Tổng quan về giáo trình

Giáo trình "Dược lý học (Dùng cho đào tạo cử nhân điều dưỡng)" do Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định tổ chức biên soạn và xuất bản năm 2019. Cuốn sách được thực hiện bởi tập thể giảng viên Bộ môn Dược, với sự đồng chủ biên của Lê Thanh Tùng và Đinh Thắng Lợi, cùng ban biên soạn gồm Đinh Thắng Lợi, Vũ Thị Thanh Hằng, Nguyễn Thị Khánh và các thư ký biên soạn Trần Thị Việt Hà, Nguyễn Thị Khánh.

Trong chương trình đào tạo cử nhân điều dưỡng trình độ đại học, Dược lý học giữ vị trí là môn học cơ sở bắt buộc, được giảng dạy sau khi sinh viên đã hoàn thành các học phần Y học cơ sở bao gồm: Giải phẫu, Sinh lý, Vi sinh - Ký sinh trùng và Sinh lý bệnh. Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình là trang bị cho sinh viên điều dưỡng hệ thống kiến thức nền tảng về dược động học, tác dụng dược lý, cơ chế, chỉ định, chống chỉ định, liều lượng, đường dùng và các tai biến có thể xảy ra khi dùng thuốc; từ đó hình thành năng lực thực hiện chỉ định y lệnh, theo dõi phản ứng của người bệnh và tư vấn sử dụng thuốc an toàn, hợp lý trong chăm sóc lâm sàng.

Về cấu trúc, giáo trình được thiết kế gồm 9 chương với 22 bài học, tiếp cận theo nhóm tác dụng điều trị của thuốc kết hợp phân tích ứng dụng thực hành. Điểm đặc thù của tài liệu là bám sát chương trình khung đào tạo cử nhân điều dưỡng đã được phê duyệt, đặt trọng tâm vào mối liên hệ giữa việc dùng thuốc với quy trình chăm sóc người bệnh toàn diện, gắn liền quan điểm y đức thông qua lời dạy của danh y Hải Thượng Lãn Ông: "Nhớ câu dùng thuốc tựa dùng binh / Quan trọng vô cùng việc tử sinh".


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ theo 9 chương logic, đi từ nguyên lý đại cương đến các nhóm thuốc chuyên khoa cụ thể:

  • Chương I - Đại cương Dược lý học: Trình bày định nghĩa thuốc, các cách phân loại thuốc (theo nguồn gốc, dạng bào chế, cách dùng, tác dụng chữa bệnh, tác dụng dược lý, mã ATC), khái niệm hàm lượng, liều lượng (tối thiểu, điều trị, tối đa, độc, chết) và công thức tính liều trẻ em dựa trên cân nặng: $$\text{Liều trẻ em} = \text{Liều người lớn} \times \frac{\text{Cân nặng (kg)}}{70}$$ Chương này phân tích chi tiết 4 quá trình dược động học: Hấp thu (qua da, niêm mạc miệng, dạ dày, ruột non, trực tràng, đường tiêm, màng khớp, hô hấp); Phân bố (liên kết protein huyết tương, gắn thụ thể receptor, phân bố qua màng não, qua rau thai, tích lũy mô); Chuyển hóa (vai trò enzym gan Cytochrome P450 biến đổi chất mẹ thành chất chuyển hóa); Thải trừ (tiết niệu theo độ pH, chu kỳ gan - ruột qua mật, qua sữa mẹ, hô hấp, da). Đồng thời, chương phân loại các cách tác dụng của thuốc (tại chỗ - toàn thân, chính - phụ, hồi phục - không hồi phục, chọn lọc, hiệp đồng - đối kháng, tác dụng đảo ngược).
  • Chương II - Các nhóm thuốc điều trị bệnh thông thường: Khảo sát các nhóm thuốc hạ sốt, giảm đau, chống viêm phi Steroid (NSAID: dẫn chất Salicylic, Indol, Oxicam, Propionic, Phenylacetic, Aminophenol...) và thuốc điều trị bệnh gút (cơn cấp: Colchicin; gút mạn: Probenecid, Sulfinpyrazon, Allopurinol); nhóm thuốc giảm đau thực thể (Morphin, Pethidin, Fentanyl...); nhóm thuốc gây tê (Procain, Lidocain, Bupivacain, Etyl clorid...) và thuốc gây mê (Ether, Halothan, Thiopental, Propofol...); thuốc an thần - gây ngủ - chống co giật; thuốc chống dị ứng; thuốc tác dụng trên hệ hô hấp; thuốc điều trị thiếu máu và tác dụng lên quá trình đông máu; thuốc hạ lipid máu, vitamin và dung dịch tiêm truyền.
  • Chương III - Thuốc điều trị bệnh đường tiêu hoá: Phân tích thuốc điều trị viêm loét dạ dày - tá tràng, thuốc điều trị tiêu chảy, thuốc lợi mật - thông mật, thuốc nhuận tràng - tẩy, thuốc điều trị lỵ amíp và thuốc điều trị giun sán.
  • Chương IV - Thuốc kháng sinh, Sulfamid kháng khuẩn và thuốc hỗ trợ điều trị virus: Bao gồm đại cương kháng sinh, phân nhóm $\beta$-lactam, thuốc kháng nấm, Sulfamid kháng khuẩn và các thuốc hỗ trợ điều trị virus (kháng virus Herpes, virus hô hấp, virus HIV).
  • Chương V - Thuốc nội tiết và điều chỉnh rối loạn nội tiết, thuốc dùng cho phụ nữ: Khái quát các hormon thường dùng, thuốc tăng - giảm co bóp tử cung và thuốc chống thụ thai.
  • Chương VI - Thuốc tác dụng trên tim mạch - Thuốc lợi tiểu: Trình bày thuốc điều trị suy tim, rối loạn nhịp tim, cơn đau thắt ngực, tăng huyết áp và các nhóm thuốc lợi tiểu.
  • Chương VII & VIII - Thuốc điều trị lao, phong, sốt rét và thuốc dùng trong chuyên khoa: Cung cấp kiến thức về phác đồ thuốc chống lao, phong, sốt rét; thuốc dùng trong chuyên khoa mắt, thuốc sát khuẩn, tẩy uế và thuốc dùng ngoài da.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập các nguyên lý khoa học nền tảng phục vụ thực hành y khoa:

  • Mối liên hệ giữa cấu trúc hóa học và tác dụng sinh học: Thay đổi cấu trúc làm biến đổi đặc tính dược lý (ví dụ: Acid benzoic có tác dụng sát khuẩn, nhưng khi chuyển thành Natri benzoat lại có tác dụng giảm ho, long đờm).
  • Quy luật dược động học và tương tác màng sinh học: Trạng thái gắn thuốc với protein huyết tương quyết định nồng độ thuốc tự do có hoạt tính; cơ chế bẫy ion trong thải trừ qua thận (toan hóa nước tiểu để thải trừ chất kiềm yếu như Quinin, Morphin; kiềm hóa nước tiểu bằng Natri bicarbonat để giải độc chất acid nhẹ như Sulfamid, Barbituric).
  • Các yếu tố quyết định tác dụng của thuốc: Phân tích ảnh hưởng của dạng bào chế (khan/ngậm nước, tá dược), yếu tố lứa tuổi (đặc điểm hấp thu, men gan, chức năng lọc thận ở trẻ sơ sinh và người cao tuổi), giới tính (thời kỳ kinh nguyệt, mang thai, cho con bú), thói quen dinh dưỡng (sữa tạo phức calci với Tetracyclin/muối sắt; tanin trong trà/cà phê kết tủa alkaloid) và nhịp sinh học (Corticoid uống lúc 7–8 giờ sáng, Theophylin uống buổi sáng).

Kỹ năng phát triển

Thông qua nội dung các chương, giáo trình rèn luyện 3 nhóm kỹ năng cốt lõi cho người học:

  • Kỹ năng kỹ thuật y tế: Lựa chọn đúng đường dùng thuốc (uống, tiêm dưới da, tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch, đặt trực tràng), nhận biết dạng bào chế (viên bao tan trong ruột, viên phóng thích kéo dài), thực hiện các quy trình pha chế, hòa tan dung môi và kỹ thuật thử phản ứng trước khi tiêm để phòng ngừa sốc phản vệ.
  • Kỹ năng phân tích và tính toán lâm sàng: Tính toán chính xác liều dùng theo cân nặng cho bệnh nhi, hiệu chỉnh liều theo chức năng gan - thận; phân tích và phát hiện các tương tác thuốc bất lợi (như tương tác làm giảm hấp thu giữa NSAID với thuốc chống đông máu, tương kỵ hóa học khi trộn lẫn $\beta$-lactam và Aminoglycosid).
  • Năng lực quản lý và xử trí an toàn: Nhận diện kịp thời các tác dụng không mong muốn nghiêm trọng (hoại tử gan do quá liều Paracetamol $>4\text{ g/ngày}$, điếc vĩnh viễn do Streptomycin, hỏng men răng do Tetracyclin, suy hô hấp do Morphin); tuân thủ đúng quy chế bảo quản các nhóm thuốc đặc biệt (thuốc gây nghiện, thuốc hướng tâm thần, vắc xin bảo quản lạnh).

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được xây dựng theo phương pháp tiếp cận sư phạm định hướng mục tiêu đầu ra (outcome-based education). Đầu mỗi chương và mỗi bài học đều quy định rõ ràng các mục tiêu kiến thức và kỹ năng cần đạt (như: trình bày cơ chế, phân tích chỉ định - chống chỉ định, tính liều và nêu nguyên tắc an toàn).

Tài liệu kết hợp giữa phân tích lý thuyết cơ chế với các chỉ dẫn lâm sàng cụ thể. Cuối mỗi bài học đều có hệ thống câu hỏi "TỰ LƯỢNG GIÁ" nhằm kiểm tra khả năng ghi nhớ và vận dụng kiến thức của sinh viên. Hệ thống câu hỏi bao quát từ lý thuyết đại cương (ví dụ: Phân tích sự hấp thu thuốc qua đường tiêu hóa, Phân tích yếu tố tuổi và dinh dưỡng) đến các tình huống thực hành (ví dụ: Phân tích nguyên tắc dùng thuốc chống viêm phi Steroid, Phân tích chống chỉ định của Morphin hydroclorid).

Đối với việc tổ chức dạy và học:

  • Giảng viên: Sử dụng giáo trình để thiết kế bài giảng lý thuyết kết hợp thảo luận các ca lâm sàng về tương tác thuốc và tai biến điều trị; hướng dẫn sinh viên phân tích các bảng phân loại dược chất và quy chế bảo quản thuốc độc, thuốc gây nghiện.
  • Sinh viên: Được định hướng tự học chủ động: đọc trước mục tiêu bài học, nghiên cứu cơ chế và dược động học ở Chương I làm cơ sở suy luận cho các chương sau, tóm tắt các nhóm thuốc bằng bảng biểu so sánh và hoàn thành toàn bộ câu hỏi tự lượng giá sau mỗi bài để củng cố kiến thức trước khi đi thực tập lâm sàng tại các bệnh viện.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Bổ sung các nhóm thuốc mang tính thời sự: Giáo trình đã cập nhật các nhóm thuốc điều trị hiện đại đáp ứng nhu cầu y tế thực tế, bao gồm nhóm thuốc hỗ trợ điều trị virus (kháng virus Herpes, virus hô hấp, thuốc kháng virus HIV thuộc Chương IV) và nhóm thuốc điều hòa rối loạn lipid máu (Chương II).
  • Cập nhật các thế hệ thuốc mới: Giới thiệu các dẫn xuất chống viêm mới như nhóm Oxicam (Piroxicam, Tenoxicam, Meloxicam) với ưu điểm giảm liều điều trị (chỉ bằng $1/6$ so với thế hệ trước), tác dụng kéo dài và giảm thiểu kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
  • Thiết kế chuyên biệt cho thực hành Điều dưỡng: Khác với các tài liệu dược lý thiên về tổng hợp hóa dược của khối Dược sĩ hoặc chẩn đoán điều trị sâu của Bác sĩ đa khoa, cuốn sách này tập trung trực tiếp vào các dữ kiện thực hành của điều dưỡng viên: cách dùng, thời điểm uống thuốc (trước, trong hoặc sau bữa ăn), các dung dịch không được tiêm bắp do gây hoại tử (Calci clorid, Uabain, Nor-adrenalin, dung dịch ưu trương), và các thuốc không được tiêm tĩnh mạch nhanh (Diazepam, Aminazin).
  • Cảnh báo an toàn trên các đối tượng đặc biệt: Cung cấp danh mục chi tiết các thuốc chống chỉ định tuyệt đối hoặc cần thận trọng cho phụ nữ có thai (Tetracyclin, Aminoglycosid, Co-trimoxazol, Vitamin A liều cao) và phụ nữ đang cho con bú (Cloramphenicol, Cimetidin, Sulfamid).

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng Mục đích sử dụng Yêu cầu tiên quyết / Phương thức tiếp cận
Sinh viên Cử nhân Điều dưỡng Học phần Dược lý học cơ sở trong chương trình đào tạo đại học và cao đẳng. Đã hoàn thành các môn: Giải phẫu, Sinh lý, Vi sinh - Ký sinh trùng, Sinh lý bệnh.
Giảng viên khối ngành Y - Dược Tài liệu chuẩn để soạn giáo án, bài giảng lý thuyết và hướng dẫn thực hành tiền lâm sàng. Kết hợp mục tiêu bài học với các tình huống phân tích y lệnh và tai biến thuốc.
Điều dưỡng viên lâm sàng Tài liệu tra cứu tại các cơ sở khám chữa bệnh và bệnh viện. Tra cứu nhanh liều lượng, đường dùng, tương kỵ dung môi, quy chế bảo quản thuốc gây nghiện.
Học viên sau đại học / Tự học Ôn tập kiến thức dược lý nền tảng phục vụ nghiên cứu và chăm sóc người bệnh. Đọc kết nối từ dược động học đại cương đến các nhóm thuốc chuyên khoa.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ đào tạo sinh viên Cử nhân Điều dưỡng trình độ đại học, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên giảng dạy Dược lý tại các trường y tế và điều dưỡng viên đang công tác lâm sàng.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững kiến thức các môn khoa học Y học cơ sở: Giải phẫu học, Sinh lý học, Vi sinh - Ký sinh trùng và Sinh lý bệnh học để tiếp thu chính xác cơ chế tác dụng và chuyển hóa của thuốc.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với giáo trình Dược lý của ngành Bác sĩ hay Dược sĩ?

Sách tập trung trọng tâm vào việc hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn, cách tính liều, đường dùng, theo dõi và phát hiện tác dụng không mong muốn, xử trí sốc phản vệ và tư vấn cho người bệnh – những nhiệm vụ gắn liền với thực hành điều dưỡng.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình đạt hiệu quả cao?

Người học cần nắm chắc 4 quá trình dược động học và các nguyên tắc dùng thuốc tại Chương I, sau đó hệ thống hóa các nhóm thuốc ở các chương tiếp theo theo bảng (Tên thuốc – Tác dụng – Chỉ định – Chống chỉ định – Liều dùng) và trả lời đầy đủ câu hỏi tự lượng giá ở cuối mỗi bài.

5. Giáo trình có tài liệu bổ trợ nào kèm theo không?

Giáo trình tích hợp hệ thống mục tiêu học tập ở đầu bài, câu hỏi tự lượng giá ở cuối bài và danh mục tài liệu tham khảo y học chuẩn ở cuối sách (trang 267) phục vụ việc tra cứu mở rộng.


Kết luận

Giáo trình "Dược lý học (Dùng cho đào tạo cử nhân điều dưỡng)" của Trường Đại học Điều dưỡng Nam Định là tài liệu học thuật cơ sở, cung cấp hệ thống tri thức dược lý học thực hành chuẩn mực và cập nhật.

Lộ trình học tập khoa học được đề xuất là nghiên cứu kỹ Chương I để làm chủ các nguyên lý dược động học - dược lực học đại cương, sau đó phân tích tuần tự các nhóm thuốc điều trị thông thường, thuốc tác dụng trên hệ cơ quan, kháng sinh và thuốc chuyên khoa từ Chương II đến Chương VIII. Việc kết hợp chặt chẽ giữa học tập lý thuyết và làm bài tập tự lượng giá sẽ giúp người học hình thành tư duy lâm sàng chuẩn xác, đảm bảo thực hiện y lệnh và chăm sóc người bệnh an toàn, hiệu quả.