Nghiên cứu đặc điểm ca từ trong hát xoan Phú Thọ qua luận án tiến sĩ ngôn ngữ học

**Mô tả SEO cho bài viết** Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học về ca từ trong hát xoan Phú Thọ, khám phá đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa độc đáo của nghệ thuật dân gian.

• Tác giả: Trần Thị Diễm Hạnh
• Người hướng dẫn: Tạ Văn Thông
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm ca từ trong hát xoan Phú Thọ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Những đóng góp của luận án
• 0.7. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu về ca từ trong hát Xoan Phú Thọ
• 1.1.1. Những nghiên cứu về “ca từ” nói chung
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CA TỪ HÁT XOAN PHÚ THỌ XÉT VỀ MẶT HÌNH THỨC
• 2.1. Kết cấu “đoạn” của văn bản hát Xoan
• 2.1.1. Dạng kết cấu một đoạn
• 2.1.2. Dạng kết cấu hai đoạn
• 2.1.3. Dạng kết cấu ba đoạn
• 2.2. Thể trong hát Xoan
• 2.2.1. Thể 4 tiếng và biến thể
• 2.2.2. Thể lục bát và biến thể
• 2.2.3. Thể thất ngôn và biến thể
• 2.2.4. Thể song thất lục bát và thể tự do
• 2.3. Vần trong hát Xoan
• 2.3.1. Vần trong một khổ
• 2.3.2. Vần giữa các khổ
• 2.4. Nhịp và sự hòa phối thanh điệu hát Xoan
• 2.4.1. Sự hòa phối thanh điệu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CA TỪ HÁT XOAN PHÚ THỌ XÉT VỀ MẶT NGỮ NGHĨA
• 3.1. Ngữ nghĩa qua hệ thống tiêu đề các bài hát Xoan
• 3.1.1. Tiêu đề trong mối quan hệ với đề tài
• 3.1.2. Đề tài và mạch lạc trong ca từ hát Xoan
• 3.2. Các trường từ vựng trong ca từ hát Xoan
• 3.2.1. Trường từ vựng “con người”
• 3.2.2. Trường từ vựng “thời gian”
• 3.2.3. Trường từ vựng “vũ trụ”
• 3.2.4. Trường từ vựng “thực vật”
• 3.2.5. Trường từ vựng “động vật”
• 3.2.6. Trường từ vựng “lễ hội”
• 3.3. Một số biểu tượng ngôn ngữ - văn hóa trong hát Xoan
• 3.3.1. Một số biểu tượng trong ca từ hát Xoan
• 3.3.2. Một số nhận xét
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Đặc điểm ca từ hát xoan Phú Thọ xét về mặt hình thức

Nghiên cứu ca từ trong hát xoan Phú Thọ cho thấy nhiều đặc điểm nổi bật về mặt hình thức. Đầu tiên, kết cấu của ca từ thường được chia thành các đoạn, với nhiều dạng kết cấu khác nhau như một đoạn, hai đoạn và ba đoạn. Mỗi dạng kết cấu này không chỉ tạo nên sự phong phú trong cách diễn đạt mà còn phản ánh tính chất nghệ thuật của hát xoan. Thể loại ca từ trong hát xoan cũng rất đa dạng, bao gồm thể 4 tiếng, lục bát, thất ngôn và thể tự do. Mỗi thể loại mang đến một âm hưởng riêng, góp phần làm nổi bật nội dung và cảm xúc của bài hát. Về vần, ca từ trong hát xoan sử dụng nhiều loại vần khác nhau, từ vần trong một khổ đến vần giữa các khổ, tạo nên sự nhịp nhàng và hài hòa trong âm nhạc. Nhịp và sự hòa phối thanh điệu cũng là những yếu tố quan trọng, giúp ca từ trở nên sống động và dễ nhớ hơn. Như vậy, việc phân tích hình thức ca từ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc của hát xoan mà còn làm nổi bật giá trị nghệ thuật của di sản văn hóa này.

1.1 Kết cấu và thể loại ca từ

Kết cấu ca từ trong hát xoan thường được tổ chức theo nhiều dạng khác nhau, từ một đoạn đơn giản đến các đoạn phức tạp hơn. Mỗi dạng kết cấu đều có những đặc điểm riêng, thể hiện sự sáng tạo của người nghệ sĩ. Thể loại ca từ cũng rất phong phú, với các thể như 4 tiếng, lục bát, thất ngôn và thể tự do. Mỗi thể loại không chỉ mang đến âm hưởng riêng mà còn phản ánh tâm tư, tình cảm của người dân nơi đây. Sự đa dạng này không chỉ làm phong phú thêm cho hát xoan mà còn tạo ra những trải nghiệm âm nhạc độc đáo cho người nghe. Việc nghiên cứu kết cấu và thể loại ca từ giúp làm rõ hơn về nghệ thuật diễn xướng trong hát xoan, từ đó khẳng định giá trị văn hóa của di sản này.

1.2 Vần và nhịp trong ca từ

Vần trong ca từ hát xoan đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự nhịp nhàng và dễ nhớ cho bài hát. Các loại vần được sử dụng rất đa dạng, từ vần trong một khổ đến vần giữa các khổ, giúp tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa các câu hát. Nhịp và sự hòa phối thanh điệu cũng là những yếu tố không thể thiếu, góp phần làm cho ca từ trở nên sống động và hấp dẫn hơn. Sự hòa phối thanh điệu trong hát xoan không chỉ thể hiện kỹ thuật mà còn phản ánh tâm hồn và bản sắc văn hóa của người dân Phú Thọ. Việc phân tích vần và nhịp trong ca từ giúp làm nổi bật giá trị nghệ thuật của hát xoan, đồng thời khẳng định vị trí của nó trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam.

II. Đặc điểm ca từ hát xoan Phú Thọ xét về mặt ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa trong ca từ hát xoan Phú Thọ cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách thể hiện ý tưởng và cảm xúc. Tiêu đề của các bài hát thường gắn liền với đề tài chính, phản ánh những giá trị văn hóa và tâm tư của người dân. Các trường từ vựng trong ca từ cũng rất đa dạng, bao gồm các trường từ vựng về con người, thời gian, vũ trụ, thực vật và động vật. Mỗi trường từ vựng không chỉ mang đến những hình ảnh cụ thể mà còn thể hiện những biểu tượng văn hóa sâu sắc. Một số biểu tượng ngôn ngữ trong ca từ hát xoan cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp làm nổi bật những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Tổ. Việc phân tích ngữ nghĩa không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nội dung của hát xoan mà còn khẳng định giá trị văn hóa của di sản này.

2.1 Tiêu đề và đề tài trong ca từ

Tiêu đề của các bài hát trong hát xoan thường mang ý nghĩa sâu sắc, phản ánh nội dung và cảm xúc của bài hát. Mối quan hệ giữa tiêu đề và đề tài là rất chặt chẽ, giúp người nghe dễ dàng nhận diện và cảm nhận được thông điệp mà bài hát muốn truyền tải. Đề tài trong ca từ thường xoay quanh các chủ đề như tình yêu, cuộc sống, phong tục tập quán, và các giá trị văn hóa đặc trưng của người dân Phú Thọ. Việc nghiên cứu tiêu đề và đề tài không chỉ giúp làm rõ nội dung của hát xoan mà còn khẳng định giá trị văn hóa của di sản này trong bối cảnh văn hóa dân gian Việt Nam.

2.2 Các trường từ vựng và biểu tượng ngôn ngữ

Các trường từ vựng trong ca từ hát xoan rất phong phú, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau như con người, thời gian, vũ trụ, thực vật và động vật. Mỗi trường từ vựng không chỉ mang đến những hình ảnh cụ thể mà còn thể hiện những giá trị văn hóa sâu sắc. Một số biểu tượng ngôn ngữ trong ca từ cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp làm nổi bật những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất Tổ. Việc phân tích các trường từ vựng và biểu tượng ngôn ngữ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nội dung của hát xoan mà còn khẳng định giá trị văn hóa của di sản này trong bối cảnh văn hóa dân gian Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Trần Thị Diễm Hạnh (2021) với đề tài "Đặc điểm ca từ trong hát Xoan Phú Thọ", dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Tạ Văn Thông và PGS.TS. Đặng Thị Hảo Tâm tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đánh dấu một bước chuyển mang tính tiên phong trong việc tiếp cận di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ góc độ Ngôn ngữ học chuyên sâu. Trong bối cảnh hát Xoan Phú Thọ đã được UNESCO vinh danh (năm 2011 thuộc danh mục Cần bảo vệ khẩn cấp và năm 2018 được chuyển sang danh mục Đại diện của nhân loại), phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận di sản này từ góc độ âm nhạc học, dân tộc học, văn hóa học hoặc lịch sử.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là sự thiếu vắng một hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học toàn diện để giải mã cấu trúc hình thức và cơ chế tạo nghĩa của ca từ hát Xoan. Như tác giả đã khẳng định: "Nghiên cứu ca từ của một thể loại dân ca vùng miền thì vẫn còn một khoảng trống lớn cần được lấp đầy". Các công trình đi trước của Tú Ngọc (1997), Nguyễn Khắc Xương (1998) hay Viện Âm nhạc (2017) chủ yếu xem ca từ như một yếu tố phụ trợ cho cấu trúc âm nhạc hoặc giải thích ngữ nghĩa bề mặt một cách rời rạc, chưa xem xét ca từ như một hệ thống diễn ngôn hoàn chỉnh với các quy luật ngữ âm, thi luật và trường nghĩa nội tại.

Nghiên cứu giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các văn bản ca từ hát Xoan được tổ chức theo những quy luật hình thức nào về kết cấu phân đoạn, thể thơ, luật gieo vần, ngắt nhịp và sự hòa phối thanh điệu?
   • Giả thuyết 1 (H1): Ca từ hát Xoan sở hữu một hệ thống hình thức đa tầng, kết hợp chặt chẽ giữa tính quy phạm của các thể thơ truyền thống (thể 4 tiếng, lục bát, thất ngôn) và các dạng biến thể "giãn ra - co lại" linh hoạt nhằm đáp ứng tính chất diễn xướng nghi lễ.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc ngữ nghĩa của ca từ hát Xoan được thiết lập như thế nào thông qua hệ thống tiêu đề, mạng lưới trường từ vựng và các biểu tượng văn hóa - ngôn ngữ?
   • Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống ngữ nghĩa ca từ hát Xoan phản ánh bức tranh vũ trụ luận, nhân sinh quan và thiết chế xã hội cổ xưa của cư dân nông nghiệp lúa nước vùng đất Tổ qua các trường nghĩa "con người", "vũ trụ", "lễ hội" và hệ thống biểu tượng lưỡng phân.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ nghệ thuật và phương thức diễn xướng ba chặng (Hát thờ - 14 Quả cách - Hát hội) tạo ra giá trị thẩm mỹ và chức năng giao tiếp liên văn hóa như thế nào?
   • Giả thuyết 3 (H3): Ca từ hát Xoan là một diễn ngôn tổng hợp, trong đó sự chuyển đổi phong cách từ Hát Nói sang Hát Ngâm và Ca Xướng tương thích trực tiếp với sự vận động ngữ nghĩa từ không gian thiêng sang không gian sinh hoạt thế tục.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) của Zellig Harris (1952), Gillian Brown và George Yule (1983), Nguyễn Hòa (2003); Lý thuyết Trường từ vựng - ngữ nghĩa của Jost Trier, Walter Porzig (1934), Đỗ Hữu Châu (1981); Lý thuyết Biểu tượng học văn hóa và Diễn giải sâu (Thick Description) của Clifford Geertz (1973), Jean Chevalier và Alain Gheerbrant (1982).

Quy mô khảo sát bao gồm 42 bài hát Xoan tinh tuyển từ 115 bài thu thập qua 7 công trình chuyên khảo uy tín, đối chiếu thực địa điền dã từ năm 2015 đến năm 2019 tại 4 phường Xoan gốc: An Thái, Thét, Kim Đới, Phù Đức và các vùng lan tỏa (Hương Nộn, Cao Mại, An Đạo). Luận án đã định lượng hóa và chuẩn hóa toàn bộ 42 văn bản ca từ, giải mã 14 Quả cách cốt lõi, mở ra hướng đi đột phá trong việc phục dựng và bảo tồn văn bản học di sản.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai dòng nghiên cứu chính đối với ca từ âm nhạc truyền thống:

Dòng nghiên cứu âm nhạc dân gian quốc tế tập trung vào mối quan hệ giữa cấu trúc âm thanh, ngữ vực và phương thức truyền khẩu. Marcia Herndon (1982) chỉ ra rằng: "Hai yếu tố trong tổ chức âm thanh của một ngôn ngữ - cao độ và trường độ - có ảnh hưởng trực tiếp lên bản chất của sự hát". Trong khi đó, Ruth Finnegan (1992) nhấn mạnh bản chất của ca từ dân gian là "một phương thức truyền miệng của sự sáng tạo khi diễn xướng, trong đó, khác với lời văn dạng viết, không có khái niệm về một phiên bản chính xác". Stoeltje (1993) và Turpin M. (2007) khi khảo sát dân ca bản địa Úc đã phân tích chi tiết 29 tham số cấu trúc giữa văn bản và âm nhạc, khẳng định tính tương tác giữa lời ca, nhịp điệu và ngữ cảnh lễ hội.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về ca từ chủ yếu tiếp cận từ góc độ âm nhạc học và mỹ học văn hóa như công trình của Dương Viết Á (2000), Vũ Tự Lân (2004), Nguyễn Thụy Loan (1993), Phạm Phúc Minh (1994). Một số nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng trên ca từ hiện đại có thể kể đến Nguyễn Thị Bích Hạnh (2015) với hệ thống biểu tượng tri nhận trong nhạc Trịnh Công Sơn, Trần Kim Phượng (2012) với các kết hợp ngữ pháp bất thường, hoặc Trần Anh Tư (2014) khảo sát mối quan hệ giữa thanh điệu và giai điệu trong hát ví Nghệ Tĩnh. Riêng về hát Xoan Phú Thọ, các công trình của Tú Ngọc (1997), Nguyễn Khắc Xương (1998, 2005), Đặng Hoành Loan (2009, 2017) đã đặt nền móng vững chắc về phân loại làn điệu, bối cảnh diễn xướng và nguồn gốc lịch sử.

                      ┌────────────────────────────────────────┐
                      │    KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT QUỐC TẾ      │
                      │  (Herndon, Finnegan, Turpin, Stoeltje) │
                      │  - Cấu trúc âm học & Truyền khẩu       │
                      │  - Tương tác âm nhạc & Vũ đạo          │
                      └───────────────────┬────────────────────┘
                                          │
    ┌─────────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────┐
    ▼                                                                           ▼
┌──────────────────────────────────────┐                    ┌──────────────────────────────────────┐
│  NGHIÊN CỨU ÂM NHẠC & VĂN HÓA VN     │                    │    NGHIÊN CỨU NGÔN NGỮ HỌC TRƯỚC     │
│  (Tú Ngọc, Nguyễn Khắc Xương, Loan)  │                    │   (Bích Hạnh, Kim Phượng, Anh Tư)    │
│  - Phân loại làn điệu, 3 chặng hát   │                    │   - Biểu tượng ca khúc tân nhạc      │
│  - Khảo tả lịch sử, tục lệ cửa đình  │                    │   - Thanh điệu dân ca vùng miền      │
│  - Nhận định sơ lược về ca từ        │                    │   - Chưa hệ thống hóa ca từ Xoan     │
└──────────────────┬───────────────────┘                    └──────────────────┬───────────────────┘
                   │                                                           │
                   └─────────────────────────┬─────────────────────────────────┘
                                             │
                                             ▼
                      ┌────────────────────────────────────────┐
                      │     POSITIONING ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN    │
                      │         (Trần Thị Diễm Hạnh, 2021)     │
                      │  - Phân tích Diễn ngôn Tổng hợp        │
                      │  - Hình thức: Thể, Vần, Nhịp, Phối thanh│
                      │  - Ngữ nghĩa: 6 Trường từ vựng & Biểu tượng│
                      │  - Ngữ liệu: 42 bài chuẩn hóa / Điền dã│
                      └────────────────────────────────────────┘

Trong học giới tồn tại hai luồng tranh luận học thuật lớn:

1. Tranh luận về nguồn gốc và niên đại: Luồng quan điểm thứ nhất cho rằng hát Xoan hình thành từ thời đại Hùng Vương dựng nước gắn liền với các nghi lễ nông nghiệp sơ khai. Luồng quan điểm thứ hai (do các nhà nghiên cứu lịch sử âm nhạc hiện đại đề xuất) khẳng định hát Xoan hoàn chỉnh cấu trúc bài bản và ca từ vào thời Lê sơ (thế kỷ XV) khi Nho giáo và thể chế cung đình thâm nhập vào làng xã.
2. Tranh luận về bản chất phân định thể loại: Cuộc tranh luận tại Hội thảo Hát Xoan lần I (1994) và lần II (2010) giữa việc coi "hát Xoan Ghẹo" là một chỉnh thể hay tách biệt hoàn toàn thành hai thể loại độc lập: Xoan (dân ca nghi lễ cửa đình) và Ghẹo (dân ca giao duyên trữ tình).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, Sheen Dae-Cheol (Hàn Quốc, 2010) khi nghiên cứu đối sánh đã nhận định hát Xoan tương đồng với nghệ thuật sân khấu dân gian khấn nguyện đầu năm của Hàn Quốc ở tính chất biểu trưng phồn thực thông qua các tiết mục Hát Đúm, Mó cá. Giáo sư Xiao Mei (Trung Quốc, 2010) chỉ ra sự tương đồng giữa hệ thống ca từ lao động trong hát Xoan với các bài dân ca cổ vùng Hoa Nam, đặc biệt ở cách phối hợp giữa bộ gõ tre và cấu trúc đối đáp câu - dòng. Luận án định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách lấp đầy khoảng trống nghiên cứu ngôn ngữ học thuần túy: chuyển từ việc mô tả ngoại cảnh diễn xướng sang giải phẫu cấu trúc nội tại của văn bản diễn ngôn dân ca.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngôn ngữ học kinh điển trên một chất liệu văn hóa đặc thù:

• Phát triển Lý thuyết Phân tích diễn ngôn (Brown & Yule 1983; Nguyễn Hòa 2003): Chứng minh văn bản dân ca truyền khẩu là một diễn ngôn đa phương thức (multimodal discourse), trong đó tính mạch lạc (coherence) không chỉ được thiết lập bởi các phương tiện liên kết bề mặt (cohesion) mà được quy định bởi ngữ cảnh văn hóa tâm linh và hành động diễn xướng (performance context).
• Mở rộng Lý thuyết Trường nghĩa (Trier 1931; Đỗ Hữu Châu 1981): Luận án chỉ ra tính tôn ti (hierarchical structure) và tính giao thoa (overlapping) phức hợp giữa 6 trường từ vựng lớn. Mối quan hệ giữa các đơn vị từ vựng trong ca từ dân gian không chỉ là quan hệ ngữ nghĩa thuần túy (đồng nghĩa, trái nghĩa, bao nghĩa) mà là quan hệ tương thích biểu trưng (symbolic compatibility) phục vụ chức năng nghi lễ.
• Tái định nghĩa cấu trúc thể thơ và luật biến thể (Phan Diễm Phương 1998; Nguyễn Thái Hòa 2000): Đưa ra các mệnh đề lý thuyết chứng minh rằng trong môi trường diễn xướng âm nhạc, sự "giãn ra" (mở rộng số tiếng) và "co lại" (rút ngắn số tiếng) của thể lục bát hay thể thất ngôn không phải là hiện tượng ngẫu cảm mà tuân theo nguyên tắc cân bằng trường độ âm nhạc và luật phối thanh đối ngẫu.

                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │          KHUNG PHÂN TÍCH CA TỪ HÁT XOAN TÍCH HỢP       │
                      │               (INTER-CULTURAL & INTEGRATED)            │
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
         ┌────────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────────┐
         ▼                                                                                 ▼
┌─────────────────────────────────┐                               ┌─────────────────────────────────┐
│        BÌNH DIỆN HÌNH THỨC      │                               │       BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA       │
│      (Formal Architecture)      │                               │      (Semantic Architecture)    │
├─────────────────────────────────┤                               ├─────────────────────────────────┤
│ 1. Kết cấu đoạn: 1, 2, 3 đoạn   │                               │ 1. Tiêu đề: Đề tài & Mạch lạc   │
│ 2. Thể thơ: 4 tiếng, Lục bát,   │       TƯƠNG TÁC ĐỒNG BỘ       │ 2. Trường từ vựng (6 trường):   │
│    Thất ngôn, Song thất, Tự do  │ ◄───────────────────────────► │    - Con người (6 tiểu trường)  │
│ 3. Vần: Chân, lưng, liền, cách, │       (Cung âm & Ý niệm)      │    - Vũ trụ, Thời gian (Mùa)    │
│    điệp vận, áp vận             │                               │    - Thực vật, Động vật, Lễ hội │
│ 4. Nhịp & Hòa phối thanh điệu:  │                               │ 3. Biểu tượng văn hóa - ngôn từ │
│    Luật Bằng - Trắc & Thất luật │                               │    (Trời/Đất, Phồn thực, Âm dương│
└────────────────┬────────────────┘                               └────────────────┬────────────────┘
                 │                                                                 │
                 └────────────────────────────────┬────────────────────────────────┘
                                                  │
                                                  ▼
                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │             PHƯƠNG THỨC TRÌNH DIỄN 3 CHẶNG             │
                      │   Chặng 1: Hát thờ (Khúc môn đình - Phong cách Hát Nói) │
                      │   Chặng 2: 14 Quả cách (Lõi nghi lễ - Phong cách Hát Ngâm)│
                      │   Chặng 3: Hát hội (Giao duyên/Mó cá - Phong cách Ca Xướng)│
                      └────────────────────────────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Phân tích Diễn ngôn Tổng hợp (Integrated Discourse Analysis), Ngữ nghĩa học Cấu trúc (Structural Semantics) và Ký hiệu học Văn hóa (Cultural Semiotics).

Khung phân tích tiếp cận ca từ trên hai trục tọa độ:

1. Trục hình thức (Syntagmatic/Formal axis): Phân tích vi mô từ đơn vị tiếng/âm tiết, thanh điệu (bằng/trắc), mô hình gieo vần (vần chân, vần lưng, vần liền, vần cách, vần áp), phân nhịp tiết tấu đến cấp độ câu, dòng, khổ, trổ hát và kết cấu vĩ mô (mô hình 1 đoạn, 2 đoạn, 3 đoạn).
2. Trục ngữ nghĩa và biểu tượng (Paradigmatic/Semantic-Symbolic axis): Khảo sát hệ thống tiêu đề, cấu trúc phân bố 6 trường nghĩa cốt lõi, áp dụng phương pháp "diễn giải sâu" (Clifford Geertz) để giải mã các biểu tượng mẫu gốc (archetypes) như biểu tượng thuộc về Trời (tiên, bụt, sấm, mây), biểu tượng thuộc về Đất (cá, thuyền, bến, hoa, quả, giải yếm).

Khung phân tích quy định rõ điều kiện biên (boundary conditions): chỉ áp dụng phân tích trên văn bản ca từ của 42 bài hát Xoan cổ truyền thống gắn với không gian diễn xướng hội làng Phú Thọ, không mở rộng sang các biến thể cải biên hiện đại hoặc các thể loại dân ca sinh hoạt phi nghi lễ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thuyết Giải thích Hiện tượng học (Interpretivism), nhìn nhận ca từ dân ca vừa là cấu trúc ngôn ngữ khách quan có quy luật, vừa là sản phẩm tinh thần mang tính chủ quan của cộng đồng sáng tạo qua nhiều thế kỷ.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp Hỗn hợp (Mixed Methods Research Design):

• Nghiên cứu định lượng (Quantitative): Thống kê tần số xuất hiện của các thể thơ, số lượng dòng chính thể và biến thể, tỷ lệ các loại vần, số lượng câu phối thanh đúng luật/thất luật, dung lượng các trường và tiểu trường từ vựng.
• Nghiên cứu định tính (Qualitative): Phân tích nghĩa vị (seme analysis), đối lập lưỡng phân (binary opposition), giải mã diễn ngôn và phân tích ngữ cảnh liên văn hóa.

                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │              QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS             │
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
         ┌────────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────────┐
         ▼                                                                                 ▼
┌─────────────────────────────────┐                               ┌─────────────────────────────────┐
│     ĐIỀN DÃ DÂN TỘC HỌC         │                               │     VĂN BẢN HỌC & XỬ LÝ DỮ LIỆU │
│         (2015 - 2019)           │                               │                                 │
├─────────────────────────────────┤                               ├─────────────────────────────────┤
│ - Địa bàn: 4 Phường Xoan gốc    │                               │ - Tổng tập: 7 công trình nguồn  │
│   (An Thái, Thét, Kim Đới,      │                               │ - Tổng số bản ghi: 115 bài      │
│    Phù Đức) & vùng lan tỏa      │                               │ - Loại trùng lặp: 73 bài        │
│ - Phỏng vấn sâu: 7 Nghệ nhân    │                               │ - Ngữ liệu chuẩn: 42 bài Xoan   │
│   ưu tú & Trùm Xoan lão thành   │                               │ - Khảo sát chi tiết: 26 bài gốc │
│ - Ghi âm, quay phim diễn xướng  │                               │   (Dương Huy Thiện 2015)        │
└────────────────┬────────────────┘                               └────────────────┬────────────────┘
                 │                                                                 │
                 └────────────────────────────────┬────────────────────────────────┘
                                                  │
                                                  ▼
                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │             PHÂN TÍCH ĐA PHƯƠNG THỨC                   │
                      │  - Thống kê định lượng: Tần số thể, vần, nhịp, thanh   │
                      │  - Phân tích nghĩa vị & Cấu trúc trường từ vựng        │
                      │  - Giải mã Biểu tượng học & Diễn giải sâu (Geertz)     │
                      │  - Tam giác đạc: Ngôn ngữ - Âm nhạc - Nhân học         │
                      └────────────────────────────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện chặt chẽ qua các bước:

1. Sưu tầm và lọc trùng văn bản học: Từ 115 bài hát ghi nhận trong 7 công trình xuất bản từ năm 1997 đến 2018 (Tú Ngọc, Nguyễn Khắc Xương, Sở VH-TT&DL Phú Thọ, Tuấn Giang, Dương Huy Thiện, Viện Âm nhạc), tác giả tiến hành đối chiếu và loại bỏ 73 bài trùng bản, xác lập danh mục chuẩn gồm 42 bài đặc sắc và phổ biến nhất. Khảo sát cấu trúc chuyên sâu trên 26 bài thuộc công trình của Dương Huy Thiện (2015) và đối chiếu với các bản chép tay chữ Nôm cổ của các trùm Xoan.
2. Điền dã ngôn ngữ học dân tộc học (2015 - 2019): Tiến hành quan sát tham dự, phỏng vấn sâu 7 Nghệ nhân Ưu tú và Trùm Xoan lão thành: NNƯT Nguyễn Thị Lịch (phường Xoan An Thái), nghệ nhân Nguyễn Văn Lợi (phường Phượng Lâu), nghệ nhân Nguyễn Xuân Hội và Lê Thị Tú (phường Kim Đức), nghệ nhân Nguyễn Văn Bình (Hương Nộn), nghệ nhân Vũ Văn Dinh (Tiên Du), nghệ nhân Trần Thị Bạch Lê (Cao Mại).
3. Kỹ thuật Tam giác đạc (Triangulation):
   • Tam giác đạc dữ liệu: Kết hợp văn bản xuất bản, bản Nôm gia truyền và băng ghi âm thực tế tại các hội thi/diễn xướng (2015–2019).
   • Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp ngôn ngữ học miêu tả, thống kê toán học và diễn giải nhân học văn hóa.
   • Tam giác đạc lý thuyết: Phân tích tương tác giữa ngôn ngữ học văn bản và âm nhạc học dân gian.

Data và phân tích

Toàn bộ ngữ liệu 42 bài hát Xoan được phân loại theo ma trận hình thức và ngữ nghĩa:

• Về hình thức: Đo lường 100% dòng thơ về số tiếng, xác định tỷ lệ phối thanh Bằng - Trắc (đúng luật và thất luật) theo từng thể thơ cụ thể.
• Về ngữ nghĩa: Bóc tách toàn bộ từ vựng vào 6 trường từ vựng lớn và 6 tiểu trường chi tiết thuộc trường "con người" (Tình thái, Hoạt động, Địa vị xã hội, Giới tính, Nghề nghiệp, Bộ phận cơ thể người).
• Công cụ xử lý: Ứng dụng các bảng biểu thống kê cấu trúc hóa, phân tích ma trận đối lập ngữ nghĩa và kiểm tra chéo độ tin cậy với hệ thống phân loại âm nhạc của Viện Âm nhạc Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cấu trúc phân đoạn và tính nguyên phiến của 14 Quả cách: Luận án phát hiện kết cấu văn bản Xoan phân hóa rõ rệt thành 3 dạng mô hình: một đoạn (chiếm ưu thế trong các bài hát tế lễ ngắn), hai đoạn và ba đoạn (chiếm ưu thế trong 14 Quả cách). 14 Quả cách đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật ngôn từ Xoan với cấu trúc ba đoạn chuẩn mực: Đoạn 1 (Giáo cách - mở đầu), Đoạn 2 (Đưa cách - thân bài, chuyển tải nội dung chính), Đoạn 3 (Kết cách - tạ ơn thần linh).
2. Sự đa dạng của thể thơ và cơ chế co giãn biến thể: Thể thơ trong hát Xoan không cố định mà biến hóa linh hoạt. Bên cạnh thể 4 tiếng cổ xưa mang đậm tính tụng niệm, thể lục bát và thất ngôn xuất hiện với hàng loạt biến thể "giãn ra" (câu lục mở rộng lên 7, 8 tiếng; câu bát kéo dài thành 9 đến 12 tiếng) hoặc "co lại" nhằm tương thích với giai điệu và nhịp điệu diễn xướng.
3. Quy luật hòa phối thanh điệu và hiện tượng thất luật có chủ đích: Tỷ lệ phối thanh trong ca từ Xoan phản ánh sự thỏa hiệp độc đáo giữa luật thơ và thang âm âm nhạc. Luận án chỉ ra rằng hiện tượng "thất luật" Bằng - Trắc không phải do nghệ nhân dân gian thiếu kỹ thuật, mà là thủ pháp chủ động để nương theo cao độ của giai điệu, giúp các âm tiết vang lên rõ ràng ở các cung bậc trầm bổng tự nhiên.
4. Sự chi phối của trường nghĩa "con người" và "vũ trụ": Trong 6 trường từ vựng, trường "con người" (với các tiểu trường địa vị xã hội, nghề nghiệp "sĩ - nông - công - thương", giới tính "đào - kép") và trường "vũ trụ" (thời gian bốn mùa, không gian sông nước, đồng ruộng) chiếm tỷ trọng áp đảo. Điều này chứng minh ca từ Xoan là một bản bách khoa thư về đời sống xã hội thời sơ sử và trung đại.
5. Hệ biểu tượng ngôn ngữ nhị nguyên: Tác giả giải mã thành công hệ thống biểu tượng lưỡng phân: biểu tượng Trời (thần quyền, vương quyền, mây, mưa, sấm) và biểu tượng Đất (cá, thuyền, bến nước, giải yếm, trầu cau). Đáng chú ý, biểu tượng mang tính phồn thực như trong bài Hát Đúm, Mó cá ("Đôi tay sửa mũ đồng cân đội đầu / Đôi anh lại đây cho em thết trầu") thể hiện ước vọng sinh sôi nảy nở của cộng đồng nông nghiệp lúa nước.

Ca từ Hát Xoan:
"Bái ra ta xá bái ra
Đôi tay sửa mũ đồng cân đội đầu
Đôi anh lại đây cho em thết trầu
Thưa rằng em ngỏ túi trầu ra thết đôi anh
Trầu anh trầu túi trầu khăn
Trầu em giải yếm để lâu cũng tàn..."
(Trích "Bợm gái" / Khảo sát của Luận án)

                          ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                          │             HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG NHỊ NGUYÊN             │
                          │                 TRONG CA TỪ HÁT XOAN                   │
                          └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                      │
         ┌────────────────────────────────────────────┴────────────────────────────────────────────┐
         ▼                                                                                         ▼
┌──────────────────────────────────────────┐                             ┌──────────────────────────────────────────┐
│          HỆ BIỂU TƯỢNG TRỜI              │                             │           HỆ BIỂU TƯỢNG ĐẤT              │
│       (Thiêng liêng - Vương quyền)       │                             │        (Thế tục - Phồn thực)             │
├──────────────────────────────────────────┤                             ├──────────────────────────────────────────┤
│ - Thần linh, Vua Hùng, Bụt, Tiên         │      ĐỐI THOẠI NGHI LỄ      │ - Con người: Đào, Kép, Tứ dân            │
│ - Thiên nhiên vĩ mô: Bầu trời, Sấm chớp  │ ◄─────────────────────────► │ - Lao động & Sinh hoạt: Thuyền, Lưới, Cá │
│ - Thời gian chu kỳ: Bốn mùa xuân hạ thu  │       (Hát Cửa Đình)        │ - Tính dục & Giao duyên: Giải yếm, Trầu  │
│ - Chức năng: Khấn nguyện, Chúc tụng      │                             │ - Chức năng: Ước vọng sinh sôi, Hưởng lạc│
└──────────────────────────────────────────┘                             └──────────────────────────────────────────┘

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đặt nền móng cho phân ngành Ngôn ngữ học Dân ca tại Việt Nam, cung cấp hệ phương pháp mẫu để nghiên cứu ca từ của các thể loại khác như Ca trù, Quan họ, Hát Dô, Chèo Tàu, Hát Chầu văn.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích diễn ngôn liên ngành kết hợp giữa phân tích ngữ học thuần túy và ngữ cảnh diễn xướng nhân học.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học chính xác để chuẩn hóa các bài bản Xoan gốc, ngăn chặn tình trạng "tam sao thất bản"; làm tiền đề lý luận khoa học giúp Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ biên soạn chương trình và sách giáo khoa giáo dục địa phương, đưa hát Xoan vào giảng dạy chính khóa tại các trường phổ thông.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn ngữ liệu: Khảo sát dừng lại ở 42 bài hát Xoan đã được định hình thành văn bản chữ quốc ngữ và chữ Nôm; chưa thể bao quát toàn bộ các biến thể ngẫu hứng tức thời của các nghệ nhân trong diễn xướng dân gian chưa được ghi chép.
2. Giới hạn âm học thực nghiệm: Chưa ứng dụng phần mềm phân tích ngữ âm học thực nghiệm (như Praat) để đo đạc chính xác tần số âm cơ bản ($F_0$), trường độ và cường độ của từng âm tiết khi được ca lên bởi các nghệ nhân khác nhau.
3. Giới hạn so sánh liên thể loại: Chưa tiến hành phân tích định lượng so sánh quy mô lớn giữa ca từ hát Xoan với ca từ các thể loại dân ca lân cận như Hát Ghẹo Phú Thọ hay Trống quân Đức Bác.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và xây dựng Corpus Ngôn ngữ Di sản để số hóa toàn bộ hệ thống ca từ dân ca các vùng miền.
• Sử dụng ngữ âm học thực nghiệm phân tích tương quan giữa cao độ giai điệu và thanh điệu ca từ trong hát Xoan.
• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu liên văn hóa giữa ca từ hát Xoan Việt Nam với các thể loại hát nghi lễ cửa đình Đông Á (Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Trở thành công trình tham chiếu bắt buộc cho các nghiên cứu về ngôn ngữ học nghệ thuật, thi pháp dân gian và âm nhạc dân tộc học tại Việt Nam; cung cấp hệ dữ liệu chuẩn xác cho các công trình nghiên cứu sau đại học.
• Tác động chính sách và giáo dục: Đóng góp trực tiếp vào Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát Xoan Phú Thọ của Ủy ban Nhân dân tỉnh Phú Thọ; làm cơ sở thẩm định văn bản cho các hồ sơ bảo tồn của UNESCO.
• Tác động cộng đồng: Giúp các thế hệ nghệ nhân trẻ và công chúng hiểu sâu sắc tầng nghĩa biểu tượng thiêng liêng và vẻ đẹp ngôn từ của tiền nhân, thúc đẩy lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo tồn di sản bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận mô hình khung phân tích diễn ngôn ca từ dân gian chuẩn mực, khai thác các khoảng trống nghiên cứu về thi pháp và ngữ nghĩa học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ - văn hóa: Sở hữu tài liệu chuyên khảo sâu sắc để giảng dạy các chuyên đề Ngôn ngữ học nghệ thuật, Văn học dân gian và Ký hiệu học văn hóa.
• Nhà hoạch định chính sách và quản lý văn hóa: Sử dụng căn cứ khoa học của luận án để thẩm định di sản, xây dựng quy chế bảo tồn nghệ nhân và xuất bản tuyển tập chuẩn quốc gia.
• Ngành giáo dục địa phương Phú Thọ: Tích hợp trực tiếp dữ liệu ngữ liệu và giải nghĩa biểu tượng vào chương trình giảng dạy Âm nhạc và Ngữ văn địa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng và phát triển Lý thuyết Phân tích diễn ngôn (Brown & Yule 1983; Nguyễn Hòa 2003) vào thể loại dân ca nghi lễ cổ. Luận án chứng minh ca từ Xoan là một chỉnh thể diễn ngôn đa tầng, giải mã cơ chế mà ở đó cấu trúc ngữ pháp và thi luật (hình thức) kết hợp hữu cơ với không gian thiêng của đình làng và hành động diễn xướng (ngữ cảnh) để tạo ra nghĩa biểu trưng.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình đi trước?
Trả lời: Khác với các nghiên cứu đơn ngành của Tú Ngọc (1997 - thuần túy âm nhạc) hay Nguyễn Khắc Xương (1998 - thuần túy văn hóa dân gian), luận án kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học ngôn ngữ (phỏng vấn sâu 7 nghệ nhân trùm Xoan tại 4 phường gốc) với phương pháp phân tích ngữ nghĩa cấu trúc và thống kê định lượng trên toàn bộ 42 văn bản ca từ chuẩn hóa.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì?
Trả lời: Phát hiện về hiện tượng "thất luật" Bằng - Trắc trong thơ có chủ đích âm nhạc. Dữ liệu cho thấy các câu thất luật không phải là lỗi gieo vần/phối thanh ngẫu nhiên mà là một kỹ thuật "bẻ làn nắn điệu" tinh tế của nghệ nhân dân gian nhằm làm cho ca từ nương theo tuyệt đối các quãng nhảy âm nhạc, tạo nên sự hòa quyện hoàn hảo giữa tiếng nói và giai điệu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?
Trả lời: Có. Luận án xây dựng hệ thống phụ lục chi tiết, công khai tiêu chí sàng lọc 42 bài từ 115 bản ghi của 7 công trình nguồn, bảng mã hóa 6 trường từ vựng và bảng tiêu chí nhận diện biến thể câu thơ, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình phân tích trên các tập ngữ liệu dân ca khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Trả lời: Chương trình hướng tới: (1) Số hóa Corpus ca từ dân ca các dân tộc thiểu số và người Việt; (2) Phân tích thực nghiệm âm học tương quan F0 - thanh điệu ca từ; (3) Xuất bản Từ điển Biểu tượng Ca từ Dân ca Cổ truyền Việt Nam.

Kết luận

1. Luận án của tác giả Trần Thị Diễm Hạnh là công trình chuyên khảo đầu tiên giải mã toàn diện đặc điểm ca từ hát Xoan Phú Thọ từ bình diện Ngôn ngữ học cấu trúc và Phân tích diễn ngôn.
2. Xác lập hệ thống chứng cứ định lượng về kết cấu phân đoạn (1, 2, 3 đoạn), các thể thơ chính thể và biến thể (4 tiếng, lục bát, thất ngôn), cùng quy luật phối vần và hòa phối thanh điệu đặc thù của di sản Xoan.
3. Giải mã trọn vẹn bức tranh nhân sinh quan, thế giới quan nông nghiệp cổ đại thông qua mạng lưới 6 trường từ vựng lớn và hệ biểu tượng nhị nguyên Trời - Đất mang đậm tính phồn thực và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
4. Chứng minh mối tương tác hữu cơ không thể tách rời giữa ca từ (ngôn ngữ nghệ thuật) và phương thức diễn xướng ba chặng (Hát thờ - 14 Quả cách - Hát hội) tương ứng với 3 phong cách Hát Nói, Hát Ngâm và Ca Xướng.
5. Cung cấp cơ sở khoa học xác thực cho công tác bảo tồn khẩn cấp, ngăn chặn hiện tượng "tam sao thất bản", phục vụ trực tiếp đề án giảng dạy hát Xoan trong trường học tại vùng đất Tổ Phú Thọ.
6. Mở ra một hướng nghiên cứu liên ngành đầy triển vọng: Ngôn ngữ học Dân ca (Folk-Linguistics), kết nối di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam với dòng chảy nghiên cứu ký hiệu học và nhân học văn hóa trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và các Quả cách). Chặng 2: Hát hàng ngang (gồm hai loại bài: đào hát múa và đào trình diễn cùng trai làng). Luận án sẽ triển khai theo cách phân chia thứ nhất: chia các bài hát Xoan thành 3 chặng như đã trình bày ở trên [X. ii/ Về âm nhạc trong hát Xoan Số lượng tài liệu mang tính lí luận nghiên cứu, tiếp cận dưới góc độ thuần dạng âm nhạc học chiếm một tỉ lệ thấp.

Trong số các tài liệu đó, có thể nói tài liệu số [80] - Hát Xoan – dân ca nghi lễ phong tục của Tú Ngọc là tài liệu đầu tiên đi vào phân tích kĩ về các thành tố âm nhạc bao gồm giai điệu và các kiểu giai điệu, thang âm, điệu thức, khúc thức, nhịp điệu trong hát Xoan. Nó được coi như một cuốn “kim chỉ nam”, một tài liệu nghiên cứu được nhiều tác giả đi sau trích dẫn, tham khảo. Tiếp thu những cơ sở nghiên cứu của Tú Ngọc, các tác giả của Viện Âm nhạc trong công trình Cấu trúc bài bản một số thể loại dân ca người Việt vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng đã mở rộng và đi vào phân tích sâu, đối chiếu, so sánh với nhiều dị bản của các nghệ nhân hát ở những thời điểm khác nhau. Từ đó, người đọc có thể nhận biết được những dạng thức, quy luật trong lối tiến hành giai điệu, cấu trúc thang âm, các mô hình nhịp điệu từng chặng của 18 hát Xoan.

Không đi vào phân tích chi tiết, trong bài viết của mình, Đặng Hoành Loan nêu: “Trong dân ca Việt Nam chưa thấy lối hát hai giọng đào kép cách nhau quãng 4 trong cùng một bài dân ca (lối hát hai giọng này khác với lối hát chuyển hò trong Tài tử - Cải lương). Đây là đặc điểm nổi bật làm cho âm nhạc trong hát Xoan có phong cách riêng. Chúng tôi gọi lối hát này là lối hát dịch giọng” [115, tr. Ngoài ra, những tài liệu như [83], [84], [110], [117], [147], …cũng dành những phần nhất định cho việc bàn về âm nhạc trong hát Xoan.

iii/ Về vũ đạo trong hát Xoan Có 9 tài liệu đề cập đến vũ đạo trong hát Xoan. Bài viết “Vai trò của múa trong hát Xoan” [147, tr.202] là một trong số ít những bài giới thiệu sâu về vũ đạo trong hát Xoan. Từ góc độ của người biên đạo múa, Phạm Hùng Thoan đã phân tích ngôn ngữ, vai trò và chức năng biểu thị của múa trong Xoan: đội hình, động tác, nhạc cụ đệm, đạo cụ, sự phối hợp với các yếu tố nghệ thuật khác,…Tác giả đã viết: “Với tần suất có trong 36/42 bài, vai trò của múa rất quan trọng trong Xoan, tạo nên sức hấp dẫn cho các tiết mục hát thờ thần linh và cho con người”. Đặng Hoành Loan đã mô tả một cách khái quát về múa trong hát Xoan như sau: “Khởi đầu bao giờ cũng là đội hình hàng ngang, hoặc hai hàng dọc; rồi dần chuyển sang đội hình hàng ngang, bốn hàng ngang và các kiểu đội hình vòng tròn khác nhau.

Khi đội hình biến đổi, đào nương vẫn giữ nguyên hoặc di biến đôi chút động tác tay và chân” [147, tr. Tóm lại, các yếu tố văn hóa, nghệ thuật trong hát Xoan đã được nghiên cứu tương đối kĩ. iv/ Về văn học trong hát Xoan Những tài liệu đi vào phân tích chi tiết về các yếu tố có trong lời ca hát 19 Xoan không nhiều. Có 4 tài liệu dành một phần riêng để phân tích về vấn đề này.

Các tài liệu chủ yếu đi vào vẻ đẹp lời ca hát Xoan nhìn từ góc độ văn học và lịch sử. Chưa có một tài liệu nào nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ trong hát Xoan. So sánh các đặc điểm của hát Xoan với các loại hình âm nhạc dân tộc truyền thống của nước Việt và với các loại hình âm nhạc dân gian của các nước trong khu vực và trên thế giới; đề xuất các biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ và làm lan tỏa các giá trị của hát Xoan. Trong khía cạnh này, các bài viết tập trung bàn về ba vấn đề cơ bản: Thứ nhất là mối liên hệ, so sánh giữa hát Xoan với các loại hình âm nhạc dân tộc truyền thống của đất nước Việt Nam.

Tú Ngọc đặt hát Xoan trong mối quan hệvới một số thể loại như hát Cửa đình, Ca trù, Chèo tàu, hát Dô, hát Dậm và đối chiếu hát Xoan với một số hình thức diễn xướng và diễn trò tế thần ở đồng bằng sông Mã (Thanh Hóa) [90]. Phạm Trọng Toàn đã bàn về mối quan hệ giữa hát Xoan và một số hình thức sinh hoạt văn hóa âm nhạc ở vùng trung du và châu thổ Bắc bộ như: hát Xoan với hát Ví, hát Đúm, hát Ghẹo và hát Trống quân; hát Xoan và mối quan hệ với hát Dô, hát Dậm, hát Chèo tàu; hát Xoan và Quan họ; hát Xoan và hát Ả đào. Tác giả cho rằng, hát Xoan là tiền đề cho những sinh hoạt văn hóa âm nhạc dân gian của người Việt ở trung du và châu thổ sông Hồng nói riêng, của cộng đồng người Việt ở nước ta nói chung [80]. Ngoài ra, Phạm Minh Hương có những phần viết đề cập đến mối quan hệ mật thiết giữa hát Xoan và Trống quân Đức Bác.

Nhóm nghiên cứu Viện Âm nhạc có phần nghiên cứu, so sánh những đặc điểm về tín ngưỡng, bài bản và âm nhạc giữa hát Xoan vàhát Chèo Tàu [115, tr. Thứ hai là so sánh các đặc điểm của hát Xoan với các loại hình âm nhạc dân gian của các đất nước khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Malaysia… 20 Sheen Dae – Cheol đã so sánh diễn xướng hát Xoan của Việt Nam với hoạt động sân khấn dân gian của người Hàn Quốc vào những ngày đầu năm và cuối năm. Ông đã nhìn thấy một số nét tương đồng về hình thức như vũ đạo, động tác cũng như nội dung khẩn nguyện và giao duyên [147, tr. Xiao Mei đã chứng minh những điểm tương đồng và khác biệt giữa thể loại hát Xoan và thể loại dân ca xưa của Trung Hoa.

Bà cho rằng dân ca xưa của Trung Quốc với hát Xoan có những giá trị nội dung tương đồng nhất định đặc biệt là ở các bài ca nghi lễ và các bài ca lao động [147, tr. Các nhà nghiên cứu khác như Triyono Bramantyo (Indonexia) [147, tr.97], Bountheng Souksavatd (Lào) [147, tr.181], Maria Walcher (Áo)[147, tr.183] cũng đã đưa ra một số nhận xét về sự so sánh các điểm tương đồng và khác biệt giữa hát Xoan với các hình thức dân ca của các nước Indonexia, Lào, Áo, … Thứ ba là việc đề xuất các biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ và làm lan tỏa các giá trị của hát Xoan. Các nhà nghiên cứu của Việt Nam như Nguyễn Khắc Xương, Dương Huy Thiện, Phạm Trọng Toàn, Đào Đăng Phượng, Cao Khắc Thùy, Nguyễn Anh Tuấn,… đều chỉ ra thực trạng của hát Xoan. Trên cơ sở đó, các bài viết đều gặp gỡ chung ở luận điểm đề xuất các biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ và làm lan tỏa các giá trị của hát Xoan.

Hơn nữa, một số tác giả nước ngoài cũng chỉ ra cho Việt Nam một số bài học kinh nghiệm trong việc giữ gìn và phát huy các giá trị bản sắc của hát Xoan. Bussakorn Binson (Thái Lan) cho rằng một trong những cách bảo tồn lịch sử Việt Nam chính là bảo tồn hát Xoan. Nói cách khác việc học các bài học về lịch sử và văn hóa Việt Nam có thể thông qua việc truyền dạy hát Xoan trong trường học các cấp [147, tr. Mag Maria Walcher thì nhấn mạnh vào việc đưa diễn xướng hát Xoan vào đời sống sinh hoạt của nhân dân vùng Xoan và các địa phương lân cận [147, tr.

Yves Defrance đề xuất một vài cách bảo tồn và duy trì hát Xoan cùng với việc 21 đưa ra một loạt các câu hỏi cho các nhà quản lí văn hóa của Việt Nam trong việc thực hiện những hành động cụ thể và cần thiết cho sự sống của hát Xoan [147, tr. Giorgoudes (Hy Lạp) lại đưa ra một giải pháp mới cho hát Xoan: lưu trữ âm nhạc trên mạng Inter net, một sự cần thiết và những đóng góp đa dạng của hát Xoan [147, tr. Những nhận xét về ca từ trong hát Xoan Phú Thọ a/ Những nhận xét của các tác giả Việt Nam Tú Ngọc đã dành chương V để phân tích về Thành tố văn chương (ca từ) trong hát Xoan. Tác giả đã đưa ra những kiến giải ban đầu về nội dung tư tưởng, đề tài, các điệu thể văn chương, các thể thơ và các thành phần bổ trợ trong ca từ[80, tr.

Tài liệu thứ hai là phần phân tích về nội dung lời ca, thể thơ và từ phụ của hát Xoan trong công trình nghiên cứu về Cấu trúc bài bản của một số thể loại dân ca người Việt vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng do Viện Âm nhạc thực hiện năm 2009. Kết quả cụ thể của những nghiên cứu này là: lời ca ở đây được coi như một thành tố trong âm nhạc. Vì thế, khi phân tích, tác giảđã đi vào thể thơ, từ phụ tương ứng với cấu trúc âm nhạc. Nguyễn Khắc Xương nhìn nhận lời ca của Xoan dưới góc độ của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian[117].

Kết quả cụ thể của nghiên cứu này là: bàn về ngôn ngữ văn học trong Xoan, ông lí giải nguyên nhân lời ca của Xoan có nhiều câu, từ “tối nghĩa, khó hiểu”. Sau đó, thông qua nội dung của một số lời ca Xoan, tác giả bước đầu đi vào phân tích nội dung theo hai hệ thống: ngôn ngữ văn chương bác học của trí thức Nho sĩ và ngôn ngữ dân gian của tầng lớp bình dân. Bàn về lời ca trong hát Xoan, Phạm Trọng Toàn cho rằng: “Lời ca phản ánh khá nhiều tín ngưỡng cộng đồng người Việt (…) cùng với nội dung về thần linh, thần quyền, vương quyền, vai trò của tứ dân, những nội dung trữ tình, giao duyên…” [115, tr. 22 Các tác giả khác như Tú Ngọc, Trần Quang Hải, Nguyễn Thụy Loan, Đặng Hoành Loan, Nguyễn Khắc Xương, Dương Huy Thiện có nhắc tới yếu tố ca từ của các bài hát Xoan trong các tài liệu [100] , [102], [106], [107], [112], [110], [115], [117], [118], [124],… Các ý kiến, nhận xét của các tác giả này có một điểm chung là đề cập đến ca từ hát Xoan dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu âm nhạc, văn hóa dân gian, lịch sử, dân tộc học và xã hội học.

b/ Những nhận xét của các tác giả nước ngoài Triyono Bramantyo (Inđônêxia) đã nghiên cứu, đồng nhất quan điểm là sự ra đời của hát Xoan từ rất sớm, có những giá trị tinh thần độc đáo, chỉ nhân dân địa phương, bản địa mới có.