Luận án tiến sĩ về trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông

Phân tích toàn diện trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành tr

• Tác giả: Phan Diệu Mai
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Thị Hạnh Phúc
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Trầm Cảm Ở Học Sinh Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẦM CẢM Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông
• 1.2. Hướng nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm
• 1.3. Hướng nghiên cứu về các liệu pháp can thiệp trầm cảm
• 1.4. Hướng nghiên cứu về ứng phó với trầm cảm
• 1.5. Khái niệm trầm cảm
• 1.6. Trầm cảm theo các quan điểm tiếp cận
• 1.7. Tiêu chí chẩn đoán trầm cảm theo ICD-10
• 1.8. Tiêu chí chẩn đoán trầm cảm theo DSM – V
• 1.9. Trầm cảm ở học sinh THPT
• 1.10. Đặc điểm phát triển tâm sinh lí của học sinh THPT
• 1.11. Các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT
• 1.12. Ứng phó của học sinh THPT với trầm cảm
• 1.13. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Giai đoạn 1: Nghiên cứu lý luận
• 2.3. Giai đoạn 2: Xây dựng bộ công cụ nghiên cứu
• 2.4. Giai đoạn 3: Khảo sát thử và khảo sát chính thức
• 2.5. Giai đoạn 4: Đánh giá kết quả khảo sát thực tiễn, viết luận án
• 2.6. Khách thể và phương pháp nghiên cứu
• 2.7. Địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VỀ TRẦM CẢM Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 3.1. Thực trạng biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT trên địa bàn nghiên cứu
• 3.2. Tỉ lệ biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT theo thang đo trầm cảm Beck
• 3.3. Biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT
• 3.4. Các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT
• 3.5. Cách thức ứng phó với khó khăn của học sinh THPT
• 3.6. Phân tích trường hợp điển hình
• 3.7. Kết quả thực nghiệm tác động
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông

Trầm cảm là một trong những rối loạn tâm lý phổ biến nhất, đặc biệt ở lứa tuổi học sinh trung học phổ thông. Nghiên cứu cho thấy rằng trầm cảm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống của học sinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ học sinh bị trầm cảm có thể lên đến 20%. Các yếu tố như áp lực học tập, mối quan hệ xã hội và sự thay đổi trong giai đoạn phát triển tâm lý đều có thể góp phần vào sự gia tăng triệu chứng trầm cảm. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu tác động tiêu cực của trầm cảm. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có sự khác biệt giữa các nhóm học sinh, với học sinh lớp 12 có tỷ lệ trầm cảm cao hơn. Điều này cho thấy cần có các chương trình can thiệp phù hợp nhằm nâng cao nhận thức và hỗ trợ học sinh trong việc đối phó với trầm cảm.

1.1. Nguyên nhân trầm cảm ở học sinh trung học

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông. Các yếu tố như áp lực học tập, mối quan hệ với bạn bè và gia đình, cũng như sự thay đổi trong giai đoạn phát triển tâm lý đều có thể ảnh hưởng đến tình trạng tâm lý của học sinh. Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn hoặc có cha mẹ bị trầm cảm có nguy cơ cao hơn. Ngoài ra, sự thiếu hụt về kỹ năng ứng phó và quản lý cảm xúc cũng là một yếu tố quan trọng. Việc giáo dục tâm lý cho học sinh về cách nhận diện và ứng phó với trầm cảm là cần thiết để giúp các em vượt qua giai đoạn khó khăn này.

1.2. Triệu chứng và biểu hiện trầm cảm

Các triệu chứng trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông thường bao gồm cảm giác buồn bã, mất hứng thú trong học tập và hoạt động xã hội, cũng như sự thay đổi trong thói quen ăn uống và giấc ngủ. Học sinh có thể cảm thấy mệt mỏi, khó tập trung và có suy nghĩ tiêu cực về bản thân và tương lai. Những biểu hiện này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần mà còn tác động đến kết quả học tập và mối quan hệ xã hội của các em. Việc nhận diện sớm các triệu chứng trầm cảm là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời và hiệu quả.

II. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này được thực hiện với mục tiêu khảo sát thực trạng trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông. Phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát bằng bảng hỏi, phỏng vấn và nghiên cứu trường hợp. Đối tượng nghiên cứu là học sinh, giáo viên và phụ huynh tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Ninh Bình và Hà Nội. Các công cụ đo lường được sử dụng bao gồm thang đo trầm cảm Beck và bảng hỏi về các yếu tố liên quan đến trầm cảm. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xác định tỷ lệ trầm cảm và các yếu tố liên quan, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp.

2.1. Phương pháp khảo sát

Phương pháp khảo sát được thực hiện thông qua việc phát bảng hỏi cho học sinh và phỏng vấn trực tiếp. Bảng hỏi bao gồm các câu hỏi về cảm xúc, hành vi và các yếu tố xã hội có thể ảnh hưởng đến trầm cảm. Phương pháp này giúp thu thập dữ liệu một cách khách quan và chính xác, từ đó phân tích được tình trạng trầm cảm của học sinh. Kết quả khảo sát sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để đưa ra những nhận định chính xác về thực trạng trầm cảm ở học sinh.

2.2. Đối tượng và khách thể nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm học sinh từ các khối lớp tại các trường THPT. Khách thể nghiên cứu được chọn ngẫu nhiên từ các lớp học để đảm bảo tính đại diện. Nghiên cứu cũng bao gồm ý kiến của giáo viên và phụ huynh để có cái nhìn toàn diện về tình trạng trầm cảm ở học sinh. Việc thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau sẽ giúp làm rõ hơn các yếu tố ảnh hưởng đến trầm cảm và cách thức ứng phó của học sinh.

III. Kết quả nghiên cứu thực trạng về trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ học sinh trung học phổ thông có biểu hiện trầm cảm là khá cao, với nhiều em gặp khó khăn trong việc quản lý cảm xúc và ứng phó với áp lực học tập. Các yếu tố như môi trường học tập, mối quan hệ với bạn bè và gia đình đều có tác động lớn đến tình trạng trầm cảm. Học sinh có học lực trung bình và yếu có tỷ lệ trầm cảm cao hơn so với các nhóm khác. Điều này cho thấy cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để hỗ trợ học sinh trong việc đối phó với trầm cảm.

3.1. Tình trạng biểu hiện trầm cảm

Tình trạng biểu hiện trầm cảm ở học sinh được đánh giá thông qua các tiêu chí như cảm giác buồn bã, mất hứng thú và khó khăn trong việc tập trung. Kết quả cho thấy rằng nhiều học sinh thường xuyên cảm thấy buồn bã và lo âu, điều này ảnh hưởng đến kết quả học tập và mối quan hệ xã hội của các em. Việc nhận diện và can thiệp sớm là rất cần thiết để giúp học sinh vượt qua giai đoạn khó khăn này.

3.2. Các yếu tố liên quan đến trầm cảm

Nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh, bao gồm áp lực học tập, mối quan hệ với bạn bè và gia đình, cũng như các vấn đề về tâm lý cá nhân. Học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn hoặc có cha mẹ bị trầm cảm có nguy cơ cao hơn. Việc giáo dục tâm lý cho học sinh về cách nhận diện và ứng phó với trầm cảm là cần thiết để giúp các em vượt qua giai đoạn khó khăn này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ tâm lý học với đề tài "Trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông" do nghiên cứu sinh Phan Diệu Mai thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2020), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đỗ Thị Hạnh Phúc và TS. Trần Thị Mỳ Lương, thuộc chuyên ngành Tâm lý học (mã số: 9.01).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng trầm cảm là một trong những rối loạn cảm xúc phổ biến trong sức khỏe tâm thần, gây suy giảm năng suất lao động, mất hứng thú, triệt tiêu khả năng sáng tạo và có nguy cơ dẫn đến hành vi tự tử. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2000), toàn cầu có khoảng 200 triệu người (gần 5,0% dân số) có triệu chứng trầm cảm điển hình; tại Việt Nam tỉ lệ này là 2,8%. Trầm cảm là nguyên nhân gây gánh nặng bệnh tật hàng đầu ở nhóm 15–34 tuổi (WHO, 2012) và dự báo là nguyên nhân gây mất sức lao động thứ hai vào năm 2020. Lứa tuổi học sinh trung học phổ thông (THPT) từ 15 đến 18 tuổi là giai đoạn chuyển tiếp tâm sinh lý phức tạp, dễ nảy sinh các rối nhiễu tâm lý do áp lực học tập, định hướng nghề nghiệp và các biến đổi quan hệ xã hội. Nghiên cứu của Viện Tâm lý học (2000) chỉ ra ở tuổi 17 có 22,5% học sinh lo âu trầm cảm và 29,3% gặp vướng mắc xã hội. Mặc dù tỉ lệ trầm cảm ở thanh thiếu niên tại Việt Nam được ghi nhận ở mức cao trong nhiều khảo sát, các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ điều tra dịch tễ học, thiếu vắng các nghiên cứu sâu về cơ chế biểu hiện tâm lý, các yếu tố liên quan, phương thức ứng phó và đặc biệt là việc xây dựng, thực nghiệm các chương trình phòng ngừa trầm cảm học đường.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu cơ sở lí luận và khảo sát thực trạng biểu hiện trầm cảm, các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT, cách ứng phó với khó khăn của học sinh THPT; trên cơ sở đó đề xuất và thực nghiệm một số biện pháp phòng ngừa trầm cảm ở học sinh THPT.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 3 nhiệm vụ:

1. Hệ thống hóa những vấn đề lí luận cơ bản về trầm cảm: tổng quan lịch sử nghiên cứu trầm cảm, trầm cảm, trầm cảm ở học sinh THPT (khái niệm, biểu hiện, các yếu tố liên quan, ứng phó với trầm cảm).
2. Khảo sát và đánh giá thực trạng biểu hiện của trầm cảm ở học sinh THPT, các yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT và cách ứng phó với khó khăn của học sinh THPT bị trầm cảm.
3. Đề xuất và tiến hành thực nghiệm biện pháp tác động nhằm nâng cao nhận thức của học sinh THPT về bản thân, thế giới, tương lai và cách thức ứng phó với khó khăn nhằm phòng ngừa trầm cảm ở học sinh THPT.

Giả thuyết khoa học của luận án bao gồm 3 nội dung:

1. Học sinh THPT có biểu hiện trầm cảm tương đối cao, chủ yếu ở mức độ nhẹ và biểu hiện ở mặt nhận thức là rõ nhất.
2. Có rất nhiều yếu tố liên quan đến trầm cảm ở học sinh THPT, trong đó học tập là yếu tố liên quan nhiều nhất đến biểu hiện trầm cảm ở các em.
3. Nếu có biện pháp tác động nhằm nâng cao nhận thức của học sinh THPT về bản thân, thế giới, tương lai và cách thức ứng phó với khó khăn sẽ góp phần phòng ngừa trầm cảm ở học sinh THPT.

Đối tượng nghiên cứu là biểu hiện trầm cảm ở học sinh, các yếu tố liên quan đến trầm cảm, cách ứng phó với trầm cảm của học sinh THPT. Giới hạn đối tượng tập trung tiếp cận dưới góc độ chuyên ngành tâm lý học. Khách thể nghiên cứu gồm học sinh, giáo viên và phụ huynh học sinh. Phạm vi nghiên cứu thực địa được tiến hành tại 6 trường THPT trên địa bàn thành phố Hà Nội và tỉnh Ninh Bình.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 3 hướng nghiên cứu chính:

Hướng nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm:

• Các nghiên cứu quốc tế: Golbeng và Huxley (1999) xác định 20–30% dân số Úc có biểu hiện trầm cảm (3–4% mức độ vừa và nặng). M. Weissman khảo sát trên diện rộng (Mỹ, Anh, New Zealand, Hàn Quốc, Pháp, Đức, Đài Loan...) chỉ ra tỉ lệ trầm cảm ở châu Âu từ 4,6% đến 7,4%, ở Mỹ từ 1,5% đến 4,9%, tỉ lệ nữ cao gấp đôi nam. Pierre Olie và cộng sự (1995) dẫn các số liệu tỉ lệ mắc trầm cảm ở thanh thiếu niên tại Mỹ: Kashani (8,0% ở tuổi 14–16), Valez (5,9% ở tuổi 13–18), Lewins (2,6% ở tuổi 14–18), Cohen (4,7% ở tuổi 14–16). Shek (1991a) khảo sát 2.150 thanh thiếu niên Hồng Kông cho thấy hơn 50% có triệu chứng thất bại, mệt mỏi, cáu kỉnh. Stewart và cộng sự (1999) nghiên cứu 996 học sinh trung học Hồng Kông (14–17 tuổi) bằng thang CBDI, chỉ ra sự thiếu hiểu biết của cha mẹ là yếu tố dự báo mạnh nhất. Choquet (1994) điều tra 14.000 học sinh THPT tại Pháp về các rối loạn tâm thể liên quan đến trầm cảm.
• Các nghiên cứu tại Việt Nam: Lã Thị Bưởi và cộng sự (1999) ghi nhận tỉ lệ rối loạn trầm cảm là 4,2% tại phường Lê Đại Hành (Hà Nội), trong đó lứa tuổi 15–29 chiếm 0,87%. Nguyễn Văn Siêm và cộng sự khảo sát tại xã Quất Động (Thường Tín) ghi nhận tỉ lệ 8,35% (lứa tuổi 15–29 chiếm 1,84%). Đặng Thanh Tùng (2001) nghiên cứu học sinh THPT Hà Nội cho thấy 18,8% trầm cảm nhẹ, 7,0% trầm cảm vừa và 2,1% trầm cảm nặng. Khảo sát của Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe phối hợp Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng Cán bộ Y tế TP. Hồ Chí Minh ghi nhận 21% học sinh trung học bị trầm cảm. Cao Văn Tuân (2002) nêu tỉ lệ trầm cảm thanh thiếu niên là 5–7%; Hoàng Cẩm Tú xác định 10%; Ngô Thanh Hồi xác định trên 15%. Trần Viết Nghị, Lã Thị Bưởi và cộng sự khảo sát 60 học sinh dân tộc thiểu số tại trường PTTH Vùng cao Việt Bắc thấy 23,33% bị trầm cảm. Nguyễn Văn Thọ và cộng sự (1999–2000) tại Đồng Nai ghi nhận lo âu - trầm cảm chiếm 10–21%. Nguyễn Bá Đạt (2001–2002) công bố 8,8% học sinh THPT Hà Nội bị trầm cảm (6,7% nhẹ; 1,7% vừa; 0,5% nặng). Một nghiên cứu trên 1.260 học sinh tại Cần Thơ (2011) chỉ ra 22,8% có nguy cơ lo lắng và 41,1% có nguy cơ trầm cảm.

Hướng nghiên cứu về các liệu pháp can thiệp trầm cảm: Ellen Greenlaw tổng kết các liệu pháp can thiệp tâm lý gồm liệu pháp nhận thức, liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) và liệu pháp liên cá nhân. Kroll và cộng sự nghiên cứu trị liệu CBT duy trì hàng tuần trong 6 tháng ở 17 thanh thiếu niên, kết quả tỉ lệ tái phát ở nhóm duy trì CBT là 6% so với 50% ở nhóm không duy trì. Hollon và cộng sự chứng minh CBT đạt hiệu quả cao trong 20 buổi kéo dài 12 tuần với tỉ lệ khỏi bệnh 71% và tỉ lệ tái phát 30%.

Hướng nghiên cứu về ứng phó với trầm cảm: Dise-Lewis (1988) sử dụng thang CDI (Kovacs, 1985) chỉ ra trầm cảm tương quan thuận với các chiến lược ứng phó gây hấn và tự hủy hoại. Wierzbicki (1989) nhận thấy trẻ em có điểm trầm cảm thấp tạo ra nhiều chiến lược đối phó hơn. Garnefski và cộng sự (2001) khẳng định các chiến lược đối phó nhận thức không thích hợp là yếu tố nguy cơ của trầm cảm. Dimiceli và cộng sự phân chia ứng phó tập trung vào vấn đề (tương quan nghịch với trầm cảm) và ứng phó tập trung vào cảm xúc (tương quan thuận với trầm cảm).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: các công trình tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo góc độ dịch tễ học y khoa hoặc khảo sát cục bộ; chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về mối quan hệ tương quan giữa bộ ba nhận thức, các yếu tố gây lo âu và phương thức ứng phó ở học sinh THPT, đồng thời chưa xây dựng và kiểm chứng thực nghiệm mô hình phòng ngừa trầm cảm dựa trên tiếp cận nhận thức - hành vi trong môi trường học đường Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung cơ sở lý thuyết dựa trên sự tích hợp các trường phái tâm lý học và tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng:

• Khái niệm: Trầm cảm ở học sinh THPT được tác giả định nghĩa là "trạng thái suy giảm các chức năng tâm sinh lý kéo dài, gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống và được biểu hiện ở các mặt nhận thức, xúc cảm, hành vi, sinh lí của học sinh THPT". Định nghĩa này xác lập 3 đặc tính cơ bản: tính suy giảm chức năng, tính kéo dài liên tục (tối thiểu trên 2 tuần) và tính gây hậu quả tiêu cực.
• Các lý thuyết tiếp cận:
  • Thuyết Phân tâm học: S. Freud (1917, Tiếc nuối và trầm muộn) giải thích trầm cảm từ sự gắn kết giai đoạn môi miệng, cơ chế phóng nội và chuyển di sự giận dữ, cảm xúc tiêu cực bị dồn nén quay vào bên trong để tự trừng phạt bản thân.
  • Thuyết Nhận thức: Aaron Beck (1967, 1985, 1987) với mô hình "Bộ ba nhận thức" (Cognitive triad) gồm cái nhìn tiêu cực về bản thân (không có giá trị), về thế giới xung quanh (vô dụng/thất bại) và về tương lai (bi quan/tuyệt vọng). Kết hợp với lý thuyết về niềm tin năng lực bản thân (self-efficacy) của Albert Bandura và lý thuyết quy kết nguyên nhân (nguyên nhân bên trong, ổn định, toàn thể) của Martin Seligman, Rose và Abramson (1991).
  • Thuyết Nhận thức - Hành vi: Giải thích vòng xoắn bệnh lý giữa kích thích môi trường, xử lý thông tin sai lệch, cảm xúc trơ lì và hành vi thụ động (theo mô hình tổng hợp của Mai Thị Mát).
  • Thuyết Liên cá nhân: Billings, Cronkite và Moos (1983), Coyne (1976), Joiner và cộng sự phân tích sự thiếu hụt kỹ năng xã hội, sự giảm sút nâng đỡ xã hội và hành vi tìm kiếm sự đảm bảo quá mức dẫn đến bị cô lập.
  • Thuyết Nhân văn hiện sinh và Tiếp cận sinh học: Nhu cầu tự hiện thực hóa bị ngăn cản; vai trò của chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine), yếu tố di truyền và rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD) liên quan đến hoóc-môn melatonin (Levy và cs, 1987).
• Tiêu chuẩn chẩn đoán: Phân loại bệnh quốc tế ICD-10 của WHO (mục F32: 3 triệu chứng đặc trưng và 7 triệu chứng phổ biến để phân loại F32.0 nhẹ, F32.1 vừa, F32.2 nặng, F32.3 có loạn thần) và Cẩm nang chẩn đoán DSM-V của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ.

Quy trình và phương pháp nghiên cứu thực tiễn được tổ chức qua 4 giai đoạn:

1. Giai đoạn 1: Nghiên cứu lý luận, tổng quan tài liệu.
2. Giai đoạn 2: Xây dựng và chuẩn hóa bộ công cụ đo lường.
3. Giai đoạn 3: Khảo sát thử nghiệm và tiến hành khảo sát chính thức.
4. Giai đoạn 4: Xử lý dữ liệu thực tiễn, phân tích kết quả và hoàn thiện văn bản luận án.

Hệ thống phương pháp và công cụ thu thập dữ liệu:

• Phương pháp trắc nghiệm tâm lý: Sử dụng Thang đo trầm cảm Beck (BDI) để sàng lọc và phân loại mức độ trầm cảm; Trắc nghiệm Bộ ba nhận thức CTI (Cognitive Triad Inventory) để đo lường nhận thức về bản thân, thế giới và tương lai; Bảng hỏi về các yếu tố liên quan đến lo âu; Bảng hỏi về cách thức ứng phó với khó khăn của học sinh THPT.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình.
• Phương pháp thực nghiệm tác động: Thiết kế nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng để kiểm chứng biện pháp phòng ngừa trầm cảm thông qua việc điều chỉnh nhận thức và rèn luyện kỹ năng ứng phó.
• Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm thống kê để tính điểm trung bình ($\bar{X}$ / ĐTB), độ lệch chuẩn (ĐLC), kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha và phân tích tương quan Pearson ($r$).

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ mẫu khảo sát chính thức gồm $N = 708$ học sinh THPT tại 6 trường trên địa bàn Hà Nội và Ninh Bình, trong đó sàng lọc được nhóm $N = 142$ học sinh có biểu hiện trầm cảm và nhóm $N = 566$ học sinh không có biểu hiện trầm cảm. Thực nghiệm tác động được triển khai tại trường THPT Bình Minh.

Nội dung chính theo từng chương

Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông

Chương 1 tập trung hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu, các khái niệm cơ bản và làm rõ đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THPT (15–18 tuổi). Tác giả phân tích các biến đổi thể chất, sự phát triển của tự ý thức (hình ảnh thân thể, năng lực tự đánh giá, lòng tự trọng), sự hình thành lý tưởng sống và kế hoạch đường đời (chọn nghề, chọn trường). Hoạt động học tập ở THPT có tính lý luận cao, tạo ra sự phân hóa lớn; đặc biệt học sinh khối 12 phải chịu áp lực lớn từ các kỳ thi tốt nghiệp và đại học. Luận án phân tích chi tiết cơ chế tâm lý của trầm cảm theo 5 hướng tiếp cận (phân tâm, nhận thức, nhận thức - hành vi, liên cá nhân, sinh học), tiêu chuẩn ICD-10, DSM-V, và tổng hợp sơ đồ tương tác giữa nhận thức tiêu cực, hành vi thoái lui và cảm xúc trơ lì.

Chƣơng 2: Tổ chức và phƣơng pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết tiến trình nghiên cứu 4 giai đoạn, các nguyên tắc phương pháp luận (nguyên tắc hoạt động, tiếp cận hệ thống, tiếp cận mục tiêu giáo dục theo Luật Giáo dục, nguyên tắc liên ngành) và quy trình chuẩn hóa công cụ. Tác giả tiến hành kiểm định độ tin cậy của các thang đo trên toàn bộ mẫu khảo sát ($N = 708$) và trên nhóm học sinh có biểu hiện trầm cảm ($N = 142$): thang đo trầm cảm Beck, thang đo Bộ ba nhận thức CTI, bảng hỏi các yếu tố liên quan đến lo âu và bảng hỏi ứng phó. Chương này cũng mô tả quy trình chọn mẫu tại 6 trường THPT ở Hà Nội và Ninh Bình, phương pháp phỏng vấn sâu, nghiên cứu trường hợp và thiết kế quy trình thực nghiệm tác động phòng ngừa tại trường THPT Bình Minh.

Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu thực trạng về trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng và định tính thu được từ khảo sát thực tế và thực nghiệm:

• Tỉ lệ và mức độ biểu hiện: Tỉ lệ học sinh THPT có biểu hiện trầm cảm ở mức tương đối cao, trong đó phần lớn tập trung ở mức độ nhẹ; mức độ vừa và nặng chiếm tỉ lệ nhỏ hơn. Về nhân khẩu học, học sinh nam có biểu hiện trầm cảm cao hơn học sinh nữ; học sinh khối lớp 12 có biểu hiện trầm cảm cao hơn khối 10 và 11; nhóm học sinh có học lực trung bình - yếu có tỉ lệ trầm cảm cao hơn nhóm khá - giỏi.
• Các mặt biểu hiện: Biểu hiện ở mặt nhận thức là rõ rệt nhất, kế đến là mặt xúc cảm, hành vi và sinh lý. Theo thang đo CTI, học sinh có biểu hiện trầm cảm thể hiện nhận thức tiêu cực rõ rệt về bản thân (cảm thấy kém cỏi, mất giá trị), về thế giới xung quanh (cảm thấy môi trường khắt khe, thiếu nâng đỡ) và về tương lai (nhìn nhận tương lai ảm đạm, vô vọng). Điểm trung bình mặt âm tính ở nhóm trầm cảm ($N=142$) cao hơn hẳn so với nhóm không trầm cảm ($N=566$).
• Các yếu tố liên quan đến lo âu và trầm cảm: Đối với học sinh THPT nói chung ($N=566$), các yếu tố liên quan nhiều nhất đến lo âu bắt nguồn từ môi trường học tập (áp lực thi cử, kết quả học tập, quan hệ với thầy cô và bạn bè). Ngược lại, ở nhóm học sinh có biểu hiện trầm cảm ($N=142$), yếu tố liên quan mạnh nhất lại là các đặc điểm nhân cách (cảm xúc không ổn định, tính tự ti, ngại giao tiếp).
• Cách thức ứng phó: Học sinh có biểu hiện trầm cảm có xu hướng sử dụng các chiến lược ứng phó tiêu cực (dồn nén cảm xúc, tự cô lập, suy nghĩ tiêu cực, buông xuôi) nhiều hơn so với nhóm bình thường. Luận án chỉ ra tương quan thuận có ý nghĩa thống kê giữa các yếu tố gây lo âu, nhận thức tiêu cực về bản thân/thế giới/tương lai và việc sử dụng phương thức ứng phó bằng suy nghĩ tiêu cực.
• Phân tích trường hợp điển hình: Luận án đi sâu phân tích hồ sơ tâm lý của các ca điển hình nhằm làm rõ diễn tiến từ sang chấn tâm lý, bế tắc học tập đến suy thoái nhận thức và biểu hiện trầm cảm.
• Kết quả thực nghiệm tác động: Sau khi tiến hành chương trình thực nghiệm nâng cao nhận thức và rèn luyện kỹ năng ứng phó tại trường THPT Bình Minh, nhóm thực nghiệm có sự cải thiện rõ rệt: tỉ lệ và mức độ biểu hiện trầm cảm theo thang Beck giảm xuống đáng kể; điểm nhận thức tích cực trên thang CTI tăng lên và điểm nhận thức tiêu cực giảm đi so với nhóm đối chứng.

Bảng tổng hợp cấu trúc công cụ đo lường và mẫu khách thể nghiên cứu trong luận án:

Tên công cụ / Khách thể	Mã hóa mẫu ($N$)	Mục đích đo lường / Đánh giá	Chỉ số kiểm định
Thang đo trầm cảm Beck (BDI)	$N = 708$ và $N = 142$	Đánh giá mức độ và các mặt biểu hiện trầm cảm (nhận thức, cảm xúc, hành vi, sinh lý)	Độ tin cậy thang đo đạt chuẩn
Thang Bộ ba nhận thức (CTI)	$N = 708$ và $N = 142$	Đánh giá nhận thức dương tính và âm tính về bản thân, thế giới và tương lai	Điểm trung bình ($\bar{X}$), Độ lệch chuẩn (ĐLC)
Bảng hỏi yếu tố liên quan đến lo âu	$N = 566$ và $N = 142$	Xác định mức độ ảnh hưởng của môi trường học tập và đặc điểm nhân cách	So sánh điểm trung bình giữa 2 nhóm
Bảng hỏi ứng phó khó khăn	$N = 708$ và $N = 142$	Đo lường các chiến lược ứng phó tiêu cực và tích cực của học sinh	Hệ số tương quan Pearson ($r$)
Khách thể thực nghiệm tác động	Trường THPT Bình Minh	Kiểm chứng hiệu quả của biện pháp can thiệp nhận thức và ứng phó	So sánh trước - sau thực nghiệm giữa nhóm TN và ĐC

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã nêu rõ các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn như sau:

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và phân loại toàn diện 3 hướng nghiên cứu chính về trầm cảm: hướng dịch tễ học, hướng can thiệp trị liệu và hướng ứng phó với trầm cảm.
• Xây dựng hệ thống khái niệm lý luận hoàn chỉnh về trầm cảm ở lứa tuổi học sinh THPT; xác lập cấu trúc 4 mặt biểu hiện (nhận thức, xúc cảm, hành vi, sinh lý); làm rõ cơ chế phát sinh dựa trên sự kết hợp giữa mô hình Bộ ba nhận thức của Beck, thuyết quy kết nguyên nhân và các đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi thanh niên học sinh.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Xác định thực trạng biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT trên địa bàn Hà Nội và Ninh Bình: tỉ lệ biểu hiện tương đối cao nhưng chủ yếu ở mức độ nhẹ, trong đó biểu hiện ở mặt nhận thức là nổi bật nhất; phân hóa mức độ biểu hiện theo giới tính (nam cao hơn nữ), khối lớp (lớp 12 cao hơn lớp 10, 11) và học lực (trung bình - yếu cao hơn khá - giỏi).
• Làm sáng tỏ sự khác biệt về yếu tố gây lo âu: học sinh nói chung chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi môi trường học tập và thi cử, trong khi học sinh trầm cảm chịu tác động mạnh nhất từ đặc điểm nhân cách và cảm xúc tiêu cực nội tại.
• Chứng minh mối tương quan thuận giữa nhận thức tiêu cực về bản thân, thế giới, tương lai với các yếu tố gây căng thẳng và chiến lược ứng phó tiêu cực.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công chương trình tác động tâm lý, chứng minh việc nâng cao nhận thức tích cực và rèn luyện kỹ năng ứng phó giúp phòng ngừa và làm giảm biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT.

Kiến nghị và giải pháp:

• Đối với gia đình và nhà trường: Cần thiết lập hệ thống phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm nhận thức và thay đổi cảm xúc của học sinh; giảm áp lực thành tích học tập và kỳ vọng quá mức; tổ chức phòng tham vấn tâm lý học đường chuyên trách.
• Đối với công tác giáo dục: Lồng ghép các chương trình giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với căng thẳng và tái cấu trúc nhận thức vào hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cho học sinh THPT.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án phản ánh một số phạm vi giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi địa bàn khảo sát thực nghiệm giới hạn tại 6 trường THPT thuộc hai địa phương là thành phố Hà Nội và tỉnh Ninh Bình; chưa mở rộng khảo sát so sánh trên các vùng miền địa lý khác như khu vực miền Trung, miền Nam hay vùng sâu, vùng xa.
• Hướng tiếp cận nghiên cứu tập trung chủ yếu dưới góc độ tâm lý học nhận thức và hành vi; chưa kết hợp đo lường sâu các chỉ số sinh lý thần kinh học lâm sàng hoặc yếu tố bệnh học tâm thần liên ngành.
• Chương trình thực nghiệm tác động phòng ngừa mới được triển khai trên quy mô một trường THPT (trường THPT Bình Minh), cần tiếp tục theo dõi hiệu quả duy trì lâu dài sau thực nghiệm (longitudinal study) ở các giai đoạn phát triển tiếp theo của học sinh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng và mục đích chuyên môn:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Tâm lý học lâm sàng, Tâm lý học học đường, Tâm lý học phát triển và Giáo dục học: Cung cấp khung lý luận chi tiết về mô hình nhận thức của Beck, tiêu chuẩn chẩn đoán ICD-10, DSM-V, cùng quy trình thiết kế và chuẩn hóa bộ công cụ nghiên cứu thực chứng.
• Giảng viên và chuyên gia tâm lý: Cung cấp nguồn tài liệu giảng dạy về tâm bệnh học trẻ em và thanh thiếu niên, phương pháp xử lý dữ liệu tương quan tâm lý học.
• Cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên THPT và nhân viên tư vấn tâm lý học đường: Cung cấp cơ sở khoa học để nhận diện sớm học sinh có nguy cơ trầm cảm (đặc biệt là học sinh nam, học sinh lớp 12 có học lực trung bình - yếu), từ đó ứng dụng quy trình thực nghiệm để xây dựng các chuyên đề bồi dưỡng kỹ năng ứng phó và phòng ngừa rối nhiễu tâm lý trong trường học.
• Phụ huynh học sinh: Giúp thấu hiểu các biến đổi tâm lý, áp lực chọn nghề và cách thức hỗ trợ con em điều chỉnh nhận thức trước các kỳ thi quan trọng.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm trầm cảm ở học sinh THPT được tác giả luận án định nghĩa như thế nào? Tác giả định nghĩa: "Trầm cảm ở học sinh THPT là trạng thái suy giảm các chức năng tâm sinh lý kéo dài, gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống và được biểu hiện ở các mặt nhận thức, xúc cảm, hành vi, sinh lí của học sinh THPT". Trạng thái này có 3 đặc điểm: tính suy giảm chức năng, tính kéo dài liên tục trên 2 tuần và tính gây hậu quả tiêu cực đối với sức khỏe, học tập và quan hệ xã hội.

2. Luận án sử dụng những công cụ trắc nghiệm chuẩn hóa nào để đo lường thực trạng? Luận án sử dụng Thang đo trầm cảm Beck (BDI) để đánh giá mức độ và các mặt biểu hiện trầm cảm; Trắc nghiệm Bộ ba nhận thức CTI (Cognitive Triad Inventory) để đo lường nhận thức về bản thân, thế giới và tương lai; cùng 2 bảng hỏi tự thiết kế đã kiểm định độ tin cậy về các yếu tố liên quan đến lo âu và cách thức ứng phó của học sinh THPT.

3. Đặc điểm phân hóa nhân khẩu - xã hội nào gắn liền với nguy cơ biểu hiện trầm cảm cao hơn trong kết quả nghiên cứu? Kết quả khảo sát chỉ ra học sinh nam có biểu hiện trầm cảm nhiều hơn học sinh nữ; học sinh khối lớp 12 có biểu hiện cao hơn học sinh khối 10 và 11 (do áp lực thi cử và chọn nghề); nhóm học sinh có học lực trung bình - yếu có biểu hiện trầm cảm cao hơn nhóm học sinh có học lực khá - giỏi.

4. Có sự khác biệt nào giữa học sinh bình thường và học sinh có biểu hiện trầm cảm về các yếu tố gây lo âu? Học sinh THPT nói chung ($N = 566$) đánh giá các yếu tố liên quan nhiều nhất đến lo âu là môi trường học tập (áp lực thi cử, kết quả học tập, mối quan hệ với giáo viên và bạn bè). Ngược lại, nhóm học sinh có biểu hiện trầm cảm ($N = 142$) lại đánh giá các yếu tố liên quan nhiều nhất đến lo âu là các vấn đề về đặc điểm nhân cách (cảm xúc không ổn định, mặc cảm tự ti, ngại giao tiếp).

5. Nội dung cốt lõi của biện pháp thực nghiệm tác động phòng ngừa trầm cảm trong luận án là gì? Biện pháp thực nghiệm tập trung vào việc nâng cao nhận thức tích cực của học sinh về bản thân, thế giới xung quanh và tương lai (dựa trên việc điều chỉnh bộ ba nhận thức tiêu cực), đồng thời hướng dẫn, rèn luyện cách thức ứng phó tích cực với khó khăn và căng thẳng nhằm thay thế các phản ứng thoái lui, buông xuôi.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phan Diệu Mai đã giải quyết một cách có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về trầm cảm ở học sinh THPT tại Việt Nam. Công trình khẳng định thực trạng biểu hiện trầm cảm ở học sinh THPT chủ yếu ở mức độ nhẹ và thể hiện rõ nét nhất ở mặt nhận thức, chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi các yếu tố nhân cách, môi trường học tập và phương thức ứng phó. Kết quả thực nghiệm đã chứng minh tính hiệu quả của biện pháp tác động nhận thức và rèn luyện kỹ năng ứng phó, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác tham vấn tâm lý học đường và phòng ngừa sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông, Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu; Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực trạng về trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông; Kết luận và kiến nghị; danh mục công trình công bố; danh mục tài liệu tham khảo; phụ lục. 8 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRẦM CẢM Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông Trầm cảm đã được phát hiện và nghiên cứu từ rất sớm trên thế giới. Tuy vậy, chỉ bắt đầu vào khoảng thế kỷ 19 những nghiên cứu về trầm cảm mới bắt đầu nở rộ và đi sâu hơn vào bản chất của nó, đặc biệt ở hai lĩnh vực tâm thần học và tâm lí học.

Trong lĩnh vực tâm lí học nói chung và tâm lí học trị liệu, tâm lí học lâm sàng, tâm bệnh học nói riêng, trầm cảm được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, như xã hội, hành vi và nhận thức, liên nhân cách… Các nghiên cứu chủ yếu tập trung 3 hướng chính: (1) nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm; (2) nghiên cứu về các liệu pháp can thiệp trầm cảm; (3) nghiên cứu về ứng phó với trầm cảm. Hướng nghiên cứu dịch tễ học về trầm cảm Có rất nhiều công trình nghiên cứu nước ngoài chỉ ra rằng: trầm cảm là một bệnh lý rất phổ biến. Theo Golbeng và Huxley (1999) 20 – 30% dân số Úc có biểu hiện trầm cảm, trong đó 3 – 4% là trầm cảm vừa và nặng [80]. Trầm cảm là một bệnh lý thường gặp tại các trung tâm chăm sóc sức khoẻ tâm thần, gặp ở 41% bệnh nhân tâm thần nội trú và chiếm 20% số bệnh nhân tâm thần nặng [112].M Weissman đã tiến hành khảo sát trên diện rộng ở một số nơi trên thế giới như Mỹ, Anh, New Zealand, Beirut, Hàn Quốc, Canada, Pháp, Đức, Florence, Đài Loan,… Công cụ đo là chuẩn chẩn đoán của Hiệp hội Tâm thần Mỹ, Tổ chức sức khỏe thế giới và Bang Kiểm tra Anh.

Kết quả cho thấy ở Châu Âu số người bị trầm cảm dao động từ 4.6% đến 7,4%, ở Mỹ từ 1,5% đến 4,9%, trong đó, tỉ lệ nữ bị trầm cảm cao gấp đôi so với nam [51]. 9 Nhóm nhà nghiên cứu cũng đưa ra một số nguyên nhân về mặt sinh học, tâm lí và xã hội để giải thích tỉ lệ như trên, như do nữ chịu ảnh hưởng của sự thay đổi hormon vào chu kỳ kinh nguyệt, thời gian mang thai và sinh con, do vị trí xã hội của nữ thấp hơn nam, cơ hội làm việc, thăng tiến, tăng lương cũng ít hơn nam, đặc biệt họ phải cùng lúc gánh vác 2 vai trò: làm mẹ và làm việc ngoài xã hội… Thế nhưng đây vẫn là một nghiên cứu thuộc về dịch tễ học nên đã không đi sâu vào bản chất của trầm cảm. Các nghiên cứu cộng đồng so sánh xuyên quốc gia cho thấy tỷ lệ trầm cảm suốt đời ở Đài Loan và Hàn Quốc lần lượt là 1,5% và 2,9%, trái ngược với 5,2% ở Hoa Kỳ. Các tỉ lệ khá thấp ở Đài Loan và Hàn Quốc có thể chỉ ra sự khác nhau trong báo cáo của đau khổ hoặc có thể các yếu tố bảo vệ của gia đình và hỗ trợ xã hội.

Gần đây, Hiệp hội dịch tễ học tâm thần quốc tế đã kiểm tra dữ liệu từ 10 quốc gia và thấy rằng các nước châu Á báo cáo tỷ lệ thấp nhất (3,0% ở Nhật Bản) trong khi các nước phương Tây báo cáo tỷ lệ mắc cao nhất (16,9% ở Hoa Kỳ, 15,7% ở Hà Lan) [118]. Không có nghiên cứu dịch tễ học đại diện trên toàn quốc về các rối loạn tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên được tiến hành tại Hoa Kỳ, tuy nhiên, những phát hiện từ một số nghiên cứu nhỏ hơn cho thấy tỉ lệ trầm cảm tăng từ thời thơ ấu (2%) đến tuổi thiếu niên (4% đến 7%; ví dụ, Costelle và cộng sự, 2002; Hankin và cộng sự, 1998). Đến năm 18 tuổi, gần một phần tư thanh thiếu niên sẽ trải qua một giai đoạn trầm cảm trong suốt cuộc đời, làm cho nó trở thành một trong những rối loạn sức khỏe tâm thần phổ biến nhất ở những người trẻ tuổi (Clarke, Hawkins, Murphy, & Sheeber, 1993; Lewinsohn, Hops, Robert, Seeley, % Andrew, 1993) [96]. Nghiên cứu trầm cảm ở lứa tuổi thanh thiếu niên, chúng ta chú ý đến các công trình nghiên cứu của các tác giả người Pháp.

Một điều tra về sức khoẻ của các thanh thiếu niên trên 14.000 học sinh phổ thông trung học ở Choquet, năm 1994, kết quả chỉ ra rằng các rối loạn tâm thể (đau đầu, đau bụng, đau lưng, rối loạn giấc ngủ, thức đêm) và các rối nhiễu xã hội khác (giảm đột ngột kết quả học tập, trốn học, cắt đứt đột ngột quan hệ bạn bè.) cho phép xác định một cách có 10 hiệu quả tính trầm cảm và mức độ trầm cảm ở thanh thiếu niên cũng như các rối loạn khác có liên quan đến vấn đề tự sát [92]. Bảng dưới đây cho thấy tỉ lệ rối loạn trầm cảm ở thanh thiếu niên rất cao: Nguồn thông tin Nước Tuổi Tỷ lệ mắc (%) Kashani Hoa Kỳ 14 – 16 8,0 Valez Hoa Kỳ 13 – 18 5,9 Lewins Hoa Kỳ 14 – 18 2,6 Cohen Hoa Kỳ 14 – 16 4,7 (Theo Pierre Olie et al. Les maladies depressives (1995): Medecine – Sciences Flammarion Paris) Trong một phân tích riêng về dữ liệu từ cùng một mẫu của 2.150 thanh thiếu niên Trung Quốc Hồng Kông, Shek (1991a) đã báo cáo rằng hơn 50% nhóm đó đã báo cáo mức độ nhẹ, trung bình hoặc mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng cảm giác thất bại, thiếu sự hài lòng trong cuộc sống, sự cáu kỉnh và mệt mỏi. Hơn 20% mẫu báo cáo rằng họ có mức độ buồn bã vừa phải hoặc nghiêm trọng, bi quan, cảm giác thất bại, tự ghê tởm và khóc.

Trong một nghiên cứu khác về trầm cảm ở thanh thiếu niên Trung Quốc (Stewart et al., 1999), CBDI được quản lý cùng với nhiều câu hỏi khác (ví dụ, nhận thức về mối quan hệ gia đình và đồng đẳng, chức năng và áp lực của trường học, và sức khỏe chủ quan) cho 996 học sinh trung học (tuổi từ 14 - 17) tại Hồng Kông. Nhận thức của cha mẹ thiếu hiểu biết và chấp nhận ngang hàng là yếu tố dự báo mạnh nhất của triệu chứng trầm cảm, đó là phù hợp với phát hiện của Shek (1991a) về mối quan hệ giữa CBDI và phong cách giáo dục của cha mẹ ở Hồng Kông với dữ liệu là 2150 vị thành niên người Trung Quốc. Stewart và cộng sự lưu ý thêm rằng điểm số CBDI của thanh thiếu niên Trung Quốc tại Hồng Kông (11,0 đối với nam, 13,3 đối với nữ) cao hơn đáng kể so với các báo cáo về mẫu thanh thiếu niên Canada có thể so sánh được [122]. Về độ tuổi khởi phát trầm cảm, các nhà nghiên cứu không có sự thống nhất, 11 bởi trong các công trình nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra rằng: trầm cảm xuất hiện ở mọi lứa tuổi khác nhau từ người cao tuổi, đến người trung niên, thanh niên, thiếu niên và cả trẻ em.

Với người già bị trầm cảm do chịu nhiều sức ép của tuổi tác, bệnh tật và sự cô đơn; người trung niên do chịu sức ép từ sự thành công hay thất bại của sự nghiệp; thanh niên bị trầm cảm do thường xuyên phải cố gắng hoàn thành nhiệm vụ trong các công việc căng thẳng; với thiếu niên trầm cảm do trải qua sự căng thẳng ngoài xã hội và những thay đổi lớn của cơ thể mà thường dẫn đến sự thay đổi lớn về tâm trạng; trẻ em thậm chí cả trẻ sơ sinh đều có thể bị đau đớn từ trầm cảm do mâu thuẫn trong gia đình [43]. Theo bác sỹ Lã Thị Bưởi và cộng sự (1999), rối loạn trầm cảm chiếm 4,2% dân số khi điều tra ở phường Lê Đại Hành (thành thị, Hà Nội), trong đó có 0,87% ở độ tuổi 15-29. Nghiên cứu của bác sỹ Nguyễn Văn Siêm và cộng sự cho thấy có 8,35% dân số ở xã Quất Động (nông thôn, Thường Tín) bị rối loạn trầm cảm, trong đó có 1,84% ở độ tuổi 15-29 [51]. Nghiên cứu về trầm cảm ở học sinh có nghiên cứu của tác giả Đặng Thanh Tùng “Bước đầu phát hiện rối nhiễu trầm cảm và một số yếu tố tâm lý xã hội liên quan đến rối nhiễu trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội” năm 2001 đã chỉ ra rằng: tỷ lệ học sinh trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội, mắc rối nhiễu trầm cảm là 18,8% có rối nhiễu trầm cảm nhẹ, có 7% là có dấu hiệu rối nhiễu trầm cảm vừa và 2,1% là có biểu hiện rối nhiễu trầm cảm nặng.

Trầm cảm có mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố tâm lý xã hội như rối nhiễu lo âu, thu mình, thiếu hụt kỹ năng xã hội, mâu thuẫn gia đình. các rối nhiễu tâm lý có thể là nguyên nhân làm phát sinh rối nhiễu trầm cảm. Một cuộc khảo sát được tiến hành ở các trường THPT nội thành thành phố Hồ Chí Minh do Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe (Sở Y tế thành phố Hồ Chí Minh) phối hợp với Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng Cán bộ Y tế thành phố Hồ Chí Minh đưa ra một số liệu đáng lo ngại: 21% học sinh trung học bị trầm cảm [33, tr 54]. Theo bác sỹ Cao Văn Tuân (2002), tình trạng trầm cảm ở lứa tuổi thanh thiếu niên chiếm tỉ lệ 5 – 7%, trong khi đó theo TS.

Hoàng Cẩm Tú, tỉ lệ này là 10%; theo TS. Ngô Thanh Hồi, tỉ lệ này chiếm hơn 15% [33, tr 101]. 12 Theo nghiên cứu của Trần Viết Nghị, Lã Thị Bưởi và cộng sự trên 60 học sinh (14 – 19 tuổi) tại trường PTTH vùng cao Việt Bắc học sinh dân tộc thiểu số cho thấy 23,33% học sinh bị trầm cảm [40]. Theo nghiên cứu “Xây dựng mô hình chăm sóc sức khỏe tâm lí – tâm thần cho học sinh phổ thông ở Đồng Nai” do bác sỹ Nguyễn Văn Thọ và cộng sự thực hiện (1999-2000) cho thấy lo âu – trầm cảm chiếm tỉ lệ từ 10 – 21% trong số các học sinh có vấn đề về sức khỏe tâm thần [34, tr 296].

Theo nghiên cứu của Nguyễn Bá Đạt tỷ lệ học sinh trung học phổ thông Hà Nội bị trầm cảm trong năm học 2001 - 2002 ở mức độ trung bình (8,8%). Trong đó có 6,7% trầm cảm nhẹ; 1,7% trầm cảm vừa; 0,5% trầm cảm nặng [9].