Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 3: Chân dung xã hội và cuộc sống của bà mẹ công nhân đơn thân Chương 4. Các yếu tố chi phối cuộc sống của những bà mẹ công nhân đơn thân ở khu công nghiệp Sóng thần, tỉnh Bình Dương 13 C ươ 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Khi tìm hiểu lịch sử nghiên cứu về chủ đề nữ đơn thân nuôi con một mình nói chung và mẹ đơn thân là công nhân nói riêng, tác giả luận án gặp không ít trở ngại do sự hạn chế của các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu về lĩnh vực này.
Tuy nhiên, vì vấn đề mà tác giả đã chọn lại là sự giao thoa giữa hai lĩnh vực: thứ nhất là nghiên cứu gia đình, trong đó gia đình có chủ hộ là phụ nữ đơn thân như một loại hình đặc thù của sự đa dạng các dạng thức gia đình trong bối cảnh đương đại. Thứ hai, nghiên cứu về nữ công nhân tại các khu công nghiệp trong bối cảnh công nghiệp hóa-hiện đại hóa. Chính vì vậy, trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu này, hai nội dung lớn sẽ được đề cập tới là những nghiên cứu về gia đình có đề cập tới gia đình có phụ nữ đơn thân ở nước ngoài và ở Việt Nam, những vấn đề liên quan tới đời sống của những người công nhân, đặc biệt là công nhân nữ tại các khu công nghiệp. Nghiên cứu gia đình đơn thân như một loại hình gia đình đặc thù Từ các nguồn tài liệu sẵn có trên thế giới mà NCS tiếp cận được có thể nhận thấy, các gia đình có mẹ đơn thân thường xuất hiện nhiều hơn, đồng thời những gia đình cha mẹ đơn thân do người đối ngẫu đã mất ngày càng giảm đi kể cả theo thực tế và theo thống kê, có nghĩa là những gia đình chủ hộ đơn thân do ly hôn hoặc không kết hôn ngày càng xuất hiện nhiều hơn.
Ở khía cạnh này các tác giả phương Tây cho rằng đô thị hóa, công nghiệp hóa phương tây đã mang đến một sự biến đổi đầy kịch tính về cấu trúc và hình thái gia đình. Gia đình hạt nhân có đầy đủ bố mẹ và con cái ngày càng giảm, thay vào đó tỉ lệ gia đình có bố hoặc mẹ đơn thân nuôi con do ly dị, sống thử ngày càng tăng (Klett-Davies) [154]. Bà mẹ đơn thân là ai? 14 Các tác giả (Gucciardi, Celasun, Stewart. Wendy Wang và cộng sự) cho rằng mẹ đơn thân là những người có con nhưng chưa bao giờ kết hôn hay đã ly thân, ly dị và hiện không sống với người bạn đời được thừa nhận về mặt pháp lý [147].
Các nguồn tư liệu trên thế giới cho thấy, trong những năm 2000, mối liên hệ giữa gia đình có mẹ đơn thân và tình cảnh sống bấp bênh được quan sát thấy ở những bà mẹ trẻ. Mẹ đơn thân thường có trình độ học vấn thấp hơn (so với nhóm mẹ sống có chồng). Họ thường sinh con sớm trong bối cảnh người cha đứa trẻ thường là công nhân hoặc viên chức (Martine Segalen)[77]. Giới trẻ Mỹ đều có xu hướng muốn sau này họ sẽ kết hôn (Cherlin)[145].
Tuy nhiên, theo số liệu năm 2013 của Hoa Kỳ thì có đến 40% trẻ em sinh ra trong gia đình không hôn nhân [156]. Theo như Shattuck và Kreider cho biết thì có đến 60% phụ nữ sinh con nhưng không kết hôn trong độ tuổi từ 20-24 [179]. Trong khi đó ở nước Anh gia đình truyền thống không còn chiếm ưu thế và được thay thế bằng cuộc sống hiện đại hóa, không theo tiêu chuẩn, việc sống chung hoặc chấp nhận làm mẹ đơn thân đang dần phổ biến trong xã hội Anh và những người này là nhóm trẻ trong xã hội (Berrington, Perelli-Harris & Trevena)[138]. Kết quả nghiên cứu định tính của Jason Deparle và cộng sự cũng cho thấy, các bà mẹ đơn thân trong nghiên cứu đều có độ tuổi từ 25 – 40 tuổi và có con từ 1-6 tuổi, 2/3 số trẻ em ở Mỹ được sinh ra bởi những bà mẹ dưới 30 tuổi [178].
Theo số liệu của Cục Điều tra Dân số Mỹ, vào năm 1960 tỷ lệ ông bố, bà mẹ đơn thân chỉ chiếm khoảng 9% trong tổng số hộ gia đình của nước này, đến năm 2000 là 20%, và đến năm 2007 tỷ lệ này là 27%, tuy nhiên đến năm 2011 có khoảng 12 triệu hộ gia đình đơn thân và trong số này có đến 80% là bà mẹ đơn thân. Điều đặc biệt ở đây là có khoảng 45% bà mẹ làm mẹ đơn thân chưa bao giờ kết hôn. Kết quả này cũng trùng với nghiên cứu năm 2005 15 của Amato, Paul [140]. Tại Australia có 31% đứa trẻ khi sinh ra ở trong gia đình bà mẹ chưa bao giờ kết hôn vào năm 2001, có 14% bố mẹ đơn thân vào năm 2003, và đến năm 2011 tỷ lệ bố mẹ đơn thân ở quốc gia này chiếm 15,9% tổng số hộ gia đình của nước này (Văn phòng Thống kê Australia, 2011).
Khi nhắc đến bố mẹ đơn thân không thể không nhắc đến Thụy Điển, một đất nước phát triển, trình độ dân trí cao, quyền phụ nữ được tôn trọng, và cũng được coi là nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ bà mẹ đơn thân cao. Quốc gia này có những chính sách về phúc lợi xã hội cho người mẹ đơn thân và những đứa trẻ sinh sống trong gia đình bà mẹ đơn thân [140]. Xét về trình độ học vấn và nghề nghiệp của bà mẹ đơn thân từ các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, phần lớn bà mẹ đơn thân đều có tình trạng kinh tế - xã hội thấp và sinh con đầu ở độ tuổi còn trẻ (Shattuck và Kreider) [161]. Với những phụ nữ đơn thân sinh con sớm sẽ cản trở việc học hành và dẫn đến hạn chế năng lực kiếm tiền của họ (Budig và England) [143], kết quả này cũng giống với số liệu của văn phòng thống kê Mỹ năm 1997 (U.
Ở một nghiên cứu khác của Hyunjoon Park phát hiện rằng, không có sự khác biệt nhiều về trình độ giáo dục của bà mẹ đơn thân cũng như những phụ nữ không phải bà mẹ đơn thân nhưng lại khác nhau nhiều về ham muốn học hỏi giữa hai nhóm bà mẹ này [180]. Nhiều kết quả nghiên cứu cho biết, với những bà mẹ sinh con ngoài hôn nhân có xu hướng bị thiệt thòi hơn những phụ nữ đã từng lập gia đình. Nghiên cứu của Lichter, D. (1999) về làm mẹ đơn thân trong xã hội Mỹ chỉ ra rằng các bà mẹ sinh con khi chưa kết hôn bao giờ cũng có thu nhập thấp hơn, trình độ văn hóa thấp hơn và phải phụ thuộc vào phụ cấp xã hội nhiều hơn so với những phụ nữ có chồng.
Có thể nói rằng, trong xã 16 hội Việt Nam cũng không khác biệt so với xã hội Mỹ, nhiều bà mẹ đơn thân việc làm không ổn định, thậm chí thất nghiệp và không có thu nhập. Vì vậy, sự giúp đỡ của người thân và gia đình về vật chất, tinh thần là phương thức hỗ trợ mẹ đơn thân chăm sóc tốt cho con của họ. Nếu nhìn theo quan điểm thị trường lao động, tỷ suất hoạt động lao động của phụ nữ đơn thân cao hơn so với tỷ suất hoạt động của phụ nữ có chồng. Tức là mẹ đơn thân để có thể trang trải chi phí cho gia đình, thường phải đi làm nhiều hơn.
Một đặc điểm nữa của nhóm các gia đình có mẹ đơn thân là sự tích hợp các yếu tố dễ bị tổn thương như: tuổi người mẹ có con sớm thường còn trẻ; không được hưởng đời sống lứa đôi; thiếu sự giúp đỡ của người cha đứa trẻ; trình độ nghề nghiệp thấp; thất nghiệp. Do vậy, các nước phương Tây có các hình thức trợ cấp cho những phụ nữ này. Thông thường những người mẹ đơn thân do việc làm bấp bênh, hay thu nhập thấp, hay không có thời gian trông con nên họ thường nhận trợ cấp theo chế độ thu nhập thấp (Martine Segalen) [77]. Vì sao nghèo thường gắn với những gia đình nữ đơn thân? Wang Shijun2[167], đã chỉ ra những nguyên nhân là do sự chuyển đổi và cơ cấu kinh tế của Trung quốc đã ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống của những bà mẹ đơn thân.
Tỉ lệ phụ nữ có việc làm thấp hơn nam giới do chính phủ Trung Quốc gặp khó khăn trong vấn đề thực hiện chính sách ưu đãi về việc làm cho phụ nữ. Pháp luật chưa bảo vệ được công ăn việc làm đầy đủ cho phụ nữ trước khi kết hôn và sau khi ly hôn có được việc làm liên tục. Đó cũng là lý do có khoảng cách về thu nhập giữa nam và nữ đơn thân. Khi nghiên cứu về gia đình có mẹ đơn thân trong tiến trình ly hôn và sau ly hôn, Claude Martin [149] chỉ ra rằng, người nuôi con có được hỗ trợ hay không còn tùy thuộc vào cách thức mà mối liên hệ với người chồng cũ 2 (王世军)单亲家庭贫困问题,2002 Vấn đề nghèo trong các gia đình đơn thân” 17 còn duy trình hay đứt quãng.
Trong số những người trong mẫu nghiên cứu của ông chỉ có 75% cặp thuận tình ly hôn được nhận tiền trợ cấp. Còn trong trường hợp chấm dứt mối liên hệ hoàn toàn, thì có 58% người không được nhận. Ly hôn áp đặt cho hai vợ chồng, nhất là người chịu trách nhiệm nuôi dưỡng con cái những lựa chọn về chỗ ở hay về công việc tạo thu nhập, mà không phải ai cũng có được sự lựa chọn tối ưu. Đó chính là lý do gia đình mẹ đơn thân thường gắn với nhóm nghèo hơn.
Mặc dù tình hình chung như vậy, nhưng các tác giả cho rằng, trong số những người mẹ đơn thân vẫn có sự phân tầng nhất định. Những người thuộc tầng lớp trên khá phù hợp với hình thức gia đình mới này, còn những tầng lớp nghèo phải trả giá cho sự tan vỡ hôn nhân của họ. Chẳng hạn, những phụ nữ có bằng cấp và thu nhập ổn định không nhất thiết rơi vào hoàn cảnh như vậy. Họ có thể vẫn đi làm tạo thu nhập rồi thuê người trông con.
Những con đường để trở thành mẹ đơn thân Ly hôn là một trong những cách nhanh nhất để biến một gia đình đầy đủ thành một gia đình đơn thân. Như đã trình bày, sau ly hôn, nam giới có xu hướng tái hôn nhiều hơn so với phụ nữ. Trong bối cảnh của các nước phương Tây, các tác giả cho rằng, ly hôn dẫn tới nhiều sự đứt đoạn khác ngoài sự cắt đứt mối liên hệ vợ chồng, chẳng hạn như sự gián đoạn về lĩnh vực xã hội, lĩnh vực tình cảm, kinh tế v.