ĐẶT VẤN ĐỀ L¸c m¾t lµ sù lÖch trôc nh×n cña m¾t, thêng kÌm theo rèi lo¹n thÞ gi¸c hai m¾t (TG2M) [1]. §©y lµ mét bÖnh kh¸ phæ biÕn chiÕm kho¶ng 2% - 3% trong d©n sè, trong ®ã hay gÆp nhÊt lµ l¸c c¬ n¨ng (5% - 7% ë trÎ em) [8], [9], [10]. L¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh lµ mét thÓ lo¹i l¸c xuÊt hiÖn rÊt sím ngay sau khi sinh hoÆc trong vßng 6 th¸ng ®Çu cña cuéc ®êi, chiÕm tû lÖ 1% ®Õn 2% [1], [57], [66], [73]. L¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh phøc t¹p vÒ bÖnh häc cßn kÌm theo c¸c rèi lo¹n vËn ®éng nh·n cÇu, nã x¶y ra trong thêi kú h×nh thµnh, ph¸t triÓn thÞ lùc vµ thÞ gi¸c hai m¾t cña trÎ, v× vËy l¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh g©y nªn t×nh tr¹ng nhîc thÞ vµ ¶nh hëng trÇm träng tíi chøc n¨ng TG2M [57], [73].
§iÒu trÞ l¸c nh»m hai môc ®Ých lµ lµm th¼ng trôc nh·n cÇu vµ phôc håi TG2M, ®ã lµ mét phøc hÖ gåm ba kh©u: ®iÒu trÞ nhîc thÞ tríc mæ, ®iÒu trÞ b»ng phÉu thuËt vµ ®iÒu trÞ phôc håi TG2M sau mæ, mçi kh©u cã mét vai trß vµ môc ®Ých nhÊt ®Þnh, t¸c ®éng qua l¹i, ¶nh hëng lÉn nhau. §iÒu trÞ nhîc thÞ vµ phÉu thuËt chØnh lÖch trôc nh·n cÇu lµ bíc t¹o tiÒn ®Ò cho kÕt qu¶ ®iÒu trÞ phôc håi TG2M. Ngîc l¹i chØ cã ®¹t ®îc TG2M th× c©n b»ng vËn nh·n sÏ æn ®Þnh vµ gi¶m tû lÖ nhîc thÞ t¸i ph¸t [2], [7], [19], [30]. 2 VÒ thêi ®iÓm phÉu thuËt cña l¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh cßn cã nhiÒu tranh luËn.
Tríc n¨m 1960 c¸c t¸c gi¶ Doggart (1950), Holton (1952), Burke (1958), Kennedy vµ McCarthy (1959), Leahey (1960), [57] ñng hé quan ®iÓm cña Worth cho r»ng kh«ng cã TG2M ë bÖnh nh©n l¸c trong bÈm sinh v× vËy thêng phÉu thuËt muén chØ nh»m môc ®Ých thÈm mü [50], [57], [73]. Tr¸i l¹i vµo nh÷ng n¨m 1960 c¸c t¸c gi¶ Costenbader (1961), Taylor (1963), Ing (1966. 1981) theo quan ®iÓm cña Shavase nghiªn cøu thÊy r»ng phÉu thuËt l¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh sím tríc 2 tuæi cã thÓ mang l¹i TG2M víi c¸c møc ®é kh¸c nhau [57], vµ còng tõ ®ã nhiÒu t¸c gi¶ kh¸c ñng hé phÉu thuËt sím: Wright (1994) [71], Helveston (1999) [36], Birch (2000, 2006) [17], [18]. KÕt qu¶ nghiªn cøu Ing (1981) [41] cho thÊy m¾t l¸c ®îc phÉu thuËt c©n b»ng trong vßng 2 tuæi th× cã 80% bÖnh nh©n ®¹t ®îc hîp thÞ chu biªn, cßn nh÷ng m¾t ®îc phÉu thuËt sau 2 tuæi th× chØ cã 20% bÖnh nh©n ®¹t ®îc møc ®é TG2M nµy.
V× vËy nªn mæ cµng sím cµng tèt khi bÖnh nh©n cha cã nhîc thÞ, cha cã tæn th¬ng TG2M, tæn h¹i thø ph¸t ë tæ chøc c¬ cha x¶y ra hoÆc cßn Ýt th× phÉu thuËt cã thÓ mang l¹i kÕt qu¶ tèt h¬n [50], [66]. VÒ ph¬ng diÖn chøc n¨ng nhiÒu trêng hîp mæ l¸c sím vÒ sau phôc håi thÞ gi¸c hai m¾t mét c¸ch tù nhiªn, vµ thÞ lùc m¾t l¸c còng t¨ng mét c¸ch tù nhiªn sau khi hai m¾t ®îc c©n b»ng. Cuèi cïng vÒ mÆt t©m lý, viÖc mæ l¸c cho trÎ em sím ®em l¹i mét 3 sù th¨ng b»ng t©m lý cho bÖnh nh©n còng nh gia ®×nh ngêi bÖnh [10], [57]. V× nh÷ng lý do trªn chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi “§¸nh gi¸ kÕt qu¶ phÉu thuËt ®iÒu trÞ l¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh” víi hai môc tiªu sau: 1.
M« t¶ ®Æc ®iÓm l©m sµng cña l¸c trong c¬ n¨ng bÈm sinh. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ ®iÒu trÞ phÉu thuËt. Ch¬ng 1 TỔNG QUAN 1. VÀI NÉT VỀ GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ VẬN NHÃN 1.
Gi¶i phÉu c¸c c¬ vËn nh· - VËn ®éng nh·n cÇu dùa vµo 6 c¬ ngo¹i nh·n: 4 c¬ th¼ng (c¬ trùc trªn, c¬ trùc díi, c¬ trùc trong, c¬ trùc ngoµi) vµ 2 c¬ chÐo (c¬ chÐo lín vµ c¬ chÐo bÐ). - Bèn c¬ trùc ®Òu xuÊt ph¸t tõ vßng g©n Zinn ë ®Ønh hèc m¾t, råi ®i th¼ng ra tríc vµ b¸m tËn ë cñng m¹c phÇn tr- 4 íc nh·n cÇu, c¸ch r×a gi¸c m¹c: 7.5mm (c¬ trùc trong), mçi c¬ dµi trung b×nh 40 mm. VÞ trÝ b¸m cña c¸c c¬ H×nh 1. H×nh ¶nh c¸c c¬ vËn nh·n trùc vµo cñng m¹c.
- C¬ chÐo lín: xuÊt ph¸t tõ vßng g©n Zinn ë ®Ønh hèc m¾t ch¹y th¼ng ra tríc ®Õn rßng räc c¬ chÐo lín ë gãc trªn trong hèc m¾t, chui qua lç rßng räc råi bÎ quÆt ra sau h¬i xiªn xuèng díi vµ ra ngoµi råi luån díi g©n c¬ trùc trªn b¸m tËn vµo1/4 trªn ngoµi sau nh·n cÇu. - C¬ chÐo bÐ: xuÊt ph¸t thµnh trong hèc m¾t ë gÇn èng lÖ mòi, ngay phÝa sau vµ ngoµi tói lÖ, ch¹y th¼ng vÒ phÝa ngoµi ra sau vµ lªn trªn, vßng «m lÊy phÇn díi nh·n cÇu vµ c¬ trùc díi råi b¸m tËn vµo 1/4 díi ngoµi sau nh·n cÇu. Chç b¸m cña g©n c¬ chÐo bÐ n»m gÇn hoµng ®iÓm vµ tÜnh m¹ch 5 trÝch trïng th¸i d¬ng díi, c¬ nµy dµi kho¶ng 37mm, g©n c¬ dµi kho¶ng 1mm [1], [5], [12], [66]. Sù chi phèi thÇn kinh cña c¸c c¬ vËn nh·n - C¬ chÐo lín do d©y thÇn kinh sè IV chi phèi.
- C¬ trùc ngoµi do d©y thÇn kinh sè VI chi phèi. - C¸c c¬ cßn l¹i do d©y thÇn kinh sè III chi phèi [1]. Sinh lý vËn nh·n Nh·n cÇu chuyÓn ®éng theo 3 trôc cña mÆt ph¼ng Listing (mÆt ph¼ng tëng tîng ®i qua t©m xoay nh·n cÇu). MÆt ph¼ng Listing Quay sang ph¶i hoÆc sang tr¸i quanh trôc Z (trôc däc) Quay lªn trªn hoÆc quay xuèng díi quanh trôc X (trôc ngang) Xo¸y ra ngoµi hoÆc xo¸y vµo trong quanh trôc Y (trôc tríc sau) [1].Chøc n¨ng cña c¸c c¬ vËn nh·n - C¬ trùc trong: chØ cã t¸c dông ®a nh·n cÇu vµo trong.
- C¬ trùc ngoµi: chØ cã t¸c dông ®a nh·n cÇu ra ngoµi. - C¬ trùc trªn: t¸c dông chÝnh cña c¬ lµ ®a nh·n cÇu lªn trªn, t¸c dông phô lµ ®a nh·n cÇu vµo trong vµ xo¸y trong. - C¬ trùc díi: t¸c dông chÝnh cña c¬ lµ ®a nh·n cÇu xuèng díi, t¸c dông phô lµ ®a nh·n cÇu vµo trong vµ xo¸y ngoµi. - C¬ chÐo lín: t¸c dông chÝnh cña c¬ lµ xo¸y nh·n cÇu vµo trong, t¸c dông phô lµ ®a nh·n cÇu xuèng díi vµ ra ngoµi - C¬ chÐo bÐ: t¸c dông chÝnh cña c¬ lµ xo¸y nh·n cÇu ra ngoµi, t¸c dông phô lµ ®a nh·n cÇu lªn trªn vµ ra ngoµi.
Ngoµi 6 c¬ vËn nh·n ngo¹i lai, mçi m¾t cßn cã 2 c¬ vËn nh·n néi t¹i lµ c¬ thÓ mi vµ c¬ co th¾t ®ång tö còng liªn quan ®Õn ®éng t¸c vËn nh·n trong ®éng t¸c quy tô vµ ®iÒu tiÕt [1], [12]. C¸c ®Þnh luËt vËn nh·n VËn ®éng cña nh·n cÇu tu©n theo hai ®Þnh luËt c¬ b¶n: 1. §Þnh luËt Sherrington (ph©n bè thÇn kinh ®¶o ngîc): Trong vËn nh·n mét m¾t, khi mét c¬ co th× c¬ ®èi vËn víi nã gi·n. VÝ dô, khi m¾t ph¶i ®a ra ngoµi th× c¬ trùc ngoµi co, trong khi ®ã c¬ trùc trong gi·n.
§Þnh luËt Herring: trong mäi ®éng t¸c vËn nh·n liªn hîp hai m¾t, xung thÇn kinh ®îc ph©n ®ång ®Òu vµ ®ång thêi cho c¸c c¬ ®ång vËn ë hai m¾t [1], [12]. CÁC PHƯƠNG PHÁP THĂM KHÁM VÀ CHẨN ĐOÁN LÁC 1. ChÈn ®o¸n h×nh th¸i l¸c [1], [10], [66] - Sö dông nghiÖm ph¸p che m¾t (cover test) ®Ó ph¸t hiÖn l¸c: che chËm tõng m¾t vµ quan s¸t chuyÓn ®éng cña m¾t bªn kia. + NÕu thÊy m¾t quan s¸t kh«ng chuyÓn ®éng: kh«ng cã l¸c.
+ NÕu thÊy m¾t quan s¸t cã ®éng t¸c tr¶ vÒ vÞ trÝ nh×n th¼ng (®Þnh thÞ): cã l¸c. Híng chuyÓn ®éng cña m¾t cho biÕt kiÓu l¸c, tèc ®é tr¶ cña m¾t nhanh hay chËm nãi nªn t×nh tr¹ng thÞ lùc cña m¾t l¸c. ë m¾t nhîc thÞ nÆng ®éng t¸c tr¶ cña m¾t thêng chËm. - Bá che m¾t (Uncover test): dïng ®Ó ph¸t hiÖn l¸c Èn.
VÝ dô, che m¾t ph¶i vµi gi©y, sau ®ã bá nhanh c¸i che m¾t vµ quan s¸t chuyÓn ®éng cña m¾t ph¶i, nÕu m¾t ph¶i cã ®éng t¸c tr¶ vÒ ®éng t¸c nh×n th¼ng lµ cã l¸c Èn. - Che m¾t lu©n phiªn (Alternative cover test): c¾t ®øt c¬ chÕ hîp thÞ ®Ó ph¸t hiÖn l¸c Èn vµ l¸c thùc sù. VÝ dô, che m¾t ph¶i vµi gi©y, ngay sau ®ã chuyÓn sang che m¾t tr¸i vµi gi©y råi trë l¹i che m¾t ph¶i. BÖnh nh©n l¸c Èn th× hai m¾t vÉn cßn c©n b»ng tríc vµ sau khi che m¾t lu©n phiªn, bÖnh nh©n cã l¸c thùc sù th× sÏ xuÊt hiÖn l¸c sau khi che m¾t lu©n phiªn.
BÖnh nh©n ®Þnh thÞ vµo mét nguån s¸ng ®Æt ngang tÇm vµ c¸ch m¾t bÖnh nh©n kho¶ng 40cm. NÕu hai chÊm ph¶n quang trªn gi¸c m¹c c©n ®èi ë trung t©m ®ång tö th× kh«ng l¸c. NÕu l¸c, ¸nh ph¶n quang cña m¾t sÏ lÖch khái trung t©m, mçi mét mm ®é lÖch cña ¸nh ph¶n quang t¬ng øng víi 7º l¸c (hoÆc 15Δ), ¸nh ph¶n quang n»m ë bê ®ång tö t¬ng øng 15º, ë r×a gi¸c m¹c t¬ng øng 45º, ë kho¶ng gi÷a bê ®ång tö vµ r×a gi¸c m¹c t¬ng øng 30º. NÕu lµ l¸c ngoµi ta ghi dÊu (-), nÕu lµ l¸c trong ta ghi dÊu (+).[1], [10], [66] - Ph¬ng ph¸p Krimsky: bÖnh nh©n ®Þnh thÞ vµo mét nguån s¸ng.
LÇn lît ®Æt c¸c l¨ng kÝnh c«ng suÊt t¨ng dÇn tríc m¾t l¸c (®¸y ngîc híng l¸c) ®Õn khi hai chÊm ph¶n quang n»m ®óng t©m ®ång tö. C«ng suÊt cña l¨ng kÝnh chÝnh lµ gãc l¸c [1], [10], [66] - NghiÖm ph¸p che m¾t kÕt hîp l¨ng kÝnh (Prim-Corver test): ®Æt l¨ng kÝnh tríc mét m¾t, trong khi lµm nghiÖm ph¸p che m¾t lu©n phiªn th× thay ®æi c¸c l¨ng kÝnh kh¸c nhau ®Õn khi m¾t kh«ng cßn ®éng t¸c tr¶ th× tÝnh ®é l¸c theo c«ng suÊt l¨ng kÝnh [1], [10], [66]. - Ngoµi ra dïng m¸y Synoptophore: ®o ®é l¸c kh¸ch quan vµ ®é l¸c chñ quan.TÝnh chÊt l¸c 1 0 - L¸c lu©n phiªn, l¸c cè ®Þnh mét m¾t: l¸c lu©n phiªn lµ cã lóc l¸c m¾t ph¶i, cã lóc l¸c m¾t tr¸i. - §é l¸c æn ®Þnh hay kh«ng æn ®Þnh: ®é l¸c ®îc coi lµ æn ®Þnh khi chªnh lÖch gi÷a ®é l¸c khi nh×n xa vµ ®é l¸c khi nh×n gÇn kh«ng qu¸ 5-10 PD, hoÆc ®é l¸c gi÷a c¸c lÇn th¨m kh¸m kh«ng lÖch qu¸ 5 PD [1], [10], [66].
X¸c ®Þnh m¾t chñ ®¹o [1], [10], [66] Trªn bÖnh nh©n l¸c m¾t chñ ®¹o lµ m¾t bÖnh nh©n dïng ®Ó ®Þnh thÞ vµo vËt tiªu. NÕu l¸c mét m¾t th× m¾t chñ ®¹o lµ m¾t kh«ng l¸c, bÖnh nh©n l¸c lu©n phiªn thÞ lùc hai m¾t t¬ng ®¬ng nhau x¸c ®Þnh m¾t chñ ®¹o b»ng c¸ch b¶o bÖnh nh©n nh×n vµo vËt tiªu c¸ch m¾t bÖnh nh©n 40 cm, nh¾m m¾t vµ më m¾t ba lÇn, sau ba lÇn më m¾t, m¾t nµo nh×n th¼ng vµo vËt tiªu nhiÒu lÇn h¬n lµ m¾t chñ ®¹o.