Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn dạy học tiếng Việt 10 THPT theo quan điểm tích hợp Chương 2: Một số biện pháp dạy học phần tiếng Việt lớp 10 THPT theo hƣớng tích hợp Chương 3: Thực nghiệm sƣ phạm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC TIẾNG VIỆT 10 THPT THEO HƢỚNG TÍCH HỢP 1. Một số vấn đề lý luận về dạy học tích hợp 1. Khái niệm Tích hợp là một cách tiếp cận khoa học, tích hợp ban đầu có các tên gọi là: Liên hệ (Permeation), kết hợp (Combination), phối hợp (Coordination), tích hợp (intergration). Quan điểm tích hợp xuất phát từ cách nhìn nhận thế giới tự nhiên, xã hội và con ngƣời nhƣ một chỉnh thể thống nhất, nó đối lập với cách nhìn chia tách rạch ròi đối với sự vật, hiện tƣợng trong hiện thực.
Có nhiều cách nhìn nhận và nghiên cứu vấn đề tích hợp từ các góc độ khác nhau. Dạy học tích hợp các khoa học đƣợc UNESCO định nghĩa là “một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tƣ tƣởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau”. Định nghĩa này nhấn mạnh cách tiếp cận khái niệm và nguyên lý khoa học chứ không phải là hợp nhất nội dung. Theo Từ điển giáo dục định nghĩa: Tích hợp chỉ sự “liên kết các đối tƣợng nghiên cứu, của cùng một lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”, cách hiểu này nhấn mạnh vào tính liên môn giữa các môn học.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Hùng cho rằng “Tích hợp là quan điểm hoà nhập, đƣợc hình thành từ sự nhất thể hoá những khả năng, một sự quy tụ tối đa tất cả những đặc trƣng chung vào một chỉnh thể duy nhất” [38]. Trong lí luận dạy học, tích hợp đƣợc hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống ở những mức độ khác nhau các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận vầ thực tiễn đƣợc đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của bộ môn đó. Trong chƣơng trình THPT, môn Ngữ văn năm 2002 của Bộ giáo 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dục và Đào tạo, khái niệm tích hợp cũng đƣợc hiểu là “sự phối hợp các tri thức gần gũi, có quan hệ mật thiết với nhau trong thực tiễn, để chúng hỗ trợ và tác động vào nhau, phối hợp với nhau nhằm tạo nên kết quả tổng hợp nhanh chóng và vững chắc” [3, 27]. Nội hàm khoa học khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay là sự nhất thể hoá đƣa tới một đối tƣợng mới nhƣ là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tƣợng, chứ không phải là một phép cộng đơn giản các thuộc tính của thành phần ấy.
Hiểu nhƣ vậy, tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quy định lẫn nhau, là tính liên kết và tính toàn vẹn. Liên kết phải tạo thành một thực thể toàn vẹn, không còn sự phận chia giữa các thành phần kết hợp. Tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết, chứ không phải là sự sắp đặt các thành phần ấy bên cạnh nhau. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng chỉ đƣợc thụ đắc, tác động mộtc cách riêng rẽ, không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hay giải quyết một vấn đề, tình huống.
Luận văn lấy quan điểm này làm cơ sở để tiến hành nghiên cứu và thực nghiệm. Các cách tích hợp Trong quá trình học tập, HS có thể lần lƣợt học các môn học khác nhau, những phần khác nhau trong mỗi môn học nhƣng HS phải biểu đạt các khái niệm đã học trong những mối quan hệ hệ thống trong phạm vi từng môn học cũng nhƣ giữa các môn học khác nhau. Thông tin càng đa dạng, phong phú thì tính hệ thống phải càng cao, có nhƣ vậy các em mới thực sự làm chủ đƣợc kiến thức và vận dụng đƣợc kiến thức đã học trong các tình huống cụ thể của cuộc sống. Vì thế cần phải thấy đƣợc vai trò của môn học và những tƣơng tác của các môn học khác nhau.
Theo d’ Hainaut (1977) có 4 quan điểm khác nhau đối với các môn học. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quan điểm “đơn môn”: Có thể xây dựng chƣơng trình học tập theo hệ thống nội dung của mỗi môn học riêng biệt. Các môn học đƣợc tiếp cận một cách riêng rẽ. Quan điểm “đa môn”: Một chủ đề trong nội dung học tập có liên quan với những kiến thức, kĩ năng thuộc một số môn học khác nhau.
Các môn học tiếp tục đƣợc tiếp cận một cách riêng rẽ, chỉ phối hợp với nhau ở một số đề tài, nội dung. Quan điểm “liên môn”: Nội dung học tập đƣợc thiết kế thành một chuỗi vấn đề, tình huống đòi hỏi muốn giải quyết HS phải huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của những môn học khác nhau. Quan điểm “xuyên môn”: Nội dung học tập hƣớng vào phát triển các kĩ năng, năng lực cơ bản mà HS có thể sử dụng vào tất cả các môn học, trong việc giải quyết các tình huống khác nhau. Trong thời đại hiện nay, khi những vấn đề giao lƣu, hội nhập khoa học, công nghệ hiện đại trên thế giới, khu vực cũng nhƣ trong nƣớc đang phát triển hết sức nhanh chóng thì một trong những yêu cầu quan trọng đặt ra đối với nhà trƣờng là cần hƣớng tới việc phát triển các năng lực của ngƣời học, đặc biệt là năng lực hành động một cách chủ động và có hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề mà cuộc sống đặt ra.
Do vậy, khi xây dựng nội dung học tập không thể chỉ bằng lòng với các quá trình học tập đơn lẻ mà cần phải tích hợp các quá trình này lại với nhau trong các tình huống có ý nghĩa đối với ngƣời học. Điều này còn xuất phát từ cơ sở triết học, bởi bản thân sự vật hiện tƣợng tồn tại dƣới dạng tích hợp nhƣ nó vốn có trong thực tế. Trƣớc đây khoa học giáo dục thƣờng tách sự vật hiện tƣợng thành những bộ phận riêng rẽ để làm đối tƣợng cho các môn học. Sự tách rời này có những thuận lợi để phát triển những kiến thức chuyên sâu, nhƣng cũng đã cho thấy những hạn chế là khó vận dụng trong thực tiễn.
Xu thế dạy học hiện đại tích hợp một số lĩnh vực, 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nội dung, môn học tức là trả cho sự vật hiện tƣợng những tính chất mà nó vốn có, giúp HS tiếp cận gần hơn với thực tế, vì thế cũng dễ áp dụng những kiến thức lí thuyết vào đời sống thực tế hơn. Tích hợp có nhiều hình thức, mức độ có thể tích hợp theo nhiều hƣớng và nhằm nhiều mục đích khác nhau. Nhu cầu của xã hội hiện đại đòi hỏi nhà trƣờng phải hƣớng tới hai quan điểm liên môn và xuyên môn trong dạy học. Tròng đó quan điểm liên môn phối hợp sự đóng góp của nhiều môn học để nghiên cứu và giải quyết mọi tình huống, còn quan điểm xuyên môn lại tìm cách phát triển ở HS những kĩ năng có thể áp dụng ở mọi nơi.
Theo Xavier Roegiers, có 4 cách tích hợp môn học: Cách 1: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học đƣợc thực hiện ở cuối năm học hay cuối cấp học. Ví dụ các môn Văn, sử, địa vẫn đƣợc dạy một cách riêng rẽ nhƣng đến cuối năm hoặc cuối cấp có một phần/ một chƣơng về những vấn đề chung của các khoa học xã hội, HS đƣợc đánh giá bằng một bài thi tổng hợp kiến thức. Cách 2: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học đƣợc thực hiện ở những thời điểm đều đặn trong năm. Ví dụ: Các môn Lí, Hoá, Sinh vẫn đƣợc giảng dạy một cách riêng rẽ, hoặc vì bản chất và logic phát triển nội dung từng môn học, hoặc vì các môn học này do các giáo viên khác nhau đảm nhiệm.
Tuy nhiên, chƣơng trình có bố trí xen một số chƣơng tích hợp liên môn vào chỗ thích hợp nhằm làm cho HS quen dần với việc sử dụng kiến thức của các môn học gần gũi nhau. Cách 3: Phối hợp quá trình các môn học khác nhau bằng các đề tài tích hợp. Cách này áp dụng cho các môn học gần nhau về bản chất, mục tiêu hoặc cho những môn đóng góp bổ sung cho nhau. thƣờng dựa vào các môn học công cụ.
Các môn học này có đặc điểm là chỉ có một phần nội dung là đặc thù nhƣng có thể nhận các môn học khác làm nội dung của mình nhƣ Tiếng Việt, Toán. Trong trƣờng hợp này môn học tích hợp do một giáo viên đảm nhiệm. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cách tích hợp này có giá trị chủ yếu ở tiểu học, ở đó những ván đề cần sử lí là những vấn đề đơn giản, có giới hạn. Ví dụ bài tập đọc tích hợp các kiến thức về lịch sử, địa lý, khoa học, văn hoá, giáo dục nhân cách, bài toán tích hợp kiên thức dân số, môi trƣờng.
Cách tiếp cận này cố gắng khai thác tính bổ sung lẫn nhau của những môn học theo đuổi những mục tiêu bổ sung cho nhau bằng cách hoạt động trên cơ sở các chủ đề nội dung. Cách 4: Phối hợp quá trình học tập các môn học khác nhau bằng các tình huống tích hợp, xoay quanh mục tiêu chung cho nhóm, tạo thành một môn học tích hợp. Cách tích hợp này đƣợc tiến hành trên cơ sở đề xuất các mục tiêu chung cho nhiều môn học. Những mục tiêu này gọi là mục tiêu tích hợp.
Mục tiêu tích hợp sẽ đƣợc thực hiện qua các tình huống tích hợp, phối hợp mà chúng ta cố gắng giải quyết bằng sự phối hợp những kiến thức lĩnh hội đƣợc từ nhiều môn học khác nhau. Lên cấp THCS, THPT hệ thống khái niệm trong các môn học phức tạp hơn, đòi hỏi sự phát triển tuần tự chặt chẽ, mỗi môn học do một giáo viên đƣợc đào tạo về chuyên môn đảm nhiệm, do vậy ngƣời ta thiên về áp dụng cách tích hợp Phối hợp quá trình học tập các môn học khác nhau bằng các tình huống tích hợp. Trong dạy học cần phải có cái nhìn vƣợt lên các môn học, cái nhìn vƣợt lên các phân môn trong bài học và cái nhìn ngƣợc lại đào sâu vào một môn học.