Nghiên cứu tác động của phát triển nghề nuôi trồng thủy sản đến giảm đói nghèo ở đầm phá Tam Giang

Luận án tiến sĩ phân tích xã hội học tác động của phát triển nghề nuôi trồng thủy sản đến giảm đói nghèo ở đầm phá tam giang, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Trần Xuân Bình
• Người hướng dẫn: TS. Bàng Cảnh Khánh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Tác Động Của Nghề Nuôi Trồng Thủy Sản Đến Giảm Nghèo Ở Đầm Phá Tam Giang
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU GIẢM ĐÓI NGHÈO VÙNG ĐẦM PHÁ TAM GIANG
• 1.1. Một số lý luận cơ bản tiếp cận vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Các khái niệm cơ bản
• 1.3. Các lý thuyết và quan điểm tiếp cận vấn đề nghiên cứu
• 1.4. Vùng đầm phá Tam Giang Thừa Thiên Huế - hệ sinh thái - nhân văn ven biển đặc biệt
• 1.5. Vùng ven biển và cộng đồng cư dân ven biển
• 1.6. Đầm phá Tam Giang, Thừa Thiên Huế
• 1.7. Những yếu tố tác động đến giảm đói nghèo vùng đầm phá Tam Giang
• 1.8. Đổi mới toàn diện đất nước và chiến lược đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn
• 1.9. Quan điểm cơ bản và mục tiêu chương trình Quốc gia về xoá đói giảm nghèo ở Việt Nam
• 1.10. Mục tiêu về công nghiệp hoá, hiện đại hoá các vùng miền địa phương
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIẢM ĐÓI NGHÈO TRONG CÁC NHÓM DÂN CƯ DO PHÁT TRIỂN NGHỀ NUÔI TRỒNG THỦY SẢN
• 2.1. Phát triển mở rộng nghề nuôi trồng thuỷ sản với vấn đề đói nghèo ở đầm phá Tam Giang
• 2.2. Tình trạng đói nghèo và bộ phận dân cư đói nghèo vùng đầm phá
• 2.3. Mở rộng diện tích, các loại hình nuôi trồng và tăng hiệu quả kinh tế thuỷ sản
• 2.4. Các thành phần xã hội tham gia phát triển nuôi trồng thủy sản
• 2.5. Thu hẹp diện tích và cạn dần đầm phá với vấn đề đói nghèo
• 2.6. Phát triển nuôi trồng thuỷ sản với những biến đổi tác động đến giàu - nghèo vùng đầm phá
• 2.7. Biến đổi cơ hội sử dụng tài nguyên chung với giàu nghèo
• 2.8. Sự biến đổi cơ cấu ngành nghề với vấn đề giàu nghèo
• 2.9. Thay đổi cơ cấu lao động và việc làm với giảm đói nghèo
• 2.10. Môi trường đầm phá trước những thách thức với đói nghèo và tái đói nghèo
• 2.11. Phát triển nghề nuôi trồng thuỷ sản tác động đến đời sống kinh tế của dân cư đầm phá
• 2.12. Sự biến đổi thu nhập, chi tiêu của các nhóm cư dân do nuôi trồng thuỷ sản
• 2.13. Sự thay đổi nhà cửa, các tiện nghi sinh hoạt với giảm nghèo
• 2.14. Sử dụng các trang thiết bị hiện đại phục vụ sản xuất và đời sống
• 2.15. Sự an toàn về lương thực, thực phẩm với giảm đói nghèo
• 2.16. Vấn đề tiếp cận y tế và giáo dục với giảm đói nghèo
• 2.17. Tiếp cận y tế và điều kiện chăm sóc sức khoẻ
• 2.18. Tiếp cận giáo dục với giảm đói nghèo
• 2.19. Những biến đổi về đời sống văn hóa tinh thần với giàu nghèo
• 2.20. Diện mạo mới về đời sống văn hoá của cộng đồng
• 2.21. Đời sống tâm linh và tình cảm
• 2.22. An ninh, trật tự, an toàn và vai trò của chính quyền, các thiết chế xã hội
• 2.23. Các yếu tố nội tại của cộng đồng tác động đến giảm đói nghèo
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM PHÁT TRIỂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN Ở ĐẦM PHÁ TAM GIANG THEO HƯỚNG BỀN VỮNG GIẢM ĐÓI NGHÈO
• 3.1. Những cơ sở lý luận và thực tiễn của các giải pháp
• 3.2. Cơ sở lý luận của việc xác định các giải pháp
• 3.3. Cơ sở thực tế khách quan của các giải pháp
• 3.4. Một số nhóm giải pháp cơ bản nhằm phát triển nuôi trồng thủy sản theo hướng bền vững
• 3.5. Qui hoạch tổng thể hệ thống nuôi trồng thuỷ sản vùng đầm phá
• 3.6. Các giải pháp về chính sách chuyển đổi cơ cấu nghề nghiệp và giải quyết việc làm cho người lao động
• 3.7. Giải pháp mở rộng loại hình kinh tế hộ
• 3.8. Giải pháp chính sách về vốn
• 3.9. Giải pháp chính sách về kỹ thuật
• 3.10. Giải pháp về chính sách đào tạo, tuyên truyền giáo dục văn hoá xã hội
• 3.11. Giải pháp về an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội
• 3.12. Giải pháp tiếp cận cộng đồng bằng các dự án phát triển với sự tham gia của người dân
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tác động của nghề nuôi trồng thủy sản đến giảm nghèo

Nghề nuôi trồng thủy sản tại đầm phá Tam Giang đã trở thành một trong những giải pháp quan trọng trong việc giảm nghèo cho cộng đồng cư dân nơi đây. Theo nghiên cứu, nghề này không chỉ tạo ra nguồn thu nhập ổn định mà còn góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân. Việc phát triển nghề nuôi trồng thủy sản đã giúp tăng cường tác động kinh tế đến các hộ gia đình, từ đó nâng cao mức sống và giảm tỷ lệ đói nghèo. Nhiều hộ gia đình đã chuyển từ nghề đánh bắt truyền thống sang nuôi trồng, giúp họ có thể kiểm soát tốt hơn nguồn thu nhập và giảm thiểu rủi ro từ thiên nhiên.

1.1. Tình hình phát triển nghề nuôi trồng thủy sản

Nghề nuôi trồng thủy sản ở đầm phá Tam Giang đã có sự phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây. Sự chuyển đổi này không chỉ diễn ra ở quy mô hộ gia đình mà còn ở các hợp tác xã, tạo ra một mô hình phát triển bền vững. Theo số liệu thống kê, diện tích nuôi trồng đã tăng đáng kể, từ đó sản lượng thủy sản cũng gia tăng. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của ngành này, giúp người dân tiếp cận với các kỹ thuật nuôi trồng hiện đại và bền vững.

II. Tác động kinh tế và xã hội của nghề nuôi trồng thủy sản

Nghề nuôi trồng thủy sản không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn có tác động sâu sắc đến đời sống xã hội của cư dân đầm phá Tam Giang. Sự gia tăng thu nhập từ nghề này đã giúp nhiều hộ gia đình thoát khỏi tình trạng nghèo đói. Theo nghiên cứu, thu nhập bình quân của các hộ nuôi trồng thủy sản cao hơn so với các hộ chỉ dựa vào nghề đánh bắt truyền thống. Điều này đã dẫn đến sự thay đổi trong cấu trúc xã hội, khi nhiều hộ gia đình có khả năng đầu tư vào giáo dục và y tế, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống.

2.1. Biến đổi trong cơ cấu nghề nghiệp

Sự phát triển của nghề nuôi trồng thủy sản đã dẫn đến sự biến đổi trong cơ cấu nghề nghiệp của cư dân. Nhiều người đã từ bỏ nghề đánh bắt truyền thống để chuyển sang nuôi trồng, tạo ra một xu hướng mới trong việc làm. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực lên nguồn lợi thủy sản tự nhiên mà còn tạo ra một môi trường làm việc ổn định hơn. Các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ kỹ thuật từ chính quyền đã giúp người dân nâng cao tay nghề, từ đó cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm.

III. Giải pháp phát triển nghề nuôi trồng thủy sản bền vững

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của nghề nuôi trồng thủy sản tại đầm phá Tam Giang, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cần được triển khai mạnh mẽ hơn, bao gồm việc cung cấp kỹ thuật, vốn và thị trường tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, việc bảo vệ tài nguyên nước và môi trường cũng cần được chú trọng để đảm bảo sự phát triển lâu dài của ngành này. Các chương trình hợp tác xã cũng nên được khuyến khích để tạo ra sức mạnh tập thể trong việc phát triển nghề nuôi trồng.

3.1. Chính sách hỗ trợ và đào tạo

Chính quyền địa phương cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho nghề nuôi trồng thủy sản. Việc tổ chức các khóa đào tạo về kỹ thuật nuôi trồng, quản lý tài nguyên và thị trường tiêu thụ sẽ giúp người dân nâng cao năng lực sản xuất. Hơn nữa, việc kết nối giữa người nuôi trồng và các doanh nghiệp chế biến thủy sản sẽ tạo ra cơ hội tiêu thụ sản phẩm ổn định, từ đó góp phần vào việc giảm nghèo và phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu Tác động của phát triển nghề nuôi trồng thuỷ sản đến giảm đói nghèo ở đầm phá Tam Giang hiện nay (Nghiên cứu trường hợp huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên - Huế) do nghiên cứu sinh Trần Xuân Bình thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2005), dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Đặng Cảnh Khanh và PGS. Phạm Đình Huỳnh, thuộc chuyên ngành Xã hội học (Mã số: 5.01.51), là công trình tiên phong tiếp cận biến đổi kinh tế - xã hội học vùng ven biển theo hệ hình sinh thái – nhân văn. Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai với quy mô hơn 22.000 ha diện tích mặt nước, trải dài 68 km dọc bờ biển tỉnh Thừa Thiên Huế, là nơi cư trú và mưu sinh của gần 35 vạn dân (chiếm khoảng 35% dân số toàn tỉnh). Trước áp lực nhân khẩu và suy kiệt tài nguyên do phương thức khai thác mang tính huỷ diệt: “Trong năm 1995 phát triển thêm loại nghề te quệu kết hợp xung điện, việc tiến hành khai thác thuỷ sản ở đây đi vào thời kỳ huỷ diệt triệt để nhất. Những vấn đề trên làm nguồn lợi thuỷ sản hệ đầm phá Tam Giang ngày càng suy kiệt hơn”, việc chuyển dịch sang nuôi trồng thuỷ sản (NTTS) đã bùng nổ từ năm 1997 như một cứu cánh sinh kế.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết nằm ở sự thiếu vắng các phân tích xã hội học đa chiều, có hệ thống về tác động của quá trình chuyển dịch từ kinh tế tự nhiên - hiện vật sang kinh tế hàng hoá đối với cấu trúc xã hội đầm phá. Đa phần các nghiên cứu trước đó của Viện Hải dương học hay các dự án sinh học chỉ thuần túy đánh giá môi trường tự nhiên, kỹ thuật nuôi trồng hoặc đo lường nghèo đói theo lát cắt kinh tế học thuần túy (thu nhập đơn biến). Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Quá trình phát triển và bùng nổ nghề NTTS đã làm thay đổi cơ cấu kinh tế, cơ cấu ngành nghề và hoạt động sống của các nhóm dân cư vùng đầm phá như thế nào?
2. Sự biến đổi kinh tế này dẫn tới những hệ quả xã hội nào về phân tầng xã hội, dịch chuyển cơ hội tiếp cận tài nguyên chung và xung đột xã hội giữa các nhóm cộng đồng?
3. Cần xác lập mô hình và hệ thống giải pháp chính sách nào để phát triển NTTS bền vững, bảo đảm an sinh và giảm nghèo đa chiều cho cộng đồng cư dân bản địa, đặc biệt là nhóm dân cư thuỷ diện (vạn đò)?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm định bao gồm:

• H1: Việc mở rộng diện tích, đa dạng hóa loại hình và thành phần kinh tế tham gia NTTS có tương quan thuận chiều với mức giảm nghèo thu nhập nhưng làm gia tăng khoảng cách bất bình đẳng và phân tầng xã hội.
• H2: Tỷ lệ phân bổ diện tích mặt nước bất hợp lý thông qua việc tư nhân hóa không gian đầm phá (chiếm dụng mặt nước công cộng) làm suy giảm cơ hội sinh kế của nhóm ngư dân khai thác tự nhiên, đẩy nhóm này vào nguy cơ tái nghèo và gia tăng xung đột xã hội.
• H3: Các mô hình NTTS tự phát (chắn sáo, ao vây hạ triều) thiếu sự kiểm soát của thiết chế xã hội và quy hoạch sinh thái làm gia tăng tính tổn thương môi trường, cản trở việc giảm nghèo bền vững.

Khung lý thuyết tích hợp ba cấp độ: lý thuyết hệ thống tổng quát, lý thuyết biến đổi xã hội, lý thuyết cấu trúc - chức năng, lý thuyết hành động - lựa chọn hợp lý, lý thuyết phân tầng và xung đột xã hội. Về phạm vi không gian và thời gian, nghiên cứu tập trung vào vùng đầm Sam - Chuồn (huyện Phú Vang) - tâm điểm bùng phát NTTS toàn vùng, tiến hành khảo sát thực nghiệm định lượng trên 429 hộ gia đình và 133 nghiên cứu trường hợp định tính trong giai đoạn 2001 - 2003, kế thừa chuỗi dữ liệu đối sánh từ năm 1995 đến 2004. Đóng góp đột phá của luận án là lượng hóa bức tranh chuyển dịch xã hội, chứng minh NTTS từ quy mô 42 ha (1990) lên 3.667,2 ha (2003) đã tái cấu trúc toàn diện trật tự cộng đồng và định hình các rào cản thể chế đối với nhóm nghèo bản địa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu về đầm phá Tam Giang trải qua tiến trình lịch sử lâu dài. Khởi đầu từ các ghi chép địa lý - nhân văn sơ thảo như Ô châu cận lục của Dương Văn An (thế kỷ XVI), đến công trình sinh học tự nhiên của học giả Pháp Krempf (1931). Trong giai đoạn hiện đại, các công trình của Nguyễn Quang Trung Tiến (1995) về lịch sử ngư nghiệp, Nguyễn Duy Thiệu (2002) về cộng đồng ngư dân ven biển, Nguyễn Quang Vinh Bình (1996) về quản lý nguồn lợi, và Hà Xuân Thông (2000) về chuyển dịch cơ cấu ngành thủy sản đã phác thảo các khía cạnh chuyên biệt. Ở bình diện nghèo đói, các nghiên cứu vĩ mô của Ngân hàng Thế giới (WB, 2000, 2003), Lê Xuân Bá (2001), Hà Quế Lâm (2002) chủ yếu tiếp cận theo lăng kính kinh tế học phát triển hoặc chuẩn nghèo quốc gia dựa trên mức tiêu dùng và calo năng lượng (2100 Kcal/người/ngày). Dự án quốc tế Quản lý nguồn lợi sinh học phá Tam Giang do IDRC Canada tài trợ (1995 - 2001) đã bắt đầu lồng ghép quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBCRM) nhưng chưa đi sâu giải mã cấu trúc phân tầng xã hội học thực nghiệm.

TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU & VỊ TRÍ ĐỊA HẠT CỦA LUẬN ÁN

[Nghiên cứu Lịch sử - Tự nhiên]
[Nghiên cứu Đơn ngành & Kinh tế vĩ mô]
[Khoảng trống: Xã hội học thực nghiệm Sinh thái - Nhân văn]
[Luận án Trần Xuân Bình (2005)]

Tranh luận học thuật cốt lõi trong y văn tồn tại giữa hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Kinh tế học tăng trưởng/Hiện đại hóa nông thôn): Nhìn nhận NTTS là "mũi nhọn kinh tế đột phá", tạo ra sự tích lũy tư bản nhanh, nâng cao thu nhập bình quân và hiện đại hóa hạ tầng nông thôn, coi các hệ quả tiêu cực chỉ là chi phí chuyển đổi ngắn hạn.
• Luồng quan điểm thứ hai (Sinh thái chính trị học/Xã hội học phê phán): Cảnh báo quá trình "bùng nổ NTTS" dẫn đến hiện tượng chiếm dụng tài nguyên công (privatization of the commons), phá vỡ sinh thái đầm phá, đẩy bộ phận cư dân thủy diện yếu thế vào tình trạng bần cùng hóa và mất tư liệu sản xuất.

Định vị của luận án nằm ở giao điểm dung hòa và phản biện hai luồng tư tưởng trên. Tác giả định vị nghiên cứu trong khung phân tích "Hệ sinh thái - Nhân văn ven biển", chứng minh rằng sự tăng trưởng kinh tế nếu thiếu vắng sự kiểm soát của các thiết chế xã hội và quy hoạch bền vững sẽ chuyển hóa thành sự bất ổn định xã hội.

So với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

1. Nghiên cứu đầm phá Chilika (Ấn Độ): Nghiên cứu của Nayak & Berkes (2010) chỉ ra rằng việc thương mại hóa nuôi tôm thâm canh dẫn đến việc đóng cửa các bãi rạn tự nhiên, tước đoạt sinh kế truyền thống của đẳng cấp ngư dân nghèo và kích hoạt xung đột bạo lực. Luận án của Trần Xuân Bình tìm thấy sự tương đồng cấu trúc tại đầm Sam - Chuồn, nơi hình thức bao chiếm mặt nước bằng "chắn sáo" đã đẩy cư dân vạn đò ra khỏi ngư trường truyền thống.
2. Nghiên cứu vùng duyên hải Tây Nam Bangladesh: Các công trình của Deb (1998) và Islam (2009) về "cách mạng xanh lam" (Blue Revolution) chỉ ra rằng nuôi tôm xuất khẩu làm mặn hóa đất nông nghiệp, tập trung tư bản vào tay nhóm tinh hoa bên ngoài và làm gia tăng nghèo đói cấu trúc. Luận án làm rõ một biến thể đặc thù tại Tam Giang: sự phân hóa không chỉ diễn ra giữa bên ngoài và bên trong, mà diễn ra gay gắt ngay trong lòng nội bộ cộng đồng làng ven phá giữa nhóm nông ngư có đất/vốn và nhóm thủy cư không đất.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết xã hội học kinh điển trong bối cảnh xã hội chuyển đổi tại một hệ sinh thái đặc thù:

• Mở rộng Lý thuyết Lựa chọn Hợp lý (James S. Coleman, Friedman & Hechter): Luận án chứng minh rằng hành vi của ngư dân khi chuyển từ khai thác tự nhiên sang khoanh nuôi ao vây (chắn sáo) không đơn thuần là tối đa hóa lợi nhuận kinh tế, mà là một chiến lược thích ứng sinh kế hợp lý trước sự suy giảm nguồn lợi tự nhiên. Tuy nhiên, luận án đóng góp một luận điểm mới: sự tổng hợp các hành vi hợp lý ở cấp độ cá nhân (rational choices) khi thiếu vắng sự điều tiết thể chế lại dẫn đến một kết quả phi lý tính ở cấp độ toàn thể hệ thống xã hội (collective irrationality), thể hiện qua sự bùng nổ tự phát làm tắc nghẽn dòng chảy đầm phá và hủy hoại môi trường sống chung.
• Làm phong phú Lý thuyết Phân tầng Xã hội và Xung đột (Karl Marx, Max Weber, Trịnh Duy Luân): Khẳng định luận điểm của Trịnh Duy Luân (2000): “Nơi nào có kinh tế thị trường càng phát triển thì mức độ phân tầng xã hội, phân hoá giàu nghèo càng diễn ra mạnh mẽ hơn”. Luận án mở rộng nguyên tắc phân tầng "ba chiều" của Weber (Tài sản - Quyền lực - Uy tín) bằng việc bổ sung chiều kích "Khả năng tiếp cận tài nguyên mặt nước công cộng". Trong một hệ sinh thái đầm phá, quyền lực xã hội và sự thăng tiến thứ bậc gắn liền với việc chuyển hóa không gian sở hữu chung thành không gian đặc quyền tư nhân.
• Bổ sung Lý thuyết Tiếp cận Năng lực và Nghèo đa chiều (Amartya Sen, WB): Khái niệm nghèo đói được chuẩn hóa vượt ra khỏi tiêu chí thu nhập đơn thuần, phân tách thành ba chiều kích tích hợp: (1) Nghèo thu nhập (Income Poverty); (2) Nghèo tri thức (Knowledge Poverty) - rào cản tiếp cận giáo dục, khoa học kỹ thuật; (3) Nghèo nhân văn (Human Poverty) - sự thiếu hụt an toàn sinh kế, mất tiếng nói xã hội và không có cơ hội tiếp cận tài sản công cộng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự liên kết giữa ba nhóm biến số chính trong hệ thống Sinh thái - Nhân văn:

+-------------------------------------------------------------------------+
|                          BIẾN ĐỘC LẬP (X)                               |
|                  PHÁT TRIỂN NGHỀ NUÔI TRỒNG THỦY SẢN                    |
| - Mở rộng quy mô diện tích (Ao đất, Ao vây chắn sáo, Nuôi cát)          |
| - Đa dạng hóa loại hình nuôi (Quảng canh, Bán thâm canh, Thâm canh)     |
| - Các thành phần xã hội tham gia (Hộ gia đình, Doanh nghiệp ngoài vùng) |
+-------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------+
|                        BIẾN TRUNG GIAN (M)                              |
|                       CƠ CẤU VÀ QUAN HỆ XÃ HỘI                          |
| - Tiếp cận tài nguyên mặt nước (Chuyển đổi sở hữu chung sang tư nhân)   |
| - Chuyển dịch cơ cấu lao động và phân công nghề nghiệp                  |
| - Xung đột xã hội và sự can thiệp của thiết chế/chính sách quản lý      |
+-------------------------------------------------------------------------+
+-------------------------------------------------------------------------+
|                         BIẾN PHỤ THUỘC (Y)                              |
|                      GIẢM ĐÓI NGHÈO VÀ SINH KẾ                          |
| - Nghèo thu nhập: Mức sống, tích lũy, chi tiêu, trang thiết bị          |
| - Nghèo tri thức: Tiếp cận giáo dục, y tế, thông tin khoa học           |
| - Nghèo nhân văn: Môi trường sống, an toàn xã hội, vị thế cộng đồng     |
| - Hệ quả phát triển bền vững: Phân hóa giàu - nghèo, sinh thái đầm phá  |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng đối với các vùng thủy vực nước lợ nội địa, các cộng đồng ven biển có sự cộng cư giữa nhóm dân cư định cư trên bờ (nông ngư nghiệp) và nhóm thủy cư di động (vạn đò), trong giai đoạn chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế từ bao cấp/tự nhiên sang kinh tế thị trường có sự du nhập của công nghệ nuôi trồng thương phẩm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận duy vật biện chứng kết hợp với nhận thức luận thực chứng phê phán (critical realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods design) kết hợp đa cấp độ (multi-level analysis):

• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá thể chế, chính sách quản lý nhà nước về tài nguyên đầm phá và các chương trình mục tiêu quốc gia xóa đói giảm nghèo của tỉnh Thừa Thiên Huế.
• Cấp độ trung gian: Phân tích cơ cấu tổ chức làng xã, hợp tác xã nghề cá và các thiết chế dòng họ, hội nghề nghiệp truyền thống.
• Cấp độ vi mô: Đo lường hành vi kinh tế, cấu trúc thu chi, sinh kế và sự chuyển dịch xã hội của các hộ gia đình và cá nhân thuộc các nhóm nghề khác nhau.

Quy trình nghiên cứu

Quy trình khảo sát thực địa được triển khai nghiêm ngặt qua kỹ thuật tam giác giác hóa (triangulation) về dữ liệu, phương pháp và nguồn tin:

1. Công cụ đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) và Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBCRM): Sử dụng sơ đồ không gian đầm phá, lịch mùa vụ, xếp dãy kinh tế - xã hội, biểu đồ Venn về thiết chế quyền lực để người dân tự định vị thứ hạng giàu nghèo và xung đột tài nguyên.
2. Điều tra bảng hỏi định lượng: Mẫu khảo sát gồm 429 bảng hỏi cấu trúc được thu thập vào tháng 7/2003 tại vùng đầm Sam - Chuồn và vùng phụ cận. Cơ cấu chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên đại diện: riêng huyện Phú Vang khảo sát 4 xã (chiếm 50% số xã toàn vùng nghiên cứu) với 226 phiếu, chiếm 52,7% tổng dung lượng mẫu toàn đầm phá, bảo đảm độ tin cậy thống kê để khái quát hóa toàn vùng.
3. Nghiên cứu trường hợp định tính sâu: Thực hiện 133 ca phỏng vấn sâu và tọa đàm nhóm tập trung, gồm:
   • 108 trường hợp hộ gia đình (12 hộ x 9 thôn/làng đại diện, chiếm 81,2% mẫu định tính).
   • 18 trường hợp cán bộ quản lý cấp xã (6 cán bộ x 3 xã trọng điểm: Thuận An/Phú Tân, Phú An, Phú Xuân, chiếm 13,53%).
   • 07 trường hợp cán bộ lãnh đạo các phòng ban cấp huyện Phú Vang (chiếm 5,26%).

CƠ CẤU PHÂN BỔ MẪU NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM

MẪU ĐỊNH LƯỢNG (N = 429 phiếu)

MẪU ĐỊNH TÍNH (N = 133 trường hợp)

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý trên phần mềm SPSS phiên bản 9.0. Các kỹ thuật phân tích bao gồm: thống kê mô tả, phân tích bảng chéo (cross-tabulation), kiểm định Chi-square ($\chi^2$), so sánh trung bình (ANOVA/T-test) về thu nhập, chi tiêu, tích lũy tài sản giữa các nhóm hộ (hộ NTTS ao đất, hộ ao vây chắn sáo, hộ đánh bắt tự nhiên, hộ buôn bán dịch vụ). Độ tin cậy thang đo đạt chuẩn giá trị nội dung và tiêu chí; dữ liệu định tính được xử lý theo phương pháp phân tích chủ đề (thematic analysis) và phân tích so sánh lịch sử giữa hai mốc thời gian 1997 - 1999 (giai đoạn bùng nổ sơ khởi) và 2001 - 2003 (giai đoạn bộc lộ khủng hoảng môi trường và phân tầng sâu sắc).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bùng nổ NTTS tạo ra bước nhảy vọt kinh tế nhưng mang tính phi bền vững: Diện tích nuôi trồng toàn tỉnh tăng từ 42 ha (1990) lên 3.667,2 ha (2003). Tại thị trấn Thuận An (xã Phú Tân cũ), mốc bùng phát bắt đầu từ năm 1997. Thu nhập bình quân hàng năm của nhóm hộ NTTS thâm canh và bán thâm canh đạt mức cao vượt trội so với nhóm thuần khai thác tự nhiên (gấp từ 3 đến 5 lần). Nhóm hộ này có điều kiện cải thiện đáng kể về điều kiện nhà ở kiên cố, mua sắm trang thiết bị nghe nhìn, xe máy và ngư lưới cụ hiện đại.
2. Nghịch lý "Bi kịch tài nguyên chung" và sự tước đoạt sinh kế của nhóm yếu thế: Luận án chỉ ra rằng sự phát triển tràn lan của hình thức "ao vây lưới" (chắn sáo) thực chất là hành vi chiếm dụng diện tích mặt nước công cộng làm của riêng. Trong tổng diện tích khoanh chắn, ngư dân chỉ sử dụng 1/4 đến 1/8 diện tích làm ô nuôi thả giống, phần lớn còn lại dùng để khai thác tự nhiên độc quyền. Điều này làm thu hẹp nghiêm trọng ngư trường truyền thống, triệt tiêu đường đi của các loài thủy sản tự nhiên, khiến bộ phận dân cư vạn đò (thủy diện) không có vốn chuyển đổi nghề rơi vào cảnh suy kiệt thu nhập, làm trầm trọng thêm tình trạng nghèo đói kinh niên.
3. Sự phân hóa xã hội sâu sắc và xung đột thể chế: Phát triển NTTS dẫn đến sự phân tầng xã hội rõ rệt thành 4 nhóm: nhóm giàu mới nổi (chủ ao đất cao triều, doanh nhân nuôi tôm trên cát), nhóm trung lưu (hộ ao vây có lãi), nhóm bấp bênh (hộ ao vây thua lỗ do dịch bệnh, thiên tai) và nhóm nghèo cùng cực (dân vạn đò thuần đánh bắt). Sự bất bình đẳng trong tiếp cận mặt nước đã châm ngòi cho các xung đột gay gắt giữa cư dân trên bờ và cư dân vạn đò, giữa người nuôi trồng và người đánh bắt tự nhiên, tạo áp lực bất ổn lên hệ thống quản trị địa phương.
4. Sự chênh lệch giữa nghèo thu nhập và nghèo tri thức/nhân văn: Dù thu nhập một bộ phận có tăng, nhưng chất lượng cuộc sống tổng thể không tăng tương ứng. Tỷ lệ trẻ em bỏ học ở các xã đầm phá vẫn ở mức cao do áp lực cần lao động phụ giúp gia đình canh giữ ao nuôi và thiếu cơ sở hạ tầng trường học. Nhận thức bảo vệ môi trường thấp dẫn đến việc xả thải nước hồ nuôi nhiễm bệnh trực tiếp ra đầm phá, gây ô nhiễm diện rộng và nguy cơ tái nghèo do mất trắng vụ nuôi: “Theo kế hoạch, lộ trình giảm diện tích nuôi chắn sáo của huyện Phú Vang như sau: Năm 2004 giảm 120ha ao chắn sáo. Năm 2005 giảm 120ha ao chắn sáo và đến năm 2010 không còn hình thức nuôi chắn sáo”.

Chỉ báo So sánh	Nhóm Hộ NTTS (Ao đất/Thâm canh)	Nhóm Hộ Khai thác Tự nhiên (Vạn đò)	Ý nghĩa Xã hội học
Quyền tiếp cận mặt nước	Tư nhân hóa, khoanh vùng độc quyền	Bị đẩy lùi vào các luồng lạch hẹp	Chuyển đổi thể chế sở hữu tài nguyên
Thu nhập bình quân	Tăng đột biến, tích lũy vốn cao	Suy giảm do suy kiệt nguồn lợi	Phân tầng kinh tế nhanh chóng
Rủi ro & Tổn thương	Dịch bệnh tôm, biến động giá thị trường	Tái nghèo kinh niên, mất tư liệu sản xuất	Bất bình đẳng về năng lực ứng phó rủi ro
Tiếp cận giáo dục/y tế	Có khả năng chi trả dịch vụ cao hơn	Trẻ em bỏ học sớm, khó tiếp cận dịch vụ	Tái sản xuất nghèo đói liên thế hệ
Vị thế quyền lực cộng đồng	Tăng cường tiếng nói và ảnh hưởng xã hội	Yếu thế, thiếu đại diện trong thiết chế	Lệch pha quyền lực trong quản trị địa phương

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp luận cứ thực nghiệm khẳng định phát triển kinh tế sinh thái vùng ngập nước không thể tách rời việc phân tích quyền tài sản (property rights) và thể chế quản trị cộng đồng; phát triển khái niệm nghèo đa chiều trong bối cảnh sinh thái học nhân văn nông thôn Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Chứng minh tính khả thi và ưu việt của việc kết hợp công cụ xã hội học thực nghiệm (SPSS) với các phương pháp có sự tham gia của người dân (PRA, CBCRM) trong việc giải mã các vấn đề môi trường - xã hội phức tạp.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn và chính sách:
  1. Kiến nghị chính quyền tỉnh Thừa Thiên Huế và huyện Phú Vang khẩn trương hoàn thành quy hoạch tổng thể không gian mặt nước đầm phá, kiên quyết giải tỏa triệt để hình thức ao chắn sáo tự phát để khơi thông dòng chảy tự nhiên.
  2. Chuyển đổi mô hình quản lý từ mệnh lệnh hành chính sang mô hình "Đồng quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng" (Co-management), trao quyền quản lý mặt nước cho các Chi hội nghề cá cơ sở.
  3. Xây dựng chính sách tín dụng ưu đãi và chuyển giao kỹ thuật nuôi cao triều thân thiện môi trường dành riêng cho nhóm hộ nghèo; đẩy mạnh chương trình định cư bền vững gắn liền với đào tạo nghề phi ngư nghiệp cho cư dân vạn đò.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian và mẫu: Nghiên cứu thực nghiệm tập trung chuyên sâu vào đầm Sam - Chuồn thuộc huyện Phú Vang. Mặc dù đây là trung tâm bùng nổ NTTS mang tính đại diện cao, nhưng các đặc thù sinh thái - xã hội của vùng Bắc đầm phá (huyện Phong Điền, Quảng Điền) và Nam đầm phá (đầm Cầu Hai, huyện Phú Lộc) chưa được khảo sát đồng bộ với dung lượng mẫu tương đương.
• Giới hạn về khung thời gian dữ liệu: Khảo sát thực hiện chủ yếu trong giai đoạn 2001 - 2003, ngay sau trận lũ lịch sử năm 1999 làm biến đổi sâu sắc địa hình cửa biển Thuận An và Tư Hiền; do đó, một số biến số sinh thái có tính chất biến động đột xuất của giai đoạn thiên tai chưa được bóc tách hoàn toàn khỏi các xu hướng biến đổi dài hạn.
• Giới hạn công cụ phân tích: Việc xử lý số liệu trên phần mềm SPSS 9.0 tại thời điểm nghiên cứu chủ yếu dừng lại ở phân tích thống kê mô tả, bảng chéo và kiểm định phi tham số, chưa ứng dụng được các mô hình kinh tế lượng xã hội học chuyên sâu như Mô hình phương trình cấu trúc (SEM) hay phân tích đa tầng (HLM) để đo lường trọng số tác động của từng biến can thiệp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

1. Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal studies) đa thời điểm (10 năm, 20 năm) nhằm đánh giá sự dịch chuyển thế hệ của con em cư dân vạn đò sau khi định cư lên bờ.
2. Ứng dụng lý thuyết Khả năng phục hồi xã hội - sinh thái (Social-Ecological Resilience) để phân tích năng lực thích ứng của cộng đồng ven phá trước biến đổi khí hậu toàn cầu và nước biển dâng.
3. Nghiên cứu so sánh xuyên vùng giữa hệ đầm phá Tam Giang với các hệ thống vịnh, đầm phá ven biển miền Trung (như đầm Cù Mông, đầm Ô Loan).
4. Đánh giá tác động xã hội học của quá trình đô thị hóa ven biển và phát triển du lịch sinh thái đầm phá như một phương thức sinh kế thay thế cho NTTS truyền thống.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án đã tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Đặt nền móng cho phân ngành Xã hội học Môi trường và Xã hội học Sinh thái tại Việt Nam; cung cấp nguồn tư liệu thực nghiệm chuẩn xác, làm tài liệu tham khảo thiết yếu cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Xã hội học, Quản lý tài nguyên và Phát triển nông thôn.
• Chuyển hóa chính sách địa phương: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế trong việc ban hành Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đầm phá Tam Giang - Cầu Hai đến năm 2010 và tầm nhìn 2020, đặc biệt là lộ trình xóa bỏ hoàn toàn nuôi chắn sáo trên đầm phá và quy hoạch nuôi tôm trên cát an toàn sinh thái.
• Ảnh hưởng phát triển xã hội: Góp phần thúc đẩy việc thành lập các Chi hội nghề cá cơ sở tại Phú Vang, nâng cao năng lực tự quản và vị thế đàm phán của người nghèo trong các dự án can thiệp phát triển sinh kế do các tổ chức phi chính phủ quốc tế (IDRC, UNDP, Danida) tài trợ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận một mô hình mẫu mực về thiết kế nghiên cứu liên ngành, phối hợp chặt chẽ giữa lý thuyết xã hội học phương Tây với bối cảnh thực địa phức tạp của nông thôn ven biển Việt Nam.
• Các nhà lý luận và xã hội học: Kế thừa khung phân tích tương tác Sinh thái - Kinh tế - Xã hội và hệ thống biến số đo lường nghèo đa chiều.
• Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý: Vận dụng các phát hiện thực chứng để thiết kế chính sách an sinh xã hội, giải tỏa xung đột mặt nước và xây dựng thể chế đồng quản lý tài nguyên bền vững.
• Cộng đồng cư dân địa phương và các tổ chức phát triển: Nhận thức rõ ràng các rủi ro xã hội - môi trường, từ đó chủ động xây dựng mô hình sinh kế cộng đồng công bằng và giảm thiểu tổn thương trước thiên tai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Phân tầng Xã hội của Max Weber và Lý thuyết Lựa chọn Hợp lý của James S. Coleman vào môi trường sinh thái ngập nước. Luận án chỉ ra rằng trong một hệ sinh thái mở, "sự lựa chọn hợp lý" của từng cá thể nhằm thoát nghèo bằng cách bao chiếm mặt nước công cộng (chắn sáo) đã dẫn đến "sự phi lý tập thể" (ô nhiễm, suy kiệt tài nguyên), tạo ra một dạng thức phân tầng xã hội mới: phân tầng dựa trên quyền lực kiểm soát không gian mặt nước, tước đoạt cơ hội sinh kế của nhóm thủy diện yếu thế.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với các nghiên cứu trước đó chỉ áp dụng phương pháp thống kê kinh tế đơn biến (như các báo cáo mức sống của Tổng cục Thống kê/WB) hoặc thuần túy điều tra sinh học (như Viện Hải dương học), luận án đã thực hiện bước đột phá phương pháp luận bằng cách kết hợp:

• Phương pháp điều tra xã hội học mẫu lớn ngẫu nhiên phân tầng ($N=429$) xử lý bằng phần mềm SPSS.
• Phương pháp nghiên cứu định tính ca điển hình chuyên sâu ($N=133$).
• Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) và Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBCRM). Điều này đảm bảo tính xác thực cao, đo lường được cả chiều kích định lượng vật chất lẫn chiều kích văn hóa - tinh thần của sự biến đổi xã hội.

3. Phát hiện bất ngờ và trái với trực giác thông thường (counter-intuitive) nhất là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Sự bùng nổ của một ngành kinh tế mũi nhọn (NTTS) với mục tiêu xóa đói giảm nghèo không những không làm giảm nghèo bền vững cho toàn bộ cộng đồng mà lại làm gia tăng nguy cơ tái nghèo và khoét sâu khoảng cách bất bình đẳng xã hội. Nhóm cư dân nghèo nhất (dân vạn đò không vốn, không đất) sau khi nghề nuôi phát triển đã trở nên nghèo hơn về mặt sinh kế do ngư trường tự nhiên bị tư nhân hóa và thu hẹp, đẩy họ từ tình trạng "nghèo tự nhiên" sang "nghèo do rào cản thể chế".

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống thao tác hóa khái niệm minh bạch, cấu trúc bảng hỏi định lượng 429 phiếu chi tiết trong phần phụ lục, bảng chỉ báo đo lường nghèo đói 3 cấp độ (thu nhập, tri thức, nhân văn), quy trình lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại các xã đầm Sam - Chuồn và danh mục các công cụ PRA/phỏng vấn sâu cụ thể, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát trên các vùng đầm phá khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai xoay quanh 3 trụ cột:

• Đánh giá tác động xã hội học của chính sách giải tỏa hoàn toàn ao chắn sáo (giai đoạn 2004 - 2010).
• Khảo sát mô hình sinh kế chuyển đổi của nhóm dân cư vạn đò sau khi được tái định cư lên bờ theo chương trình mục tiêu của tỉnh.
• Xây dựng mô hình thể chế đồng quản lý (Co-management) chính thức hóa quyền tài sản của các Chi hội nghề cá cơ sở trên vùng đầm phá.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Xuân Bình là công trình khoa học xuất sắc, kết tinh 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận xã hội học: Ứng dụng thành công hệ thống lý thuyết xã hội học đa cấp độ để phân tích biến đổi xã hội và giảm nghèo tại một hệ sinh thái nhân văn ven biển đặc thù.
2. Lượng hóa chính xác thực trạng biến đổi xã hội: Chứng minh thực nghiệm mối quan hệ biện chứng giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế (bùng nổ NTTS từ 1997) với sự phân hóa giàu nghèo, phân tầng xã hội và biến đổi chất lượng sống trên mẫu khảo sát 429 hộ và 133 ca nghiên cứu sâu.
3. Phát hiện quy luật biến đổi cấu trúc sở hữu tài nguyên: Giải mã cơ chế chuyển đổi từ sở hữu chung sang tư nhân hóa mặt nước đầm phá thông qua hình thức ao vây chắn sáo, làm rõ nguồn gốc của các xung đột xã hội nông thôn ven biển.
4. Tái định nghĩa chuẩn nghèo đầm phá: Thao tác hóa khái niệm đói nghèo thành cấu trúc đa chiều tích hợp (Nghèo thu nhập - Nghèo tri thức - Nghèo nhân văn), khắc phục sự phiến diện của các thước đo kinh tế học thuần túy.
5. Xác lập hệ thống giải pháp phát triển bền vững: Đề xuất lộ trình quy hoạch không gian mặt nước, chuyển đổi mô hình nuôi trồng sang công nghệ cao thân thiện sinh thái, và chuyển giao quyền lực quản trị cho cộng đồng ngư dân thông qua các Chi hội nghề cá.
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu học thuật mới: Xã hội học Sinh thái đầm phá, Xã hội học Xung đột tài nguyên ven biển, và Xã hội học Thể chế đồng quản lý tại Việt Nam.

Với phương pháp luận khoa học mẫu mực, nguồn tư liệu thực địa phong phú và tư duy phản biện sắc bén, công trình không chỉ mang giá trị học thuật kinh điển cho ngành Xã hội học Việt Nam mà còn là bản chỉ dẫn thực tiễn vô giá cho sự phát triển bền vững và công bằng xã hội của vùng đầm phá Tam Giang - Thừa Thiên Huế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN CUA VIỆC NGHIÊN CUU GIAM DOI NGHEO VUNG ĐÀM PHA TAM GIANG 1. Một số lý luận cơ bản tiếp cận van đề nghiên cứu Cơ sở lý luận của luận án được hiểu gồm các khái niệm chủ chốt, các khái niệm công cụ, và những lý thuyết xã hội học được vận dụng dé tiép can van dé nghiên cứu. Các khái niệm công cu của dé tài được xác định ở hai cấp độ: (1)Các khái niệm chủ chốt gồm: đói nghèo; giảm đói nghèo; nghề NTTS; phát triển bùng nô NTTS; và (2)Một số khái niệm liên quan như: chất lượng cuộc sống: cơ cấu kinh tế; cơ cấu ngành nghề. Các khái niệm “đói nghèo” được thao tác hóa thành các chỉ báo dé đo lường các biến số, các tương quan, các khía cạnh và các mặt của đối tượng nghiên cứu “tác động của phát triển nghề NTTS đến giảm đói nghèo ở dam phá Tam Giang”.

Các lý thuyết vận dụng để tiếp cận vấn đề nghiên cứu của đề tài được phối kết hợp và xác định ở ba cấp độ: (1)Tiếp cận tổng quát có lý thuyết hệ thống, biến đổi xã hội và quan điểm, các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về giảm đói nghèo và phát triển bền vững; (2)Các lý thuyết trung gian dé tiếp cận gần đến van đề nghiên cứu có: phát triển cộng đồng, cau trúc chức năng; và (3)Tiếp cận trực tiếp mục tiêu nghiên cứu có các lý thuyết: sự lựa chọn hợp lý, phân tầng xã hội và xung đột xã hội. Các khái niệm cơ bản Doi nghéo là khái niệm chủ chôt của dé tai và liên quan đên đói nghèo ở nghĩa rộng là khái niệm “chât lượng cuộc sông”. Khái niệm đói nghèo được sử dụng thao tác hoá thành các chỉ báo đê đo lường các biên sô đáp ứng nội dung và mục tiêu của dé tai. Khái niệm đói nghèo Đến nay, khái niệm về đới nghèo vẫn được hiểu một cách chưa thống nhất bởi các tiêu chí về chất và lượng.

“Giàu” và “nghèo” là hai khái niệm đối ngược nhau, tồn tại bên nhau và mang tính lich sử. Khái niệm “giàu” dùng dé chỉ những cá nhân, những hộ gia đình có nhiều tiền, nhiều tài sản so với mức bình thường. Còn “nghéo” là tình trạng không có hoặc có rất ít tiền bac, của cải dùng để duy trì ở mức tối thiểu nhu cầu đời sống vật chất, trái với “giàu”. Đới nghèo là khái nệm kép của “đói” và “nghèo”, chúng có trong nhau, bao hàm lẫn nhau và có nhiều sắc nghĩa.

Chắng hạn “đói” có: đói gay gắt, đói nghèo, đói khổ, đói rách, đói kém. Và “nghèo” có: nghèo hèn, nghèo khổ, nghèo đói, nghèo túng, nghèo kiệt (xơ xác, rớt mùng tơi). Thực tế, trong xã hội nói chung, vùng đầm phá Tam Giang nói riêng, ở mỗi thời điểm và không gian xác định, tính đa dạng trong bộ phận những người nghèo đói vẫn còn phản ánh đủ các sắc nghĩa trên. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của luận án không có ý định đo lường đói nghèo theo cấp độ các sắc nghĩa đó, mà chỉ xác định và khu trú khái niệm đói nghèo như dưới đây dé sử dung làm công cụ.

Quan niệm truyền thống về đới nghèo được WB phổ biến rộng rãi dé thực hiện trong các báo cáo nghiên cứu từ những năm 1990 đến nay là: Doi nghĩa là Nghèo; nó không chỉ bao hàm sự khốn cùng về vật chất (được đo lường theo một khái niệm thích hợp về thụ nhập hoặc tiêu dùng), mà còn là sự thụ hưởng thiếu thốn về giáo duc và y tế. Hiện nay trong phát trién, WB mở rộng quan niệm về đói nghèo dé tính đến cả nguy cơ dé bị tổn thương và dé gặp rủi ro — không có tiếng nói và quyên lực [WB, 2000/2001, tr. Hiện nay trên thế giới và ở nước ta, khái niệm về nghèo đói có sự khác biệt đáng kê. Một số tác giả cho rằng, nghèo thường di đôi với đói và thiếu đói, được hiểu là tình trạng của một bộ phận dân cư có mức sống dưới toi thiểu, chi đủ khả năng đảm bảo có được mức lương thực bữa đói bữa no và có những khi dut bữa một hoặc hai, ba tháng.

Trong bộ phận dân cu thiếu đói, có bộ phận thiếu thốn và cực khổ nhất: tức những người “đói gay gắt”. Ddi gay gat là tình 17 trạng cua một bộ phận dân cu có mức sống dưới mức toi thiểu, đói ăn, đứt bữa từ 3 tháng trở lên [Đỗ Thị Bình.33], hoặc “đới gay gắt” là những người có thu nhập dưới 8kg gao/ dau người/ tháng [Nguyễn Văn Thiều (1994), tr. Quan niệm của các tô chức Liên hiệp quốc, nghèo đói được hiểu theo hai nghĩa: “Nghèo tuyệt đối” và “nghèo tương đối”. Nghèo tuyệt đối là tình trạng cua một bộ phận dân cu không có kha năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu nhằm duy trì cuộc sống như nhu cầu ăn, mặc, ở, vệ sinh, y tế, giáo dục.

Nghèo tương đối là tình trạng của một bộ phận dân cư mức sống dưới trung bình cua cộng dong nơi địa phương đang xét. Một cách nhận diện khác: “Ai là người nghèo,” một thành phan xã hội tỏ ra có khả năng rủi ro bị nghèo khổ nhiều hơn những người khác: Già, ốm, tàn tật, gia đình đông, gia đình khuyết, gia đình tổn thương, thất nghiệp, lương thấp, công việc không 6n định theo mùa,.(thu nhập, co may, dich vu xã hội, hưởng chính sách, phúc lợi, rủi ro thị trường, sai lầm của các quyết định, rủi ro của thiên nhiên, lương thấp, lao động chân tay, thất nghiệp, ít thời gian lao động.) Tat thay đó là những người dễ phải chịu đựng nghèo khổ kinh niên. Đói nghèo còn phan ánh qua cách đánh giá của tập thé tác giả bang những đặc điểm chủ yếu của người nghèo ở Việt Nam hiện nay, gồm: (1)Đặc điểm nhân khẩu học; (2)Đặc điểm về trình độ văn hoá; (3)Đặc điểm về tài sản, nhà ở, đời sống tinh thần; (4)Dễ bị tôn thương; và (5)Nghèo đói là kết qua của nhiều nhân tố [Lê Xuân Bá (2001), tr. Ngoài ra, theo như Amartya Sen gọi là “khả năng một con người có được, đó là quyền tự do đáng ké mà họ được hưởng để vươn tới một cuộc sống mà họ mong muốn” [WB, A.

Như vậy, đói- nghèo hiểu theo nghĩa đầy đủ, là hai khái niệm phản ánh mối quan hệ tích hợp bởi các khái niệm mức sống, hoạt động sống, lối sống, những điêu kiện sông và môi trường sông. mà con người được “cung câp” 18 chưa đầy đủ. Với cách tiếp cận này, nhìn một cách khái quát thì khái niệm nghèo đói được mở rộng và phản ánh gần với khái niệm “chat lượng cuộc sống” của con người, cộng đồng người. Xu hướng này được nhiều tổ chức, dự án tiếp cận nghiên cứu và can thiệp để giảm đói nghèo hiện nay.

Do đó, cần xem xét thêm khái niệm chất lượng cuộc sống dé thấy hết các khía cạnh, các tiêu chí, các chỉ báo liên quan đến đói nghèo ở nghĩa rộng. Chất lượng cuộc sống Chat lượng cuộc sống một khái niệm có nội hàm rộng, bao gồm cả những chỉ tiêu về lượng và các chỉ tiêu về chất, rất phong phú và phản ánh hai mặt: Chất lượng cuộc sông cao tức là phản anh sự sang — giàu., ngược lại chất lượng cuộc sống thấp kém cũng đồng nghĩa với nghèo — hèn và có thé nghèo đói, có hoạt động sống, lối sống, điều kiện sống, mức sống và môi trường sống thấp. Không có một thang giá trị, chuẩn mực chung về chất lượng cuộc sống cho mọi xã hội trong moi thời điêm khác nhau của quá trình phát triên. Dé hiểu rõ các yêu tô quyết định đến đói nghèo va chất lượng cuộc sống trên tất cả các phương diện, cần nghỉ đến vấn để tài sản của người dân, lợi suất của những tài sản đó và tính bất 6n định của mức lợi suất đó.

Những tài sản này ton tại dudi các dạng: (1) Tài sản con người, như khả năng có được sức lao động cơ bản, kỹ năng và sức khoẻ tốt; (2)Tài san tw nhiên, như đất đai; (3)Tài sản nhân tạo - vật chất, như tiếp cận đến cơ sở hạ tầng: (4)Tài sản tai chính, như tiết kiệm và được vay vốn; (5)Tài sản tri thức “tri thức đã mã hoá”; (6)Tài sản xã hội, như các mối quan hệ và trách nhiệm đối với nhau dé khi cần có thể nhờ cậy và ảnh hưởng chính trị đối với các nguồn lực [WB,. Từ nhiều hướng tiếp cận về chất lượng cuộc sống như: tiếp cận kinh tế, tiếp cận kinh tế học phát triển hay tiếp cận tấn công đói nghèo theo cách của WB, chung qui lại với cách nhìn toàn diện, chỉnh thé (dù cấp độ nào, ở chế độ xã hội nào, với tư cách là đời sống con người, cộng đồng người hướng tới phát triển, hiện đại), chất lượng cuộc sống được phan anh day du qua cdc yếu to cơ 19 bản cả về chất và lượng như sau: (1)Những đặc điểm nhân khẩu trong gia đình và cộng đồng: (2)Mức cân đối thu nhập và chi tiêu; (3)Vấn đề giáo dục và mức độ thụ hưởng; (4)Tình trạng Y tế, sức khoẻ và mức độ thụ hưởng; (5)Nha ở, điều kiện sinh hoạt, vui chơi giải trí.; (6)Đời sống tâm linh, tình cảm, nhu cầu thoả mãn tỉnh thần; (7)An nỉnh, an toàn, bình đăng, tự chủ bởi môi trường bao quanh cuộc song; (8)Sự tự do, ở day muốn phan ảnh cơ hội lựa chọn các giá tri cuộc sống như ăn, mặc, ở, di lại, chon nghé, chon thay, chon bac si dé chữa bệnh; và (9)Sự chịu tác động rộng hon của môi trường tự nhiên và xã hội, cũng như các môi trường khác: khoa học công nghệ; đô thị hoá; thương mại hoá; giao lưu văn hoá, quốc tế hoá, môi trường chính tri. Một số kiểu nhóm xã hội hoặc những người giàu có về của cải vật chat, có mức sống cao (thu nhập và chi tiêu) nhưng chưa han đã có chất lượng cuộc sông cao và tốt. Chăng hạn như sự giàu có theo kiểu “trọc phú”, “bông bống xà phòng”, “của trên trời rơi xuống”.

Nghĩa là “giàu” nhưng chưa hội đủ các điều kiện, giá trị, chuân mực, văn hoá, mới chỉ có điều kiện cần mà chưa có điều kiện đủ. Thông thường trong xã hội tăng trưởng hay cá nhân thăng tiến có tính “đột biến”, “nhảy vọt”, yếu tố vật chất - kinh tế đi trước, vượt quá yếu tố phi vật chất - văn hoá mà vai trò của hệ thống thiết chế xã hội không kiểm soát, điều tiết được thì thường để lại những hệ quả xã hội khó lường như: xáo trộn hệ thong tô chức đời sống, cấu trúc xã hội, rối loạn chuẩn mực và các quan hệ xã hội.