Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề Chương 2: Cơ sở hoạch định và những nhân tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan (1949 - 1972) Chương 3: Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan và diễn trình thực hiện (1949 - 1972) Chương 4: Nhận xét về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ 1949 đến 1972 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Những công trình nghiên cứu đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan Cho đến nay, vấn đề chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đài Loan đã được nhiều học giả trên thế giới nghiên cứu ở một số lĩnh vực, trong một số giai đoạn nhất định, nhưng chủ yếu trong mối quan hệ với CHND Trung Hoa. Đáng chú ý có cuốn ―Ideology in U. Foreign Policy: Case Studies in U.
China Policy‖ của Jie Chen, xuất bản năm 1992 [77]. Trong công trình này tác giả đã tập trung phân tích về hệ tư tưởng trong chính sách đối ngoại của Mỹ, lấy chính sách đối với Trung Quốc làm ví dụ. Trong đó, vấn đề Đài Loan là một trong những vấn đề quan trọng trong chính sách của Mỹ ở Đông Á. Là người Trung Quốc nhưng học tập và làm việc tại Mỹ, từng là nhà phân tích chính sách trong Hội đồng Nhà nước, nước CHND Trung Hoa từ năm 1982 đến năm 1985, nên Jie Chen đã đánh giá vấn đề từ quan điểm của cả hai phía.
Điều này ít nhiều sẽ khiến cho quan điểm về Đài Loan của tác giả sẽ có nhiều điểm khác biệt so với các học giả Trung Quốc khác. Công trình thứ hai đề cập sâu hơn về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan là cuốn ―U. China policy and the problem of Taiwan‖, của tác giả William M. Trong công trình, tác giả W.
Bueler đã đi vào phân tích nhiều vấn đề liên quan đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan như: vị trí của Đài Loan, nhân tố Trung Quốc trong chính sách của Mỹ đối Đài Loan và quan hệ Mỹ - Đài Loan… Theo tác giả, kể từ sau khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, Đài Loan chiếm vị trí quan trọng trong chính sách của Mỹ tại châu Á, bởi Đài Loan liên quan chặt chẽ đến chính sách của Mỹ đối với CHND Trung Hoa. Ngược lại, một trong những vấn đề quan trọng ảnh hưởng đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan chính là việc Mỹ không có thiện cảm đối với chính quyền Bắc Kinh. Do vậy, trong khi chính quyền Bắc Kinh và chính quyền Đài Bắc đụng đầu tại eo biển Đài Loan, Mỹ đã có những chính sách nhằm phục vụ cho ý đồ chính trị của mình. Bên cạnh đó, tác giả đã đề cập đến việc hoạch định và chính sách của Mỹ đối với Đài Loan.
Bueler, trong vấn đề Đài Loan Mỹ có thể có sự lựa chọn như: Tiếp tục công nhận chế độ Quốc dân Đảng là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc; cho phép Bắc Kinh tiếp nhận hòn đảo này; hoặc hướng tới giải pháp sẽ công nhận Chính phủ Bắc Kinh là của Trung Quốc Đại lục, Đài Loan do người Đài Loan nắm giữ [73; tr. Suốt từ năm 1949 đến 1972, liên quan đến vấn đề Đài Loan, Chính phủ Mỹ liên tục có những thay đổi chính sách đối với Trung Quốc nhằm phục vụ tối đa lợi 8 ích của Mỹ ở châu Á - Thái Bình Dương, cũng như cho chiến lược toàn cầu của Mỹ. Trong công trình nghiên cứu của mình, W. Bueler cũng đã đề cập đến những lí do ảnh hưởng đến sự thay đổi chính sách của các Tổng thống Mỹ đối với Đài Loan như vấn đề áp lực trong nước, vấn đề chính sách đối với chính quyền Bắc Kinh, hay vấn đề các đảo Kim Môn1 và Mã Tổ2.
Tác giả cho rằng ―Những áp lực mà John F. Kennedy phải đối mặt sẽ khiến ông gặp khó khăn trong việc áp dụng một chính sách mới đối với Trung Quốc và Đài Loan ngay cả khi lí trí ông tin chắc rằng sự thay đổi trong chính sách của Mỹ là điều cần thiết‖… [73; tr. Một nội dung khác cũng được W. Bueler khai thác và trình bày trong phần cuối của công trình này, đó là thái độ của Trung Quốc đối với chính sách của Mỹ tại Đài Loan.
Chính phủ Trung Quốc luôn khẳng định quan điểm: Đài Loan là của Trung Quốc, vấn đề Đài Loan là vấn đề nội bộ Trung Quốc… Do vậy, Trung Quốc hoàn toàn không chấp nhận việc Mỹ coi Quốc dân Đảng là chính quyền hợp pháp đại diện cho Trung Quốc. Tác giả cho rằng đây cũng chính là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan. Cũng đề cập đến chính sách của Mỹ tại Đài Loan, nhà nghiên cứu Øystein Tunsjø trong cuốn ―US Taiwan Policy: Constructing the Triangle‖ [112] đã phân tích chính sách của Mỹ ở Đài Loan trong tam giác quan hệ Mỹ - Đài Loan - CHND Trung Hoa. Trong công trình này, tác giả cuốn sách đã cố gắng giúp độc giả hiểu rõ căn nguyên, nguồn gốc của vấn đề Đài Loan trong chính sách của Mỹ và trong mối quan hệ với Trung Quốc.
Đây là vấn đề rất phức tạp bởi vốn dĩ ―Đài Loan vẫn luôn xem mình là một quốc gia độc lập, trong khi Trung Quốc lại xem Đài Loan chỉ là một tỉnh li khai của họ. Vì vậy, Trung Quốc đã đe dọa sử dụng vũ lực nếu Đài Loan phát triển theo hướng độc lập chính thức‖ [112; tr. Trên cơ sở quan điểm của các nhà nghiên cứu khác, tác giả đã phân tích vấn đề Đài Loan trong chính sách của Mỹ với một quan điểm khá khách quan. Theo đó, Øystein Tunsjø tiếp tục xác nhận sự tồn tại của Đài Loan dưới 4 trạng thái kể từ năm 1949, gồm: Đài Loan là đại diện cho toàn Trung Quốc; Đài Loan tồn tại 1 Kim Môn (phương Tây gọi là Quemoy) là một quần đảo bao gồm các đảo: đảo chính Kim Môn (Đại Kim Môn), Liệt tự (Tiểu Kim Môn), Đại Đảm, Nhị Đảm, Sư tự, Mãnh Hổ tự, Thảo tự, Hậu tự, Đông Đĩnh, Phục Hưng và 12 đảo lớn nhỏ khác, tổng diện tích là 151,656 km².
Quần đảo Kim Môn nằm dưới quyền kiểm soát của Trung Hoa Dân quốc (Đài Loan). Về mặt hành chính, các đảo này hợp thành huyện Kim Môn của tỉnh Phúc Kiến (Đài Loan). Kim Môn nằm ở ngoài cửa sông Cửu Long (Trung Quốc), trông ra cửa vịnh Hạ Môn, chỉ cách Giác tự do Trung Quốc Đại lục kiểm soát gần 1,8 km, cách đảo Đài Loan 210 km. 2 Quần đảo Mã Tổ (phương Tây gọi là Matsu) là một quần đảo nhỏ gồm 19 hòn đảo nằm gần vùng duyên hải tỉnh Phúc Kiến, và thuộc phía bắc của eo biển Đài Loan được tổ chức về mặt hành chính như là huyện Liên Giangthuộc tỉnh Phúc Kiến (Đài Loan).
Quần đảo Mã Tổ nằm cách đảo Đài Loan 114 hải lý, cách Kim Môn 152 hải lý, cách cửa sông Mân khoảng 54 hải lý, cách duyên hải Phúc Kiến khoảng hơn 10 hải lý. Diện tích đất liền của quần đảo là 29,52 km². CHND Trung Hoa quy thuộc quần đảo Mã Tổ thành hương Mã Tổ của huyện Liên Giang, song trên thực tế chưa từng kiểm soát các đảo này. 9 trong tình trạng ―không xác định‖; Đài Loan độc lập và Đài Loan ―xác định‖.
Từ nhận thức này, ông đã cố gắng đi sâu phân tích những vấn đề xoay quanh việc Mỹ thay đổi chính sách đối với Đài Loan kể từ Chiến tranh Triều Tiên (chương 2). Trong đó, Øystein Tunsjø đã có những đánh giá cụ thể về chính sách sử dụng quân sự để bảo vệ Đài Loan của Tổng thống H. Truman kể từ tháng 6/1950. Đặc biệt, trong công trình này, Øystein Tunsjø đã đề cập đến việc trung lập hóa eo biển Đài Loan dưới thời kỳ Tổng thống Truman.
Tác giả đã lí giải nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi đột ngột trong chính sách của Mỹ kể từ khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, nhất là lí do vì sao Tổng thống Truman có thể tìm kiếm được sự đồng thuận từ Bộ Ngoại giao trong việc trung lập hóa eo biển Đài Loan [112; tr. Từ đó, ông đã nhấn mạnh những lợi ích mà Mỹ sẽ có được trong việc chuyển hướng chính sách ở Đài Loan. Ngoài sự chuyển hướng chính sách vào năm 1950, Mỹ cũng có một bước ngoặt lớn nữa trong chính sách đối với Đài Loan được Øystein Tunsjø đề cập đến trong công trình này là sự thay đổi của chính quyền R. Nixon kể từ năm 1969.
Với những tính toán lợi ích mới, sau khi lên nắm quyền, Tổng thống R. Nixon đã có những động thái trong việc cải thiện mối quan hệ với CHND Trung Hoa. Tác giả cho rằng sự thay đổi này mang tính chiến lược vì nó có thể ảnh hướng đến lợi ích của nước Mỹ nhưng về lâu dài thì đây là xu hướng không thể tránh được. Tuy nhiên, quan hệ Mỹ - Trung có bước cải thiện lại khiến cho nó mâu thuẫn với chính sách của Mỹ đối với Đài Loan, nhất là khi Mỹ tỏ ra tuân thủ với nguyên tắc ―Một Trung Quốc‖ trong những năm 1971-1972.
Tác giả đã luận giải về vấn đề này trong chương 4 của công trình nghiên cứu. Trong đó, ông thể hiện rõ quan điểm của Tổng thống Nixon về vấn đề Đài Loan: Mỹ sẽ rút quân khỏi Đài Loan; Đài Loan là một phần lãnh thổ của Trung Quốc [112 ; tr. Một công trình khác đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan giai đoạn 1950 - 1955, cuốn: Criss and Commitment: United States Policy Toward Taiwan, 1950-1955 [64] của Robert Accinelli, Giáo sư Sử học Trường Đại học Toronto- Canada. Cuốn sách đã phân tích về các cam kết chính trị, quân sự giữa Mỹ và Đài Loan cũng như chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong nửa đầu những năm 50 của thế kỷ XX.
Những vấn đề mà Giáo sư đã đề cập bao gồm: Thứ nhất, kể từ khi Quốc dân Đảng dời đến Đài Loan, giữa Đài Loan và Trung Quốc đã xảy ra những xung đột. Trong tình hình đó, Mỹ luôn đóng vai trò trung tâm trong việc tìm ra giải pháp hòa bình để giải quyết xung đột hai bên và tìm ra giải pháp cho vấn đề Đài Loan. Accinelli đã khéo léo làm rõ được cách mà nước Mỹ thực hiện để giúp Đài Loan chống lại sự tấn công của Trung Quốc trong nửa đầu những năm 50. Cũng theo Giáo sư, mối quan hệ Mỹ - Trung bị chia rẽ 10 trước hết chính là vì mối quan hệ giữa Mỹ và Đài Loan và sau đó là vì một loạt các sự kiện diễn ra ở châu Á trong thời gian trên.
