù, Loungani)"]
        A2["Năng lực & Con người (Amartya Sen 1999)"]
        A3["Nghèo đa chiều & MPI (Alkire & Foster 2007, 2011)"]
        A4["Khung Sinh kế Bền vững (DFID 1999)"]
    end
    subgraph Domestic_Streams["Nghiên Cứu Tại Việt Nam"]
        B1["Đo lường Đa chiều VHLSS (Lê Hà, Nguyễn Cường 2015)"]
        B2["Nhân tố Tác động & Thể chế (Lê Thị Thanh Loan 2020)"]
        B3["Phát triển Sinh kế Đặc thù (Trần Thị Hồng Nhung 2021)"]
    end
    subgraph Thesis_Position["Vị Trí Tiên Phong Của Luận Án"]
        C1["Tích hợp Địa lí Kinh tế - Xã hội"]
        C2["Mô hình hóa Không gian GIS MapInfo (7 Bản đồ)"]
        C3["Khảo sát Vi mô Thực chứng (160 Hộ Nghệ An)"]
    end
    A3 & A4 --> C1
    B1 & B2 --> C2
    C1 & C2 --> C3

Trong bức tranh học thuật đó, luận án của Trương Thị Như Nguyệt định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa Địa lí học kinh tế - xã hội và Khoa học chính sách giảm nghèo. Công trình giải quyết cuộc tranh luận học thuật giữa chính sách phổ quát (universalism) và chính sách hướng đích theo không gian (spatial targeting). Bằng cách đặt KVMNTBNA vào sự so sánh với các bài học quốc tế tiêu biểu:

1. Chương trình Chuyển tiền có điều kiện (CCT - PROGRESA/Oportunidades) của Mexico: Chứng minh việc gắn trợ cấp tài chính với điều kiện trẻ em đến trường và khám sức khỏe định kỳ giúp tăng tỉ lệ học sinh nông thôn vào cấp 2 thêm 42% và trung học lên 85%, giảm tỉ lệ tử vong chu sinh rõ rệt.
2. Chiến lược Giảm nghèo chính xác (Targeted Poverty Alleviation) của Trung Quốc tại các vùng núi cao: Chuyển đổi mô hình kinh tế nông - lâm kết hợp, phát triển sản phẩm rừng phi gỗ, chăn nuôi gia súc quy mô lớn và du lịch sinh thái cộng đồng gắn với đầu tư hạ tầng kiên cố hóa.
3. Mô hình "Làng thông minh" (Smart Village) của Malaysia: Quy hoạch cụm dân cư 100 hộ trên diện tích 12 ha tích hợp đầy đủ hạ tầng 4G, y tế từ xa và chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn.

So với các nghiên cứu tiền nhiệm, luận án vượt lên bằng việc cụ thể hóa 10 chỉ số thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản trên một địa bàn miền núi đặc thù nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, cung cấp bằng chứng định lượng và bản đồ hóa sự phân hóa không gian nghèo đói chưa từng được thực hiện trước đây tại Bắc Trung Bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng Lý thuyết Nghèo đa chiều (Alkire-Foster Counting Approach) bằng cách tích hợp trực tiếp tham số "khoảng cách và phân hóa không gian địa lí" vào việc phân tích chỉ số MPI. Nghiên cứu chỉ ra rằng nghèo đói không đơn thuần là sự tổng hòa các thiếu hụt cá nhân hay hộ gia đình mà là một cấu trúc có tính chất không gian (spatialized multidimensional poverty). Nghiên cứu thách thức giả định kinh tế học cổ điển cho rằng tăng trưởng kinh tế tự nhiên sẽ lan tỏa đồng đều (trickle-down effect) đến các vùng ngoại vi nghèo.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 3 mệnh đề khoa học mang tính đột phá:

• Mệnh đề 1 (Spatial Vulnerability Proposition): Cường độ thiếu hụt đa chiều ($A$) tỉ lệ thuận với độ dốc địa hình và khoảng cách đến trục giao thông huyết mạch (Quốc lộ 48, Quốc lộ 7), độc lập tương đối với mức thu nhập danh nghĩa của hộ.
• Mệnh đề 2 (Livelihood Asset Deficit Proposition): Nguy cơ tái nghèo xuất phát từ sự mất cân đối nghiêm trọng trong cấu trúc 5 nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, vật chất, tài chính, con người, xã hội), trong đó vốn con người (trình độ nghề nghiệp) và vốn thể chế là hai mắt xích suy yếu nhất.
• Mệnh đề 3 (Capability Expansion Paradigm Shift): Chuyển dịch căn bản từ chính sách hỗ trợ giảm nghèo dạng "cho không" (welfarist dependency) sang kiến tạo năng lực tự chủ sinh kế (resilient capability generation) thông qua giải quyết dứt điểm các chiều thiếu hụt hạ tầng mềm (y tế, giáo dục kỹ thuật, thông tin).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp chặt chẽ 4 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết Nhu cầu cơ bản và Phát triển con người của Amartya Sen; (2) Phương pháp đo lường MPI của OPHI/UNDP; (3) Khung Sinh kế bền vững của DFID; và (4) Quan điểm Tổng hợp Lãnh thổ trong Địa lí học.

Khung phân tích thiết lập ma trận tương tác đa tầng:

• Tầng đầu vào (Driving Forces): Vị trí địa lí, quỹ đất feralit/bazan, tài nguyên khoáng sản, cấu trúc nhân khẩu học đồng bào Thái, Thổ, H'Mông, chính sách đầu tư công và Chương trình Mục tiêu Quốc gia.
• Tầng trạng thái (State of Deprivation): Đo lường đồng thời theo chuẩn nghèo đơn chiều (giai đoạn 2011-2015: 400.000 - 500.000 đồng/người/tháng) và chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2016-2020 (700.000 - 900.000 đồng/người/tháng kèm thiếu hụt từ 3/10 chỉ số) và giai đoạn 2021-2025 theo Nghị định 07/2021/NĐ-CP.
• Tầng kết quả và phản hồi (Outcome & Feedback): Tỉ lệ thoát nghèo, tỉ lệ tái nghèo, mức độ cải thiện chỉ số MPI ($MPI = H \times A$), từ đó đưa ra các kịch bản giải pháp phân hóa theo từng tiểu vùng địa lí tự nhiên và sinh thái nhân văn.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng tối ưu cho các khu vực miền núi thuộc các nước đang phát triển có sự phân hóa nội vùng sâu sắc giữa các huyện trung tâm công nghiệp/dịch vụ nông thôn và các huyện vùng cao biên giới tập trung đồng bào dân tộc thiểu số.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học Thực chứng Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Chủ nghĩa Thực dụng Phương pháp (Pragmatism), cho phép tích hợp linh hoạt giữa phân tích không gian định lượng và khảo sát xã hội học định tính. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa cấp độ (Multi-level Mixed Methods Design) được triển khai qua 3 cấp độ không gian rõ rệt:

• Cấp độ Vĩ mô (Macro-level): Đặt trong bối cảnh tỉnh Nghệ An và vùng kinh tế Bắc Trung Bộ, phân tích chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016 – 2021 từ Tổng cục Thống kê, Niên giám Thống kê tỉnh Nghệ An và Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Nghệ An.
• Cấp độ Trung gian (Meso-level): So sánh tương quan không gian giữa 6 đơn vị hành chính cấp huyện thuộc KVMNTBNA (Quế Phong, Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ và thị xã Thái Hòa).
• Cấp độ Vi mô (Micro-level): Khảo sát thực chứng 160 hộ gia đình tại 4 địa bàn cơ sở thuộc 2 thái cực phát triển kinh tế - xã hội đối lập.

                    HỆ THỐNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu kết hợp giữa chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling) và chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống tại thực địa:

• Tiêu chí lựa chọn địa bàn: Huyện Nghĩa Đàn (đại diện cho tiểu vùng kinh tế đồi thoải, gần trung tâm thị xã Thái Hòa, đất đỏ bazan phát triển cây công nghiệp, kinh tế phát triển hơn) và huyện Quế Phong (đại diện cho tiểu vùng núi cao, vùng sâu vùng xa sát biên giới Việt - Lào, địa hình hiểm trở, tập trung đông đồng bào dân tộc thiểu số, tỉ lệ nghèo cao nhất vùng).
• Phân bổ mẫu khảo sát (160 hộ):
  • Huyện Quế Phong (95 hộ - chiếm 60% tổng mẫu): Xã Tri Lễ (47 hộ), Xã Tiền Phong (48 hộ).
  • Huyện Nghĩa Đàn (65 hộ - chiếm 40% tổng mẫu): Xã Nghĩa Lạc (33 hộ), Thị trấn Nghĩa Đàn (32 hộ).
• Cấu trúc tình trạng kinh tế của mẫu điều tra:
  • Hộ nghèo: 79 hộ (chiếm 49,4%)
  • Hộ cận nghèo: 44 hộ (chiếm 27,5%)
  • Hộ trung bình: 21 hộ (chiếm 13,1%)
  • Hộ khá giả: 16 hộ (chiếm 10,0%) (Tổng nhóm nghèo và cận nghèo chiếm 76,9% mẫu điều tra, đảm bảo phản ánh sâu sắc nhóm đối tượng thụ hưởng chính sách).
• Cơ cấu thành phần dân tộc của mẫu: Hộ người Kinh chiếm 34 phiếu (21,3%); Hộ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 126 phiếu (78,7%), trong đó riêng dân tộc Thái chiếm 72 hộ.

Công cụ thu thập dữ liệu sơ cấp là phiếu khảo sát chuẩn hóa gồm 5 phần lớn: (1) Thông tin nhân khẩu học và việc làm của từng thành viên; (2) Hoạt động kinh tế và thu nhập; (3) Chi tiêu và điều kiện sống; (4) Khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, nước sạch, vệ sinh, thông tin; (5) Nguyện vọng và rào cản thoát nghèo.

Tam giác đạc (Triangulation) được thực hiện nghiêm ngặt qua 3 chiều: Triangulation về nguồn dữ liệu (đối chiếu dữ liệu thống kê nhà nước với kết quả khảo sát thực địa); Triangulation về phương pháp (kết hợp phân tích thống kê toán học với phương pháp bản đồ và phỏng vấn sâu chuyên gia quản lý thuộc Sở LĐTBXH, cán bộ xã, già làng, trưởng bản); Triangulation về lý thuyết (đánh giá đồng thời qua lăng kính kinh tế học phát triển và địa lí nhân văn).

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được làm sạch và xử lý thông qua hệ thống phần mềm chuyên dụng:

• SPSS 20.0 & Microsoft Excel 2019: Thực hiện thống kê mô tả (Descriptive Statistics), bảng chéo (Crosstabs), phân tích tương quan giữa thu nhập, chi tiêu và số lượng chỉ số thiếu hụt dịch vụ cơ bản.
• Phần mềm GIS MapInfo: Xây dựng hệ cơ sở dữ liệu không gian và thành lập hệ thống 7 bản đồ chuyên đề hoàn chỉnh phục vụ phân tích trực quan hóa lãnh thổ:
  1. Bản đồ hành chính KVMNTBNA.
  2. Bản đồ phân bố các xã khu vực I, II, III thuộc vùng đồng bào DTTS và miền núi.
  3. Bản đồ các nhân tố tự nhiên tác động đến nghèo và giảm nghèo.
  4. Bản đồ các nhân tố kinh tế – xã hội ảnh hưởng đến nghèo và giảm nghèo.
  5. Bản đồ hiện trạng nghèo KVMNTBNA.
  6. Bản đồ mức độ thiếu hụt các chỉ số dịch vụ xã hội cơ bản.
  7. Bản đồ hiện trạng giảm nghèo và biến động phân hóa không gian.

Huyện / Thị xã	Vị trí địa lí & Địa hình	Tỉ lệ hộ nghèo (%)	Tỉ lệ thiếu hụt dịch vụ cơ bản	Chỉ số MPI
Quế Phong	Vùng núi cao, sát biên giới, chia cắt mạnh	Rất cao (Tập trung nhóm xã KV III)	Rất cao (Nước sạch, nhà tiêu HVS, nhà ở)	Cao nhất vùng
Quỳ Châu	Vùng núi cao, thung lũng sông Hiếu	Cao	Cao (Y tế, nước sạch, thông tin)	Mức cao
Quỳ Hợp	Đồi núi trung bình, giàu khoáng sản	Trung bình - Cao	Trung bình (Nhà ở, đào tạo nghề)	Trung bình
Tân Kỳ	Bán sơn địa, chuyển tiếp đồng bằng	Trung bình	Thấp hơn mức bình quân khu vực	Mức trung bình
Nghĩa Đàn	Bán sơn địa, đồi thoải, đất đỏ bazan	Thấp	Thấp (Tập trung ở một số xã vùng sâu)	Mức thấp
TX Thái Hòa	Đô thị trung tâm tiểu vùng, bằng phẳng	Rất thấp	Rất thấp (Chủ yếu thiếu hụt cục bộ việc làm)	Thấp nhất vùng

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân hóa không gian cực đoan của nghèo đa chiều: Nghiên cứu phát hiện tình trạng "lệch pha phát triển" sâu sắc trong nội bộ KVMNTBNA. Trong khi thị xã Thái Hòa và huyện Nghĩa Đàn đạt mức thu nhập bình quân cao, tỉ lệ hộ nghèo giảm xuống mức thấp, thì các huyện vùng cao như Quế Phong và Quỳ Châu vẫn là "lõi nghèo" của tỉnh Nghệ An. Tỉ lệ hộ nghèo tại Quế Phong và Quỳ Châu cao gấp nhiều lần mức trung bình toàn tỉnh. Khảo sát thực tế tại xã Tri Lễ và Tiền Phong (Quế Phong) cho thấy tỉ lệ hộ nghèo trong mẫu khảo sát lên tới lần lượt là 72,4% và 62,5%, trong khi tại xã Nghĩa Lạc và thị trấn Nghĩa Đàn (Nghĩa Đàn) tỉ lệ này chỉ là 15,1% và 31,2%.

2. Cơ cấu thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản có tính chất phân kỳ: Mặc dù tỉ lệ bao phủ Bảo hiểm Y tế (BHYT) đạt mức cao nhờ chính sách cấp phát miễn phí của nhà nước cho đồng bào DTTS, hộ nghèo vùng núi Tây Bắc Nghệ An đối mặt với sự thiếu hụt trầm trọng về:

   • Điều kiện vệ sinh môi trường: Thiếu nhà tiêu hợp vệ sinh và nước sinh hoạt hợp vệ sinh chiếm tỉ lệ cao nhất trong các chỉ số thiếu hụt.
   • Chất lượng nhà ở: Tỉ lệ hộ sống trong nhà thiếu kiên cố, nhà đơn sơ và diện tích dưới 8m²/người vẫn phổ biến ở các bản vùng sâu.
   • Trình độ lao động: Tỉ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật cực kỳ thấp, tạo ra rào cản tuyệt đối trong việc chuyển dịch cơ cấu việc làm sang phi nông nghiệp.

3. Hiện tượng "Bẫy tái nghèo" (Re-poverty Trap) và tính dễ bị tổn thương: Giai đoạn 2016 – 2021 ghi nhận số hộ tái nghèo và phát sinh nghèo mới có xu hướng phức tạp. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ: biến cố ốm đau/bệnh tật hiểm nghèo của lao động chính trong gia đình; rủi ro thiên tai, lũ quét, rét đậm rét hại làm chết gia súc, mất mùa cây trồng; và thiếu vốn sản xuất đi kèm tình trạng vay tín dụng phi chính thức với lãi suất cao.

4. Nghịch lý tài nguyên và sự phụ thuộc sinh kế: Mặc dù KVMNTBNA sở hữu tài nguyên đất đỏ bazan và diện tích rừng tự nhiên rộng lớn, người nghèo (đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số) chủ yếu canh tác nương rẫy, trồng keo nguyên liệu thô hoặc khai thác lâm sản phụ với năng suất thấp. Thiếu liên kết chuỗi giá trị và công nghệ chế biến khiến giá trị gia tăng của nông - lâm nghiệp không đủ bù đắp chi phí sinh hoạt gia tăng trong nền kinh tế thị trường.

Implications đa chiều

• Về mặt lí luận học thuật: Luận án chứng minh sự cần thiết phải bản địa hóa các tiêu chí nghèo đa chiều theo đặc thù sinh thái nhân văn miền núi, bổ sung chiều cạnh "khả năng chống chịu tổn thương sinh thái và biến đổi khí hậu" vào các mô hình đánh giá nghèo cấp địa phương.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu tích hợp khảo sát xã hội học định lượng vi mô với mô hình hóa không gian GIS MapInfo, có khả năng chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho các nghiên cứu địa lí kinh tế - xã hội tại các tỉnh miền núi Tây Bắc, Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Chuyển đổi chính sách trợ cấp: Chuyển từ hỗ trợ trực tiếp bằng tiền mặt sang hỗ trợ có điều kiện gắn với đào tạo kỹ năng nghề và chuyển giao mô hình sinh kế nông lâm nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu.
  • Ưu tiên nguồn lực hạ tầng: Tập trung vốn Chương trình Mục tiêu Quốc gia giải quyết dứt điểm 2 chiều thiếu hụt cốt lõi: công trình nước sinh hoạt tập trung và xóa nhà tạm, nhà dột nát gắn với tiêu chí Nông thôn mới.
  • Phát triển kinh tế chuỗi giá trị: Quy hoạch các vùng chuyên canh cây dược liệu quý (như trà hoa vàng, sa nhân tại Quế Phong), vùng chăn nuôi đại gia súc tập trung tại Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn gắn với các doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm đạt chuẩn OCOP.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn quy mô mẫu khảo sát vi mô: Do địa hình miền núi chia cắt hiểm trở và giới hạn về nguồn lực nghiên cứu độc lập, dung lượng mẫu điều tra sơ cấp dừng lại ở 160 hộ tại 2 huyện (Quế Phong và Nghĩa Đàn), chưa thể bao phủ toàn diện cả 6 huyện thị của KVMNTBNA.
2. Hạn chế về tính liên tục của chuỗi số liệu dân tộc học: Số liệu phân rã chi tiết về cơ cấu dân số theo thành phần dân tộc cấp huyện/xã phụ thuộc chủ yếu vào mốc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2019 của Cục Thống kê tỉnh Nghệ An, chưa có dữ liệu cập nhật liên tục hàng năm.
3. Độ mở về chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn mới: Luận án tập trung đánh giá giai đoạn 2016 – 2021 theo chuẩn nghèo 5 chiều 10 chỉ số; trong khi chuẩn mới giai đoạn 2021 – 2025 (theo Nghị định 07/2021/NĐ-CP) bổ sung thêm chiều việc làm và thay đổi chỉ số dinh dưỡng, cần thời gian tích lũy dữ liệu thực tế để so sánh đối chứng toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics / Geographically Weighted Regression - GWR) để lượng hóa chính xác mức độ tác động của từng biến số địa lí đối với chỉ số MPI.
• Nghiên cứu theo dõi dài hạn (Longitudinal Panel Survey) nhằm theo dõi quỹ đạo sinh kế của các hộ thoát nghèo và xác định chính xác các ngưỡng kích hoạt tái nghèo khi gặp cú sốc ngoại cảnh.
• Đánh giá tác động của kinh tế số và thương mại điện tử nông sản đối với việc nâng cao năng lực tiếp cận thị trường cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Địa lí học, Kinh tế phát triển, Xã hội học và Nhân học văn hóa. Cung cấp khung phương pháp luận bản đồ hóa nghèo đói có tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí khoa học chuyên ngành trong và ngoài nước.
• Tác động chính sách (Policy Impact): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân tỉnh Nghệ An, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Nghệ An trong việc rà soát, điều chỉnh Kế hoạch thực hiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia Giảm nghèo bền vững và Chương trình Phát triển KTXH vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 – 2025, định hướng đến năm 2030.
• Tác động kinh tế – xã hội: Đề xuất các nhóm giải pháp sinh kế sát thực tiễn, góp phần chuyển dịch tư duy của các hộ dân từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa, giảm áp lực di cư tự do của lao động trẻ ra các đô thị lớn, đồng thời bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống và giữ vững an ninh quốc phòng biên giới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu sơ cấp chi tiết về kinh tế hộ miền núi, nắm bắt quy trình kết hợp GIS MapInfo và SPSS trong phân tích không gian nghèo đa chiều.
• Cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và huyện: Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở LĐTBXH, Ban Dân tộc tỉnh Nghệ An và UBND 6 huyện thị Tây Bắc có thêm căn cứ khoa học để phân bổ ngân sách đầu tư công có trọng tâm, trọng điểm.
• Doanh nghiệp và Hợp tác xã: Nhận diện tiềm năng phát triển vùng nguyên liệu cây đặc sản, dược liệu, chăn nuôi đại gia súc và chuỗi sản phẩm OCOP tại các địa phương có lợi thế sinh thái.
• Cộng đồng dân cư địa phương: Hưởng lợi gián tiếp từ việc cải thiện hệ thống chính sách an sinh xã hội, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cơ sở, trường học bán trú và hệ thống nước sạch nông thôn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Nghèo đa chiều (Alkire-Foster Counting Approach) bằng việc tích hợp biến số "Cấu trúc không gian địa lí tiểu vùng" vào ma trận đánh giá nghèo đói. Luận án chứng minh rằng mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản tại vùng miền núi chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi quy luật phân hóa đai cao và khoảng cách kinh tế - không gian, từ đó bác bỏ tính hiệu quả của các chính sách can thiệp cào bằng không phân hóa theo vùng địa lí sinh thái.

2. Phương pháp nghiên cứu có cải tiến gì so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu của Lê Hà và cộng sự (2015) hay Lê Thị Thanh Loan (2020) vốn chỉ phân tích thuần túy các bảng số liệu thống kê kinh tế lượng trên diện rộng, luận án của Trương Thị Như Nguyệt đã kết hợp phương pháp khảo sát thực địa phân tầng vi mô (160 hộ đối chứng giữa 2 thái cực địa lí Nghĩa Đàn và Quế Phong) với công nghệ GIS MapInfo để xây dựng 7 bản đồ không gian chuyên đề trực quan hóa toàn diện hiện trạng nghèo, chiều thiếu hụt và nguy cơ tái nghèo.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Trả lời: Tỉ lệ hộ nghèo thiếu hụt chỉ số BHYT lại ở mức thấp nhất trong số các chiều thiếu hụt (do chính sách trợ cấp BHYT miễn phí 100% của Nhà nước cho vùng đặc biệt khó khăn), nhưng chỉ số tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh thực tế và chất lượng điều trị lại rất thấp. Đa số người dân nghèo khi ốm đau nặng vẫn tự chữa bệnh tại nhà hoặc trông cậy vào phương thuốc dân gian do chi phí đi lại vượt quá khả năng chi trả.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) hay không? Trả lời: Luận án cung cấp bảng hỏi điều tra 160 hộ chi tiết (Phụ lục 1), hệ thống danh mục chuyên gia phỏng vấn sâu (Phụ lục 2), ma trận tính toán chỉ số MPI và quy trình biên tập 7 lớp bản đồ GIS trên nền phần mềm MapInfo, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác quy trình này trên các địa bàn miền núi khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu đến năm 2035 tập trung vào 3 trụ cột: (1) Mô hình hóa biến đổi khí hậu và tác động đến sinh kế dễ tổn thương của đồng bào dân tộc thiểu số; (2) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và viễn thám độ phân giải cao trong giám sát nghèo đa chiều thời gian thực; (3) Nghiên cứu cơ chế chuyển dịch từ hỗ trợ an sinh xã hội sang đầu tư tài chính vi mô và kinh tế tuần hoàn tại vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt và Pù Mát.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Địa lí của Trương Thị Như Nguyệt đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với những đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận về nghèo và giảm nghèo đa chiều dưới góc độ khoa học Địa lí kinh tế – xã hội.
2. Đánh giá toàn diện, khách quan hệ thống nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến nghèo đói tại 6 huyện thị khu vực miền núi Tây Bắc tỉnh Nghệ An.
3. Lượng hóa chính xác hiện trạng nghèo đa chiều giai đoạn 2016 – 2021, làm rõ sự phân hóa không gian cực đoan giữa các huyện vùng cao biên giới (Quế Phong, Quỳ Châu) và các huyện bán sơn địa phát triển (Nghĩa Đàn, Thái Hòa).
4. Nhận diện chính xác 4 điểm nghẽn sinh kế cốt lõi và nguy cơ tái nghèo của đồng bào các dân tộc thiểu số.
5. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ, khả thi, gắn liền với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Địa lí không gian, Xã hội học phát triển và Kinh tế học chính sách trong việc giải quyết bài toán phát triển bền vững vùng dân tộc thiểu số và miền núi Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ NGHÈO VÀ GIẢM NGHÈO 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu nghèo và giảm nghèo trên thế giới 1.

Các nghiên cứu cơ sở lí luận về nghèo và giảm nghèo Các nghiên cứu mang tính cơ sở lí luận về nghèo và giảm nghèo bao gồm các quan niệm, các tiêu chí đánh giá nghèo và các lí thuyết giảm nghèo. – Quan niệm về nghèo Trên thế giới, quan niệm về nghèo được đề cập dưới hai góc nhìn: nghèo đơn chiều và nghèo đa chiều. Góc nhìn nghèo đơn chiều được thể hiện trong khái niệm người nghèo tại Hội nghị thượng đỉnh thế giới về Phát triển xã hội năm 1995. Theo quan niệm này, tính định lượng của nghèo được xác định rõ nhưng sự thay đổi về thời gian của vấn đề nghèo lại không được tính đến và nghèo cũng chỉ mới đề cập tới khía cạnh đơn chiều (về TN).

Góc nhìn nghèo đa chiều lần đầu tiên được nêu lên tại Hội nghị bàn về vấn đề giảm nghèo do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc (Thái Lan) năm 1993 với cụm từ “những nhu cầu cơ bản”. Góc nhìn này được thể hiện rõ hơn trong quan niệm của Amartya Kumar Sen khi ông cho rằng“con người cần có những nhu cầu tối thiểu về vật chất và tinh thần để tồn tại; con người sẽ bị coi là đang sống trong nghèo nàn” nếu sống dưới mức tối thiểu này [dẫn theo 10]. Khái niệm “nghèo đa chiều” ra đời trong Tuyên bố của UN tháng 6/2008. Khái niệm nêu rõ nghèo về lương thực, thực phẩm chỉ là một khía cạnh, nghèo đa chiều còn có các khía cạnh khác đó là:“việc làm cho người lao động, các cơ hội để người nghèo tiếp cận được các dịch vụ cơ bản (giáo dục, y tế), các nguồn vốn phát triển sản xuất và đặc biệt là các cơ hội để người nghèo có thể tự thoát nghèo bền vững.” Như vậy, có thể thấy các quan niệm trên cơ bản đều thống nhất rằng: “nghèo là một hiện tượng đa chiều, là sự thiếu hụt hoặc không được thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người, nói cách khác nghèo là tình trạng con người không được đáp ứng các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống ở mức tối thiểu”.

– Về tiêu chí đánh giá nghèo Tương ứng với quan niệm nghèo đơn chiều và nghèo đa chiều, các tiêu chí đánh giá nghèo cơ bản được đưa ra theo hai quan niệm đó. 12 Trước hết, tiêu chí đánh giá nghèo đơn chiều được WB đưa ra với hai tiêu chí cơ bản là nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối. Quan điểm này được Loranzo D.Giovanni Belly và Paolo Leberati (FAO) đồng tình. Các tác giả đã đưa ra hai phương pháp cơ bản để đánh giá nghèo tương đối, đó là: mức TN (IL: Income level) và vị trí TN (IP: Income positions) [118].

Tuy nhiên, tác giả Prakash Longani (IMF) lại cho rằng việc sử dụng chỉ tiêu nghèo tuyệt đối (TN dưới 1USD/ngày) của WB không hoàn toàn phù hợp để đưa ra kết quả giảm nghèo so với năm 1990 (tỉ lệ nghèo giảm xuống dưới 15%). Theo ông, cuộc chiến chống đói nghèo của thế giới phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn khi bất bình đẳng có xu hướng ngày càng tăng, sự điều chỉnh về chuẩn nghèo tuyệt đối (từ 1USD lên 2USD/người/ngày). Tác giả cũng nêu ra sự khác biệt về tiêu chí đánh giá nghèo giữa EU và Mỹ. Điều này cho thấy cần có sự điều chỉnh chuẩn nghèo theo thời gian, đồng thời chuẩn nghèo cũng cần có sự địa phương hóa [123].

Ngoài ra, để đánh giá mức sống của con người UN cũng đưa ra chỉ số phát triển con người – Human Development Index (HDI) [129]. HDI bao gồm: tuổi thọ, trình độ và mức sống (ba yếu tố cơ bản của sự phát triển con người). Tiêu chí“đánh giá nghèo đa chiều được Alkire và Foster (Tổ chức sáng kiến phát triển con người và chống nghèo đói Oxford – OPHI) đưa ra”năm 2007 [102]. Cách thức đo lường này lần đầu tiên được giới thiệu“trong Báo cáo Phát triển con người năm 2010 của UNDP để tính toán chỉ số nghèo đa chiều (MPI) và đã được đề xuất áp dụng thống nhất trên toàn thế giới sau năm 2015 để theo dõi, đánh giá nghèo.

MPI được tính toán dựa trên 3 chiều nghèo (Y tế, Giáo dục và Điều kiện sống) với 10 chỉ số về phúc lợi”[dẫn theo 10]. MPI“hiện là một thước đo quan trọng nhằm bổ sung cho phương pháp đo lường nghèo truyền thống.” Để làm rõ ý nghĩa của MPI, các nhà nghiên cứu Alkire, Usha Kanagaratnam và Nicolai Suppa năm 2021 đã tiến hành khảo sát 109 quốc gia, bao gồm 5,9 tỷ người về MPI, trong đó phân tách theo các nhóm tuổi, khu vực NT/đô thị và các vùng cấp dưới, đồng thời phân tách theo giới tính của người đứng đầu hộ gia đình. Việc xác định MPI cho thấy không phải các quốc gia hay các địa phương có tỉ lệ hộ nghèo (người nghèo) tương đương nhau thì nghèo như nhau [125]. Việc sử dụng MPI trong đo lường nghèo để đảm bảo độ chính xác cũng gặp một số khó khăn như việc xác định các chỉ số và thu thập dữ liệu, cần phải xem xét kỹ càng để đảm bảo tính chính xác và phản ánh đầy đủ các khía cạnh của đói nghèo.

13 Ngoài ra, việc xác định trọng số cho các chiều khác nhau của MPI cũng là một thách thức quan trọng [111]. Bên cạnh chỉ số MPI, tác giả Mauricio Gallardo năm 2019 đã đề xuất một chỉ số đo lương nghèo mới là chỉ số tính năng nghèo đói đa chiều (VMPI) dựa trên sự tích hợp phương pháp đo lường mức tiêu cực và độ lệch chuẩn của tính năng nghèo đói vào khung đếm đa chiều của Alkire và Foster [116]. VMPI bao gồm tập hợp những người dễ bị tổn thương không chỉ những người không nghèo đang đối mặt với nguy cơ trở thành nghèo mà còn những người, đã là nghèo, vẫn có nguy cơ tiếp tục là nghèo. Như vậy, tuy có nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, nhưng phần lớn các công trình nghiên cứu đã chỉ rõ nhóm“tiêu chí đánh giá nghèo đa chiều bao gồm chỉ số về TN và các chỉ số về tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản.

Bên cạnh đó, các yếu tố như: thiếu cơ hội, tình trạng suy dinh dưỡng, bệnh tật, thất học, bất hạnh và tuyệt vọng, thiếu sự tham gia và tiếng nói về kinh tế, xã hội hay chính trị là những nội dung được quan tâm trong”đánh giá nghèo đa chiều. Tuy nhiên, tiêu chí đánh giá nghèo trên thế giới cũng không có sự thống nhất. Các khu vực, các quốc gia tùy thuộc vào trình độ phát triển KTXH sẽ đưa ra tiêu chí khác nhau. Các cơ quan, tổ chức với cơ sở đánh giá, mục đích khác biệt cũng đưa ra các tiêu chí khác nhau để đánh giá nghèo.

Điều này thể hiện rõ tính lịch sử và xã hội của vấn đề nghèo. – Một số lí thuyết giảm nghèo + Lí thuyết Keynesian Lí thuyết Keynesian nhấn mạnh vai trò của chính phủ trong việc khuyến khích chi tiêu và đầu tư để tạo ra việc làm và kích thích tăng trưởng kinh tế. Chính phủ có thể thực hiện chính sách tài khóa bằng cách tăng chi tiêu công cộng trong các lĩnh vực như hạ tầng, giáo dục, y tế và phát triển NT. Điều này không chỉ tạo ra việc làm mà còn tăng khả năng tiêu dùng và đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo [21].

+ Lí thuyết “Loại trừ xã hội” Theo lí thuyết này, nguyên nhân chính của nghèo đó là sự loại trừ xã hội, tức là việc một nhóm dân số bị cô lập, bị tách biệt hoặc bị loại trừ khỏi các cơ hội và lợi ích của xã hội. Loại trừ xã hội có thể bao gồm việc không có quyền truy cập vào giáo dục, chăm sóc sức khỏe, việc làm, hệ thống chính trị, các dịch vụ cơ bản và tài nguyên xã hội khác. Lí thuyết này cho rằng để giảm nghèo, chú trọng vào việc cung 14 cấp các dịch vụ xã hội cơ bản cho nhóm dân số nghèo là cần thiết. Điều này có thể bao gồm cải thiện giáo dục, chăm sóc sức khỏe, đảm bảo tiếp cận việc làm, phát triển CSHT, tạo ra các chính sách xã hội bao gồm bảo hiểm xã hội và chính sách phúc lợi xã hội.

Lí thuyết “Loại trừ xã hội” nhấn mạnh vai trò của việc loại bỏ các rào cản xã hội và kinh tế, tạo điều kiện cho mọi người tham gia vào xã hội và tận hưởng các quyền lợi và cơ hội tương đương [104]. + Lí thuyết phát triển con người: Amartya Sen cho rằng giảm nghèo không chỉ đơn thuần là việc tăng TN, mà còn là việc tạo ra cơ hội và nâng cao khả năng của mỗi người. Ngoài việc cung cấp dịch vụ giáo dục và chăm sóc sức khỏe cơ bản, lí thuyết này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền tự do cá nhân, tham gia chính trị và truy cập thông tin. Bằng cách tạo ra môi trường cho con người phát triển toàn diện, lí thuyết này đặt mục tiêu giúp mọi người thoát khỏi tình trạng nghèo đói và tham gia tích cực vào quá trình phát triển kinh tế [103].

+ Lí thuyết phát triển bền vững: Lí thuyết phát triển bền vững nhấn mạnh sự cân nhắc giữa tiến bộ kinh tế và bảo vệ môi trường. Đối với giảm nghèo hiệu quả, không chỉ cần tăng cường TN và cơ hội kinh tế cho người nghèo, mà còn cần đảm bảo sự bền vững về môi trường, tài nguyên và sinh thái. Bên cạnh đó, lí thuyết còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển các ngành công nghiệp và kinh doanh bền vững, sử dụng tài nguyên một cách có trách nhiệm và xử lý chất thải một cách hiệu quả. Điều này giúp tạo ra công việc mới trong các ngành công nghệ sạch và tái chế, đồng thời bảo vệ môi trường và sự phát triển lâu dài [109].