CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Phương pháp dạy học tích cực 1. Các quan niệm về phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học có thể được hiểu là cách thức làm việc giữa GV và HS, trong điều kiện xác định, qua đó mà HS nắm vững được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo. Phương pháp dạy học có ba bình diện: - Bình diện vĩ mô là các quan điểm về phương pháp dạy học, ví dụ như: dạy học lấy người học làm trung tâm, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của HS, dạy học theo định hướng phát triển năng lực, … - Bình diện trung gian là các phương pháp dạy học cụ thể.
Ví dụ: phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học theo nhóm, phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp đóng vai, … - Bình diện vi mô là kĩ thuật dạy học, như : kĩ thuật động não, kỹ thuật các mảnh ghép, … Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp dạy học tập trung vào việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS. Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học tích cực có bốn đặc trưng cơ bản như sau: [4] - Dạy học thông qua các hoạt động của HS Dạy học thông qua quá trình tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập của GV, từ đó giúp HS tự khám phá những tri thức mới chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn như các phương pháp truyền thống trước kia. Ở đây, GV không cung cấp, áp đặt kiến thức cho HS mà chỉ là người tổ chức và chỉ đạo HS tham gia và thực hiện các hoạt động học tập ở trên lớp như nhớ lại kiến thức cũ, tìm tòi, phát hiện kiến thức mới, vận dụng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sáng tạo các kiến thức đã học vào giải quyết các tình huống trong quá trình học tập,… - Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học Chú trọng rèn luyện cho HS những phương pháp học tập để HS biết cách đọc sách, cách tìm kiếm các tài liệu, các kiến thức đã có, biết tìm tòi và khám phá ra những kiến thức mới,. Ngoài ra, GV cũng cần rèn luyện cho HS các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, đặc biệt hóa, trừu tượng hóa,… để dần hình thành và phát triển năng lực sáng tạo của HS.
- Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác Trong phương pháp dạy học tích cực, GV tạo điều kiện cho HS nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và được thảo luận nhiều hơn. Điều này có nghĩa là mỗi HS vừa phải tự lực tìm tòi và phát hiện tri thức mới, vừa phải hợp tác chặt chẽ với GV các các HS khác trong lớp. Lúc này, lớp học trở thành nơi giao tiếp giữa GV với HS, giữa HS với HS, nhằm vận dụng những kiến thức, kỹ năng của từng cá nhân, của từng tập thể ở trong lớp để giải quyết các hoạt động học tập mà GV đã đưa ra. - Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò GV chú trọng đánh giá kết quả học tập của HS theo mục tiêu đã đề ra của mỗi bài học trong suốt quá trình dạy học thông qua hệ thống các câu hỏi, bài tập, các bài kiểm tra.
Ngoài ra, GV phải chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của mỗi HS. Từ đó, HS có thể tự tìm ra những điều chưa tốt của bản thân và sẽ thay đổi, khắc phục sau này. Một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học sáng hướng phát huy tính tích cực Nội dung này được viết theo tài liệu của Nguyễn Thành Kỉnh (2009) [10]. - Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống theo hướng phát huy những ưu điểm và khắc phục những nhược điểm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống như thuyết trình, vấn đáp, … GV cần phải cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống để phát huy được những ưu điểm vốn có của nó và hạn chế những nhược điểm.
Tuy nhiên, các phương pháp dạy học truyền thống có những hạn chế tất yếu, do đó để có thể phát huy được tính tích cực của HS trong quá trình dạy học thì GV cần phải kết hợp sử dụng với các phương pháp dạy học mới. - Kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học tích cực và phương pháp dạy học truyền thống nhằm phát huy những ưu điểm và hạn chế những nhược điểm của từng phương pháp Mỗi một phương pháp dạy học cả tích cực lẫn truyền thống đều có những ưu điểm và nhược điểm khác nhau. Do đó, để có thể hạn chế được những nhược điểm và cũng như phát huy được những ưu điểm thì GV cần phải kết hợp, sử dụng đa dạng các phương pháp dạy học khác nhau. Ví dụ như ở trong một tiết dạy, GV có thể kết hợp phương pháp dạy học thuyết trình với phương pháp dạy học nhóm.
Điều này không chỉ phát huy được những ưu điểm của phương pháp dạy học thuyết trình như cho phép GV truyền thụ những lý thuyết khó, GV có thể truyền đạt khối lượng tri thức mới, …, đồng thời có thể phát huy được năng lực hoạt động nhóm của HS. - Sử dụng phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong những phương pháp dạy học quan trọng và được áp dụng phổ biến ở trong nhà trường phổ thông. Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề đặt HS trong một tình huống có vấn đề, qua việc giải quyết tình huống đó, HS sẽ lĩnh hội được tri thức, kỹ năng. - Sử dụng phương pháp dạy học định hướng hành động Dạy học định hướng hành động là một quan niệm dạy học kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động trí óc và hoạt động chân tay.
Trong quá trình học tập, HS thực hiện các hoạt động học tập có sự kết hợp giữa hoạt động trí tuệ và hoạt động chân tay. Đây là một quan niệm dạy học theo hướng tích cực hóa. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và áp dụng công nghệ thông tin vào quá trình dạy học Với sự bùng nổ của khoa học - kỹ thuật, những phương tiện dạy học mới liên tục được ra đời, những phương tiện dạy học này có vai trò quan trọng trong quá trình dạy học. Nhờ có các phương tiện này, những kiến thức mà HS được học trở nên trực quan hơn, HS có thể tiến hành thí nghiệm, thực hành để kiểm tra những kiến thức mà mình đã được học.
Hiện nay, các trường phổ thông đang tăng cường bổ sung các phương tiện dạy học. Tuy nhiên, những phương tiện dạy học mà do GV tự làm vẫn luôn có ý nghĩa quan trọng. - Chú trọng các phương pháp dạy học đặc thù của từng bộ môn Mỗi một môn học có những đặc thù riêng, do đó mỗi môn học đều có những phương pháp dạy học đặc thù của riêng bộ môn đó. Các phương pháp dạy học này có vai trò quan trọng trong giảng dạy bộ môn đó.
Do đó, trong quá trình giảng dạy, GV cần phải chú ý tới các phương pháp dạy học đặc thù này. Một số phương pháp dạy học tích cực Nội dung này được viết theo tài liệu của Nguyễn Bá Kim (2007) [6]. Hiện nay, các phương pháp dạy học tích cực đã được áp dụng rất phổ biến ở trong các nhà trường phổ thông, chúng ta có thể đến một vài phương pháp sau: phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học nhóm, phương pháp đóng vai, phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp DHKP, … - Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học mà GV đặt HS vào các tình huống có vấn đề, các tình huống này chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái chưa biết, mà thông qua việc giải quyết những tình huống đó, HS sẽ khám phá ra những kiến thức mới cho bản thân. - Phương pháp dạy học nhóm còn được gọi là dạy học hợp tác, trong đó GV chia HS của một lớp thành các nhóm nhỏ, các nhóm nhỏ này sẽ thực hiện các nhiệm vụ mà GV đưa ra trên cơ sở phân công và hợp tác làm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Kết quả của quá trình hoạt động nhóm sẽ được trình bày trước lớp và được đánh giá bởi GV và các nhóm khác. - Phương pháp dạy học theo dự án còn gọi là phương pháp dự án, trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp do GV đưa ra, kết hợp giữa lí thuyết và thực hành. HS thực hiện nhiệm vụ này với tính tự lực cao, từ việc tự lập kế hoạch làm việc đến thực hiện, đánh giá kết quả thực hiện dự án, rút ra những kinh nghiệm cho những dự án sau này. Hình thức của phương pháp này có thể là cá nhân hoặc theo nhóm.
Tuy nhiên với đặc thù của HS phổ thông, phương pháp dạy học dự án thường được tiến hành theo nhóm. Kết quả của phương pháp này là các sản phẩm hay hành động có thể giới thiệu được trước lớp. - Phương pháp đóng vai là phương pháp GV tổ chức cho HS tham gia vào một tình huống giả định nào đó. Đây là phương pháp nhằm giúp cho HS suy nghĩ về một vấn đề nào đó bằng cách tham gia hoặc quan sát những tình huống giả định.
Việc “diễn” những tình huống giả định không phải là phần chính của phương pháp này mà việc thảo luận sau đó để rút ra những kiến thức mới là điều quan trọng. Phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn thông qua hoạt động trải nghiệm 1. Các quan niệm về phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn thông qua hoạt động trải nghiệm Hiện nay, các phương pháp dạy học tích cực đang được áp dụng ở trong tất cả các môn học và trong tất cả các cấp học. Trái ngược với phương pháp dạy học truyền thống, chú trọng vào việc truyền đạt tri thức một cách thụ động thì phương pháp dạy học tích cực lại chú trọng vào việc phát triển năng lực cho HS, giúp cho HS phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong quá trình học tập.
Trong các phương pháp dạy học tích cực đã được đề cập ở trên, phương pháp DHKP là một trong những phương pháp dạy học đang được áp dụng rất nhiều ở trong môn toán.