Nghiên cứu đặc điểm ca từ trong hát xoan Phú Thọ qua luận án tiến sĩ ngôn ngữ học

**Mô tả SEO cho bài viết** Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học về ca từ trong hát xoan Phú Thọ, khám phá đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa độc đáo của nghệ thuật dân gian.

• Tác giả: Trần Thị Diễm Hạnh
• Người hướng dẫn: Tạ Văn Thông
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm ca từ trong hát xoan Phú Thọ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Những đóng góp của luận án
• 0.7. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu về ca từ trong hát Xoan Phú Thọ
• 1.1.1. Những nghiên cứu về “ca từ” nói chung
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CA TỪ HÁT XOAN PHÚ THỌ XÉT VỀ MẶT HÌNH THỨC
• 2.1. Kết cấu “đoạn” của văn bản hát Xoan
• 2.1.1. Dạng kết cấu một đoạn
• 2.1.2. Dạng kết cấu hai đoạn
• 2.1.3. Dạng kết cấu ba đoạn
• 2.2. Thể trong hát Xoan
• 2.2.1. Thể 4 tiếng và biến thể
• 2.2.2. Thể lục bát và biến thể
• 2.2.3. Thể thất ngôn và biến thể
• 2.2.4. Thể song thất lục bát và thể tự do
• 2.3. Vần trong hát Xoan
• 2.3.1. Vần trong một khổ
• 2.3.2. Vần giữa các khổ
• 2.4. Nhịp và sự hòa phối thanh điệu hát Xoan
• 2.4.1. Sự hòa phối thanh điệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CA TỪ HÁT XOAN PHÚ THỌ XÉT VỀ MẶT NGỮ NGHĨA
• 3.1. Ngữ nghĩa qua hệ thống tiêu đề các bài hát Xoan
• 3.1.1. Tiêu đề trong mối quan hệ với đề tài
• 3.1.2. Đề tài và mạch lạc trong ca từ hát Xoan
• 3.2. Các trường từ vựng trong ca từ hát Xoan
• 3.2.1. Trường từ vựng “con người”
• 3.2.2. Trường từ vựng “thời gian”
• 3.2.3. Trường từ vựng “vũ trụ”
• 3.2.4. Trường từ vựng “thực vật”
• 3.2.5. Trường từ vựng “động vật”
• 3.2.6. Trường từ vựng “lễ hội”
• 3.3. Một số biểu tượng ngôn ngữ - văn hóa trong hát Xoan
• 3.3.1. Một số biểu tượng trong ca từ hát Xoan
• 3.3.2. Một số nhận xét
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Đặc điểm ca từ hát xoan Phú Thọ xét về mặt hình thức

Nghiên cứu ca từ trong hát xoan Phú Thọ cho thấy nhiều đặc điểm nổi bật về mặt hình thức. Đầu tiên, kết cấu của ca từ thường được chia thành các đoạn, với nhiều dạng kết cấu khác nhau như một đoạn, hai đoạn và ba đoạn. Mỗi dạng kết cấu này không chỉ tạo nên sự phong phú trong cách diễn đạt mà còn phản ánh tính chất nghệ thuật của hát xoan. Thể loại ca từ trong hát xoan cũng rất đa dạng, bao gồm thể 4 tiếng, lục bát, thất ngôn và thể tự do. Mỗi thể loại mang đến một âm hưởng riêng, góp phần làm nổi bật nội dung và cảm xúc của bài hát. Về vần, ca từ trong hát xoan sử dụng nhiều loại vần khác nhau, từ vần trong một khổ đến vần giữa các khổ, tạo nên sự nhịp nhàng và hài hòa trong âm nhạc. Nhịp và sự hòa phối thanh điệu cũng là những yếu tố quan trọng, giúp ca từ trở nên sống động và dễ nhớ hơn. Như vậy, việc phân tích hình thức ca từ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc của hát xoan mà còn làm nổi bật giá trị nghệ thuật của di sản văn hóa này.

1.1 Kết cấu và thể loại ca từ

Kết cấu ca từ trong hát xoan thường được tổ chức theo nhiều dạng khác nhau, từ một đoạn đơn giản đến các đoạn phức tạp hơn. Mỗi dạng kết cấu đều có những đặc điểm riêng, thể hiện sự sáng tạo của người nghệ sĩ. Thể loại ca từ cũng rất phong phú, với các thể như 4 tiếng, lục bát, thất ngôn và thể tự do. Mỗi thể loại không chỉ mang đến âm hưởng riêng mà còn phản ánh tâm tư, tình cảm của người dân nơi đây. Sự đa dạng này không chỉ làm phong phú thêm cho hát xoan mà còn tạo ra những trải nghiệm âm nhạc độc đáo cho người nghe. Việc nghiên cứu kết cấu và thể loại ca từ giúp làm rõ hơn về nghệ thuật diễn xướng trong hát xoan, từ đó khẳng định giá trị văn hóa của di sản này.

1.2 Vần và nhịp trong ca từ

Vần trong ca từ hát xoan đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự nhịp nhàng và dễ nhớ cho bài hát. Các loại vần được sử dụng rất đa dạng, từ vần trong một khổ đến vần giữa các khổ, giúp tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa các câu hát. Nhịp và sự hòa phối thanh điệu cũng là những yếu tố không thể thiếu, góp phần làm cho ca từ trở nên sống động và hấp dẫn hơn. Sự hòa phối thanh điệu trong hát xoan không chỉ thể hiện kỹ thuật mà còn phản ánh tâm hồn và bản sắc văn hóa của người dân Phú Thọ. Việc phân tích vần và nhịp trong ca từ giúp làm nổi bật giá trị nghệ thuật của hát xoan, đồng thời khẳng định vị trí của nó trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam.

II. Đặc điểm ca từ hát xoan Phú Thọ xét về mặt ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa trong ca từ hát xoan Phú Thọ cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách thể hiện ý tưởng và cảm xúc. Tiêu đề của các bài hát thường gắn liền với đề tài chính, phản ánh những giá trị văn hóa và tâm tư của người dân. Các trường từ vựng trong ca từ cũng rất đa dạng, bao gồm các trường từ vựng về con người, thời gian, vũ trụ, thực vật và động vật. Mỗi trường từ vựng không chỉ mang đến những hình ảnh cụ thể mà còn thể hiện những biểu tượng văn hóa sâu sắc. Một số biểu tượng ngôn ngữ trong ca từ hát xoan cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp làm nổi bật những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Tổ. Việc phân tích ngữ nghĩa không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nội dung của hát xoan mà còn khẳng định giá trị văn hóa của di sản này.

2.1 Tiêu đề và đề tài trong ca từ

Tiêu đề của các bài hát trong hát xoan thường mang ý nghĩa sâu sắc, phản ánh nội dung và cảm xúc của bài hát. Mối quan hệ giữa tiêu đề và đề tài là rất chặt chẽ, giúp người nghe dễ dàng nhận diện và cảm nhận được thông điệp mà bài hát muốn truyền tải. Đề tài trong ca từ thường xoay quanh các chủ đề như tình yêu, cuộc sống, phong tục tập quán, và các giá trị văn hóa đặc trưng của người dân Phú Thọ. Việc nghiên cứu tiêu đề và đề tài không chỉ giúp làm rõ nội dung của hát xoan mà còn khẳng định giá trị văn hóa của di sản này trong bối cảnh văn hóa dân gian Việt Nam.

2.2 Các trường từ vựng và biểu tượng ngôn ngữ

Các trường từ vựng trong ca từ hát xoan rất phong phú, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như con người, thời gian, vũ trụ, thực vật và động vật. Mỗi trường từ vựng không chỉ mang đến những hình ảnh cụ thể mà còn thể hiện những giá trị văn hóa sâu sắc. Một số biểu tượng ngôn ngữ trong ca từ cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp làm nổi bật những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Tổ. Việc phân tích các trường từ vựng và biểu tượng ngôn ngữ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nội dung của hát xoan mà còn khẳng định giá trị văn hóa của di sản này trong bối cảnh văn hóa dân gian Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và các Quả cách). Chặng 2: Hát hàng ngang (gồm hai loại bài: đào hát múa và đào trình diễn cùng trai làng). Luận án sẽ triển khai theo cách phân chia thứ nhất: chia các bài hát Xoan thành 3 chặng như đã trình bày ở trên [X. ii/ Về âm nhạc trong hát Xoan Số lượng tài liệu mang tính lí luận nghiên cứu, tiếp cận dưới góc độ thuần dạng âm nhạc học chiếm một tỉ lệ thấp.

Trong số các tài liệu đó, có thể nói tài liệu số [80] - Hát Xoan – dân ca nghi lễ phong tục của Tú Ngọc là tài liệu đầu tiên đi vào phân tích kĩ về các thành tố âm nhạc bao gồm giai điệu và các kiểu giai điệu, thang âm, điệu thức, khúc thức, nhịp điệu trong hát Xoan. Nó được coi như một cuốn “kim chỉ nam”, một tài liệu nghiên cứu được nhiều tác giả đi sau trích dẫn, tham khảo. Tiếp thu những cơ sở nghiên cứu của Tú Ngọc, các tác giả của Viện Âm nhạc trong công trình Cấu trúc bài bản một số thể loại dân ca người Việt vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng đã mở rộng và đi vào phân tích sâu, đối chiếu, so sánh với nhiều dị bản của các nghệ nhân hát ở những thời điểm khác nhau. Từ đó, người đọc có thể nhận biết được những dạng thức, quy luật trong lối tiến hành giai điệu, cấu trúc thang âm, các mô hình nhịp điệu từng chặng của 18 hát Xoan.

Không đi vào phân tích chi tiết, trong bài viết của mình, Đặng Hoành Loan nêu: “Trong dân ca Việt Nam chưa thấy lối hát hai giọng đào kép cách nhau quãng 4 trong cùng một bài dân ca (lối hát hai giọng này khác với lối hát chuyển hò trong Tài tử - Cải lương). Đây là đặc điểm nổi bật làm cho âm nhạc trong hát Xoan có phong cách riêng. Chúng tôi gọi lối hát này là lối hát dịch giọng” [115, tr. Ngoài ra, những tài liệu như [83], [84], [110], [117], [147], …cũng dành những phần nhất định cho việc bàn về âm nhạc trong hát Xoan.

iii/ Về vũ đạo trong hát Xoan Có 9 tài liệu đề cập đến vũ đạo trong hát Xoan. Bài viết “Vai trò của múa trong hát Xoan” [147, tr.202] là một trong số ít những bài giới thiệu sâu về vũ đạo trong hát Xoan. Từ góc độ của người biên đạo múa, Phạm Hùng Thoan đã phân tích ngôn ngữ, vai trò và chức năng biểu thị của múa trong Xoan: đội hình, động tác, nhạc cụ đệm, đạo cụ, sự phối hợp với các yếu tố nghệ thuật khác,…Tác giả đã viết: “Với tần suất có trong 36/42 bài, vai trò của múa rất quan trọng trong Xoan, tạo nên sức hấp dẫn cho các tiết mục hát thờ thần linh và cho con người”. Đặng Hoành Loan đã mô tả một cách khái quát về múa trong hát Xoan như sau: “Khởi đầu bao giờ cũng là đội hình hàng ngang, hoặc hai hàng dọc; rồi dần chuyển sang đội hình hàng ngang, bốn hàng ngang và các kiểu đội hình vòng tròn khác nhau.

Khi đội hình biến đổi, đào nương vẫn giữ nguyên hoặc di biến đôi chút động tác tay và chân” [147, tr. Tóm lại, các yếu tố văn hóa, nghệ thuật trong hát Xoan đã được nghiên cứu tương đối kĩ. iv/ Về văn học trong hát Xoan Những tài liệu đi vào phân tích chi tiết về các yếu tố có trong lời ca hát 19 Xoan không nhiều. Có 4 tài liệu dành một phần riêng để phân tích về vấn đề này.

Các tài liệu chủ yếu đi vào vẻ đẹp lời ca hát Xoan nhìn từ góc độ văn học và lịch sử. Chưa có một tài liệu nào nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ trong hát Xoan. So sánh các đặc điểm của hát Xoan với các loại hình âm nhạc dân tộc truyền thống của nước Việt và với các loại hình âm nhạc dân gian của các nước trong khu vực và trên thế giới; đề xuất các biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ và làm lan tỏa các giá trị của hát Xoan. Trong khía cạnh này, các bài viết tập trung bàn về ba vấn đề cơ bản: Thứ nhất là mối liên hệ, so sánh giữa hát Xoan với các loại hình âm nhạc dân tộc truyền thống của đất nước Việt Nam.

Tú Ngọc đặt hát Xoan trong mối quan hệvới một số thể loại như hát Cửa đình, Ca trù, Chèo tàu, hát Dô, hát Dậm và đối chiếu hát Xoan với một số hình thức diễn xướng và diễn trò tế thần ở đồng bằng sông Mã (Thanh Hóa) [90]. Phạm Trọng Toàn đã bàn về mối quan hệ giữa hát Xoan và một số hình thức sinh hoạt văn hóa âm nhạc ở vùng trung du và châu thổ Bắc bộ như: hát Xoan với hát Ví, hát Đúm, hát Ghẹo và hát Trống quân; hát Xoan và mối quan hệ với hát Dô, hát Dậm, hát Chèo tàu; hát Xoan và Quan họ; hát Xoan và hát Ả đào. Tác giả cho rằng, hát Xoan là tiền đề cho những sinh hoạt văn hóa âm nhạc dân gian của người Việt ở trung du và châu thổ sông Hồng nói riêng, của cộng đồng người Việt ở nước ta nói chung [80]. Ngoài ra, Phạm Minh Hương có những phần viết đề cập đến mối quan hệ mật thiết giữa hát Xoan và Trống quân Đức Bác.

Nhóm nghiên cứu Viện Âm nhạc có phần nghiên cứu, so sánh những đặc điểm về tín ngưỡng, bài bản và âm nhạc giữa hát Xoan vàhát Chèo Tàu [115, tr. Thứ hai là so sánh các đặc điểm của hát Xoan với các loại hình âm nhạc dân gian của các đất nước khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Malaysia… 20 Sheen Dae – Cheol đã so sánh diễn xướng hát Xoan của Việt Nam với hoạt động sân khấn dân gian của người Hàn Quốc vào những ngày đầu năm và cuối năm. Ông đã nhìn thấy một số nét tương đồng về hình thức như vũ đạo, động tác cũng như nội dung khẩn nguyện và giao duyên [147, tr. Xiao Mei đã chứng minh những điểm tương đồng và khác biệt giữa thể loại hát Xoan và thể loại dân ca xưa của Trung Hoa.

Bà cho rằng dân ca xưa của Trung Quốc với hát Xoan có những giá trị nội dung tương đồng nhất định đặc biệt là ở các bài ca nghi lễ và các bài ca lao động [147, tr. Các nhà nghiên cứu khác như Triyono Bramantyo (Indonexia) [147, tr.97], Bountheng Souksavatd (Lào) [147, tr.181], Maria Walcher (Áo)[147, tr.183] cũng đã đưa ra một số nhận xét về sự so sánh các điểm tương đồng và khác biệt giữa hát Xoan với các hình thức dân ca của các nước Indonexia, Lào, Áo, … Thứ ba là việc đề xuất các biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ và làm lan tỏa các giá trị của hát Xoan. Các nhà nghiên cứu của Việt Nam như Nguyễn Khắc Xương, Dương Huy Thiện, Phạm Trọng Toàn, Đào Đăng Phượng, Cao Khắc Thùy, Nguyễn Anh Tuấn,… đều chỉ ra thực trạng của hát Xoan. Trên cơ sở đó, các bài viết đều gặp gỡ chung ở luận điểm đề xuất các biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ và làm lan tỏa các giá trị của hát Xoan.

Hơn nữa, một số tác giả nước ngoài cũng chỉ ra cho Việt Nam một số bài học kinh nghiệm trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị bản sắc của hát Xoan. Bussakorn Binson (Thái Lan) cho rằng một trong những cách bảo tồn lịch sử Việt Nam chính là bảo tồn hát Xoan. Nói cách khác việc học các bài học về lịch sử và văn hóa Việt Nam có thể thông qua việc truyền dạy hát Xoan trong trường học các cấp [147, tr. Mag Maria Walcher thì nhấn mạnh vào việc đưa diễn xướng hát Xoan vào đời sống sinh hoạt của nhân dân vùng Xoan và các địa phương lân cận [147, tr.

Yves Defrance đề xuất một vài cách bảo tồn và duy trì hát Xoan cùng với việc 21 đưa ra một loạt các câu hỏi cho các nhà quản lí văn hóa của Việt Nam trong việc thực hiện những hành động cụ thể và cần thiết cho sự sống của hát Xoan [147, tr. Giorgoudes (Hy Lạp) lại đưa ra một giải pháp mới cho hát Xoan: lưu trữ âm nhạc trên mạng Inter net, một sự cần thiết và những đóng góp đa dạng của hát Xoan [147, tr. Những nhận xét về ca từ trong hát Xoan Phú Thọ a/ Những nhận xét của các tác giả Việt Nam Tú Ngọc đã dành chương V để phân tích về Thành tố văn chương (ca từ) trong hát Xoan. Tác giả đã đưa ra những kiến giải ban đầu về nội dung tư tưởng, đề tài, các điệu thể văn chương, các thể thơ và các thành phần bổ trợ trong ca từ[80, tr.

Tài liệu thứ hai là phần phân tích về nội dung lời ca, thể thơ và từ phụ của hát Xoan trong công trình nghiên cứu về Cấu trúc bài bản của một số thể loại dân ca người Việt vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng do Viện Âm nhạc thực hiện năm 2009. Kết quả cụ thể của những nghiên cứu này là: lời ca ở đây được coi như một thành tố trong âm nhạc. Vì thế, khi phân tích, tác giảđã đi vào thể thơ, từ phụ tương ứng với cấu trúc âm nhạc. Nguyễn Khắc Xương nhìn nhận lời ca của Xoan dưới góc độ của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian[117].

Kết quả cụ thể của nghiên cứu này là: bàn về ngôn ngữ văn học trong Xoan, ông lí giải nguyên nhân lời ca của Xoan có nhiều câu, từ “tối nghĩa, khó hiểu”. Sau đó, thông qua nội dung của một số lời ca Xoan, tác giả bước đầu đi vào phân tích nội dung theo hai hệ thống: ngôn ngữ văn chương bác học của trí thức Nho sĩ và ngôn ngữ dân gian của tầng lớp bình dân. Bàn về lời ca trong hát Xoan, Phạm Trọng Toàn cho rằng: “Lời ca phản ánh khá nhiều tín ngưỡng cộng đồng người Việt (…) cùng với nội dung về thần linh, thần quyền, vương quyền, vai trò của tứ dân, những nội dung trữ tình, giao duyên…” [115, tr. 22 Các tác giả khác như Tú Ngọc, Trần Quang Hải, Nguyễn Thụy Loan, Đặng Hoành Loan, Nguyễn Khắc Xương, Dương Huy Thiện có nhắc tới yếu tố ca từ của các bài hát Xoan trong các tài liệu [100] , [102], [106], [107], [112], [110], [115], [117], [118], [124],… Các ý kiến, nhận xét của các tác giả này có một điểm chung là đề cập đến ca từ hát Xoan dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu âm nhạc, văn hóa dân gian, lịch sử, dân tộc học và xã hội học.

b/ Những nhận xét của các tác giả nước ngoài Triyono Bramantyo (Inđônêxia) đã nghiên cứu, đồng nhất quan điểm là sự ra đời của hát Xoan từ rất sớm, có những giá trị tinh thần độc đáo, chỉ nhân dân địa phương, bản địa mới có.