Chế Độ Đãi Ngộ Đối Với Quân Đội Dưới Triều Nguyễn Giai Đoạn 1802 - 1884

Triều Nguyễn, triều đại cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam, đã xây dựng một hệ thống chế độ đãi ngộ… 206 trang · Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội · 2021.

• Tác giả: Vũ Thị Nga
• Người hướng dẫn: TS. Phan Ngọc Huyền
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Chế Độ Đãi Ngộ Quân Đội Dưới Triều Nguyễn Giai Đoạn 1802 - 1884
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TƢ IỆU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Một số nghiên cứu của các học giả nước ngoài
• 1.3. Những nghiên cứu của các học giả trong nước
• 1.4. Nguồn tư liệu nghiên cứu đề tài
• 1.4.1. Nguồn tư liệu được biên chép trước triều Nguyễn
• 1.4.2. Nguồn tư liệu biên chép trực tiếp dưới thời nhà Nguyễn
• 1.5. Những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu đề tài
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. BỐI CẢNH ỊCH SỬ THẾ Ỷ XIX VÀ TỔ CHỨC QUÂN ĐỘI TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802-1884
• 2.1. Bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX
• 2.2. Bối cảnh thế giới và khu vực
• 2.3. Bối cảnh trong nước thế kỷ XIX
• 2.4. Tổ chức quân đội dưới triều Nguyễn
• 2.4.1. Phân loại, phiên chế các ngạch quân
• 2.4.2. Cơ cấu, tổ chức
• 2.4.3. Số lượng, nhiệm vụ
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHẾ ĐỘ ĐÃI NGỘ ĐỐI VỚI VÕ QUAN TRONG QUÂN ĐỘI DƢỚI TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802 -1884
• 3.1. Chế độ đãi ngộ bằng lương cho võ quan
• 3.2. Chế độ đãi ngộ bằng lương đối với võ quan đương chức
• 3.3. Chế độ lương đối với võ quan về hưu
• 3.4. Chế độ đãi ngộ ngoài lương
• 3.4.1. Chế độ phụ cấp
• 3.4.2. Chế độ trợ cấp
• 3.4.3. Chế độ khen thưởng
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHẾ ĐỘ ĐÃI NGỘ ĐỐI VỚI BINH LÍNH CỦA TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802-1884
• 4.1. Chế độ đãi ngộ bằng lương cho binh lính
• 4.2. Chế độ lương cho binh lính tại ngũ
• 4.3. Chế độ lương đối với binh lính xuất ngũ
• 4.4. Chế độ đãi ngộ ngoài lương đối với binh lính
• 4.4.1. Chế độ phụ cấp
• 4.4.2. Chế độ trợ cấp
• 4.4.3. Chế độ khen thưởng
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• 5. NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VỀ CHẾ ĐỘ ĐÃI NGỘ ĐỐI VỚI QUÂN ĐỘI DƢỚI TRIỀU NGUYỄN GIAI ĐOẠN 1802-1884
• 5.1. Chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn trong cái nhìn so sánh lịch đại
• 5.2. Sự khác nhau của chế độ đãi ngộ đối với quân đội qua hai giai đoạn trước và sau năm 1858
• 5.3. Chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội trong mối tương quan với các triều đại trước
• 5.4. Một số đặc điểm về chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn
• 5.5. Chế độ đãi ngộ đối với quân đội thể hiện sự phân biệt thứ bậc rõ rệt gắn với từng đối tượng cụ thể
• 5.6. Chế độ đãi ngộ đối với quân đội thể hiện sự quân tâm đặc biệt của triều Nguyễn đối với quân đội
• 5.7. Chế độ đãi ngộ đối với quân đội triều Nguyễn thể hiện sự linh hoạt nhằm đảm bảo đời sống cho binh lính (đặc biệt là đối với binh lính làm nhiệm vụ chiến đấu)
• 5.8. Chế độ đãi ngộ dành cho quân đội phản chiếu khách quan bức tranh xã hội và tiềm lực kinh tế của đất nước
• 5.9. Những tác động của chế độ đãi ngộ đối với quân đội của triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884
• 5.9.1. Tác động tích cực
• 5.9.2. Một số mặt trái của chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội
• 5.10. Tiểu kết chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chế Độ Đãi Ngộ Quân Đội Triều Nguyễn 1802 1884

Triều Nguyễn, triều đại cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam, đã xây dựng một hệ thống chế độ đãi ngộ riêng cho quân đội nhà Nguyễn. Từ năm 1802 đến 1884, các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức đã ban hành nhiều chính sách nhằm củng cố lực lượng vũ trang. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các biện pháp và chính sách đãi ngộ, đánh giá ảnh hưởng của chúng đến tổ chức và khả năng chiến đấu của quân đội Đại Nam. Việc tìm hiểu chính sách lương bổng quân đội giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội Việt Nam thế kỷ XIX. Điều này cung cấp một cái nhìn đa chiều về lịch sử Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh các thế lực thù địch luôn tìm cách phá hoại nền độc lập và chủ quyền quốc gia. Nghiên cứu này cũng có thể cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng quân đội hiện đại.

1.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Chế Độ Đãi Ngộ Quân Đội

Nghiên cứu về chế độ đãi ngộ binh lính triều Nguyễn có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung nguồn tư liệu về các biện pháp và chính sách đãi ngộ trong xây dựng quân đội. Nó giúp đánh giá cụ thể hơn ảnh hưởng của chế độ đãi ngộ đến tổ chức và trình độ tác chiến của các lực lượng vũ trang. Đồng thời, nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình hình chính trị, kinh tế và xã hội Việt Nam dưới sự cai trị của vương triều Nguyễn. Điều này giúp chúng ta có cách nhìn đa chiều hơn về lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.

1.2. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu Chế Độ Đãi Ngộ

Luận án này nhằm mục đích mô tả lại bức tranh về bối cảnh lịch sử cũng như nội dung các chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội thời Nguyễn trong giai đoạn 1802-1884. Bên cạnh đó, luận án hướng đến việc phân tích và chỉ ra được những nỗ lực, cố gắng của triều đình nhà Nguyễn trong việc thi hành chế độ đãi ngộ cho quân đội. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong khoảng thời gian từ khi vương triều được thành lập năm 1802 đến năm 1884 khi triều Nguyễn thất bại trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.

II. Bối Cảnh Lịch Sử Ảnh Hưởng Chế Độ Đãi Ngộ Quân Đội 1802 1884

Thế kỷ XIX chứng kiến nhiều biến động trên thế giới và trong nước, ảnh hưởng sâu sắc đến chế độ đãi ngộ quân đội của triều Nguyễn. Bối cảnh quốc tế với sự trỗi dậy của chủ nghĩa thực dân phương Tây tạo áp lực lớn lên Đại Nam. Trong nước, kinh tế nông nghiệp suy yếu, thiên tai liên miên và các cuộc nổi dậy của nông dân gây bất ổn xã hội. Triều Nguyễn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì và phát triển quân đội nhà Nguyễn, đòi hỏi những điều chỉnh linh hoạt trong chính sách đãi ngộ. Theo Vũ Thị Nga, "Được xây dựng trong thời kỳ suy yếu của chế độ quân chủ, kinh tế nông nghiệp vẫn là chủ đạo dù diện tích ruộng đất ngày càng bị thu hẹp."

2.1. Tác Động của Bối Cảnh Thế Giới Đến Quân Đội Triều Nguyễn

Sự bành trướng của các cường quốc phương Tây, đặc biệt là Pháp, đã tạo ra mối đe dọa thường trực đối với nền độc lập của Việt Nam. Triều Nguyễn buộc phải tăng cường sức mạnh quân sự để đối phó với nguy cơ xâm lược. Điều này đòi hỏi triều đình phải có những chính sách đãi ngộ hợp lý để thu hút và giữ chân binh lính, đồng thời nâng cao tinh thần chiến đấu của quân đội triều Nguyễn.

2.2. Khó Khăn Kinh Tế và Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Đãi Ngộ

Kinh tế nông nghiệp suy yếu, thiên tai liên miên và các cuộc nổi dậy của nông dân đã làm suy giảm nguồn thu ngân sách của triều đình. Điều này gây khó khăn cho việc duy trì chính sách lương bổng quân đội và các khoản đãi ngộ khác. Triều Nguyễn phải tìm cách cân đối ngân sách, đảm bảo đủ nguồn lực cho quân đội mà không gây thêm gánh nặng cho người dân.

2.3. Tổ Chức Quân Đội Dưới Triều Nguyễn Phân Loại và Nhiệm Vụ

Triều Nguyễn tổ chức quân đội thành nhiều ngạch khác nhau, mỗi ngạch có phiên chế và nhiệm vụ riêng. Việc phân loại và tổ chức quân đội ảnh hưởng trực tiếp đến chế độ đãi ngộ. Các ngạch quân quan trọng, có nhiệm vụ bảo vệ kinh đô hoặc tham gia các chiến dịch lớn thường được hưởng chế độ đãi ngộ tốt hơn so với các ngạch quân khác. Cần phân tích rõ cơ cấu, tổ chức, số lượng và nhiệm vụ của từng loại quân để hiểu rõ hơn về sự khác biệt trong chế độ đãi ngộ.

III. Chế Độ Lương Bổng Võ Quan Triều Nguyễn Cách Tính và Biến Động

Lương bổng là một phần quan trọng trong chế độ đãi ngộ đối với võ quan triều Nguyễn. Triều đình quy định mức lương khác nhau cho từng cấp bậc và chức vụ, phản ánh sự phân biệt thứ bậc trong quân đội. Mức lương có sự biến động qua các triều vua Gia Long, Minh Mạng và Tự Đức, tùy thuộc vào tình hình kinh tế và chính trị của đất nước. Ngoài lương tiền và gạo, võ quan còn được cấp ruộng đất và quân trang. Theo bảng thống kê của Vũ Thị Nga, mức lương tiền và gạo của võ quan có sự thay đổi đáng kể qua các triều vua.

3.1. Mức Lương Của Võ Quan Đương Chức Chi Tiết và So Sánh

Nghiên cứu chi tiết về mức lương của võ quan đương chức, bao gồm lương tiền, lương gạo và các khoản phụ cấp khác. So sánh mức lương giữa các cấp bậc và chức vụ khác nhau để thấy rõ sự phân biệt thứ bậc trong quân đội. Phân tích sự biến động của mức lương qua các triều vua để hiểu rõ hơn về chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn.

3.2. Chế Độ Lương Hưu Cho Võ Quan Điều Kiện và Quyền Lợi

Tìm hiểu về chế độ hưu bổng quân đội triều Nguyễn dành cho võ quan, bao gồm điều kiện được hưởng lương hưu, mức lương hưu và các quyền lợi khác. So sánh chế độ lương hưu của triều Nguyễn với các triều đại trước để thấy rõ sự khác biệt. Đánh giá vai trò của chế độ lương hưu trong việc đảm bảo đời sống cho võ quan về hưu và khuyến khích họ cống hiến cho đất nước.

3.3. Đãi Ngộ Ngoài Lương Phụ Cấp Trợ Cấp và Khen Thưởng

Ngoài lương bổng, võ quan còn được hưởng nhiều khoản đãi ngộ khác như phụ cấp, trợ cấp và khen thưởng. Phụ cấp được cấp để bù đắp cho những khó khăn trong công việc hoặc điều kiện sinh hoạt. Trợ cấp được cấp khi võ quan gặp khó khăn hoặc bị thương tật. Khen thưởng được trao cho những võ quan có thành tích xuất sắc trong chiến đấu hoặc công tác. Phân tích chi tiết về các khoản đãi ngộ này để thấy rõ sự quan tâm của triều Nguyễn đối với võ quan.

IV. Chế Độ Lương Bổng Binh Lính Triều Nguyễn Đảm Bảo Đời Sống

Đời sống của binh lính triều Nguyễn phụ thuộc nhiều vào chế độ lương bổng. Triều đình quy định mức lương khác nhau cho từng loại binh lính, tùy thuộc vào nhiệm vụ và địa bàn đóng quân. Ngoài lương tiền và gạo, binh lính còn được cấp ruộng đất để canh tác. Tuy nhiên, mức lương thường không đủ để trang trải cuộc sống, đặc biệt là trong bối cảnh kinh tế khó khăn. Theo Vũ Thị Nga, "Trong bối cảnh như vậy, đời sống của võ quan và binh lính như thế nào? Chế độ đãi ngộ của nhà nước đối với quân đội có thực sự phù hợp?"

4.1. Lương Bổng Binh Lính Tại Ngũ Mức Lương và Quyền Lợi

Nghiên cứu chi tiết về mức lương của binh lính tại ngũ, bao gồm lương tiền, lương gạo và các khoản phụ cấp khác. So sánh mức lương giữa các loại binh lính khác nhau để thấy rõ sự phân biệt. Phân tích sự biến động của mức lương qua các triều vua để hiểu rõ hơn về chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn.

4.2. Chế Độ Lương Cho Binh Lính Xuất Ngũ Hỗ Trợ và Đảm Bảo

Tìm hiểu về chế độ lương cho binh lính xuất ngũ, bao gồm điều kiện được hưởng lương, mức lương và các quyền lợi khác. So sánh chế độ lương của triều Nguyễn với các triều đại trước để thấy rõ sự khác biệt. Đánh giá vai trò của chế độ lương trong việc đảm bảo đời sống cho binh lính sau khi xuất ngũ và khuyến khích họ cống hiến cho đất nước.

4.3. Đãi Ngộ Ngoài Lương Cho Binh Lính Phụ Cấp và Trợ Cấp

Ngoài lương bổng, binh lính còn được hưởng nhiều khoản đãi ngộ khác như phụ cấp và trợ cấp. Phụ cấp được cấp để bù đắp cho những khó khăn trong công việc hoặc điều kiện sinh hoạt. Trợ cấp được cấp khi binh lính gặp khó khăn hoặc bị thương tật. Phân tích chi tiết về các khoản đãi ngộ này để thấy rõ sự quan tâm của triều Nguyễn đối với binh lính.

V. Đánh Giá Chế Độ Đãi Ngộ Quân Đội Triều Nguyễn Ưu và Nhược

Chế độ đãi ngộ quân đội của triều Nguyễn có những ưu điểm và hạn chế nhất định. Một mặt, nó thể hiện sự quan tâm của triều đình đối với quân đội, góp phần củng cố lực lượng vũ trang và bảo vệ đất nước. Mặt khác, chế độ đãi ngộ còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được nhu cầu của binh lính, gây ra những hệ lụy tiêu cực. Cần đánh giá khách quan và toàn diện để rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu. Theo nghiên cứu của Vũ Thị Nga, chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn thể hiện sự phân biệt thứ bậc rõ rệt gắn với từng đối tượng cụ thể.

5.1. So Sánh Chế Độ Đãi Ngộ Qua Các Triều Đại Việt Nam

So sánh chế độ đãi ngộ quân đội của triều Nguyễn với các triều đại trước để thấy rõ sự khác biệt và kế thừa. Phân tích những điểm mạnh và điểm yếu của chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn so với các triều đại khác. Đánh giá vai trò của chế độ đãi ngộ trong việc xây dựng quân đội và bảo vệ đất nước qua các thời kỳ lịch sử.

5.2. Tác Động Tích Cực và Tiêu Cực Của Chế Độ Đãi Ngộ

Phân tích những tác động tích cực của chế độ đãi ngộ đối với quân đội, như nâng cao tinh thần chiến đấu, thu hút và giữ chân binh lính, củng cố lực lượng vũ trang. Đồng thời, chỉ ra những tác động tiêu cực, như gây bất bình đẳng trong quân đội, làm suy giảm nguồn thu ngân sách, tạo ra những hệ lụy xã hội.

5.3. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Xây Dựng Quân Đội Hiện Đại

Rút ra những bài học kinh nghiệm từ chế độ đãi ngộ quân đội của triều Nguyễn cho việc xây dựng quân đội hiện đại. Đề xuất những giải pháp để hoàn thiện chính sách đãi ngộ đối với quân đội, đảm bảo đời sống cho binh lính và khuyến khích họ cống hiến cho đất nước.

VI. Kết Luận Vai Trò Chế Độ Đãi Ngộ Quân Đội Triều Nguyễn

Chế độ đãi ngộ quân đội dưới triều Nguyễn (1802-1884) đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và củng cố lực lượng vũ trang. Mặc dù còn nhiều hạn chế, nhưng những chính sách đãi ngộ đã thể hiện sự quan tâm của triều đình đối với quân đội, góp phần bảo vệ đất nước trong bối cảnh đầy biến động. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử quân sự Việt Nam và những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc xây dựng quân đội hiện đại. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác của quân đội nhà Nguyễn để có cái nhìn toàn diện hơn về lịch sử Việt Nam.

6.1. Tóm Tắt Những Điểm Chính Về Chế Độ Đãi Ngộ

Tóm tắt những điểm chính về chế độ đãi ngộ đối với quân đội triều Nguyễn, bao gồm lương bổng, phụ cấp, trợ cấp và khen thưởng. Nhấn mạnh những ưu điểm và hạn chế của chế độ đãi ngộ. Đánh giá vai trò của chế độ đãi ngộ trong việc xây dựng quân đội và bảo vệ đất nước.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quân Đội Triều Nguyễn

Đề xuất những hướng nghiên cứu tiếp theo về quân đội triều Nguyễn, như tổ chức quân đội, trang bị vũ khí, chiến thuật quân sự và vai trò của quân đội trong xã hội. Khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục khám phá lịch sử quân sự Việt Nam để có cái nhìn toàn diện hơn về quá khứ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số 9.13) với đề tài "Chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802 - 1884" do nghiên cứu sinh Vũ Thị Nga thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (năm 2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phan Ngọc Huyền và TS Nguyễn Thị Thu Thủy.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, triều Nguyễn (1802 - 1945) là vương triều quân chủ cuối cùng trong lịch sử Việt Nam. Trong thời kỳ độc lập (1802 - 1884) qua các triều vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức, nhà nước quân chủ tập quyền đã xây dựng một tổ chức hành chính thống nhất và lực lượng quân đội quy mô. Trong bối cảnh kinh tế nông nghiệp còn nhiều khó khăn, thiên tai bão lụt xảy ra liên tiếp và các cuộc nổi dậy nổ ra ở nhiều nơi, việc nghiên cứu chế độ đãi ngộ bằng lương và ngoài lương dành cho lực lượng vũ trang giải quyết câu hỏi lịch sử về điều kiện sinh hoạt, mức độ quan tâm của triều đình cũng như ảnh hưởng của chính sách tài chính quân sự đến năng lực tác chiến của quân đội. Đề tài cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử để đánh giá khách quan về vương triều Nguyễn, đồng thời đúc kết kinh nghiệm cho công tác chính sách tiền lương và ưu đãi người có công trong quân đội hiện nay.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là tái hiện bức tranh bối cảnh lịch sử, nội dung các chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn đối với quân đội giai đoạn 1802 - 1884; phân tích nỗ lực thực thi của triều đình trên mối quan hệ giữa tài chính và quốc phòng, giữa ngân sách kinh tế và tiềm lực quân sự, từ đó đưa ra những nhận định khách quan về giá trị và hạn chế của chính sách này.

Để đạt được mục tiêu, luận án triển khai 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Thứ nhất, phân tích những yếu tố tác động đến chế độ đãi ngộ đối với quân đội của triều Nguyễn, bao gồm bối cảnh lịch sử thế giới, khu vực, trong nước và cơ cấu tổ chức quân đội.
2. Thứ hai, trình bày và phân tích có hệ thống nội dung các chính sách đãi ngộ bằng lương (tiền, gạo, ruộng đất, quân trang) và đãi ngộ ngoài lương (phụ cấp, trợ cấp, khen thưởng) cho hai nhóm đối tượng: võ quan (đương chức, về hưu) và binh lính (tại ngũ, xuất ngũ).
3. Thứ ba, phân tích, so sánh và đánh giá đặc điểm, sự biến đổi lịch đại (trước và sau năm 1858, so sánh với các triều đại trước) cùng các tác động tích cực và mặt hạn chế của chính sách đãi ngộ quân đội đối với kinh tế, chính trị, xã hội thế kỷ XIX.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Việc thực thi chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với lực lượng quân đội, tập trung vào yếu tố con người gồm hai thành phần chính là võ quan và binh lính.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1802 (khi Nguyễn Ánh thành lập vương triều) đến năm 1884 (khi triều Nguyễn ký kết hiệp ước kết thúc thời kỳ độc lập).
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ nước Đại Nam dưới sự quản lý của triều Nguyễn.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào chế độ đãi ngộ bằng lương (lương bổng, lương thực, lương điền, quân trang) và đãi ngộ ngoài lương (phụ cấp công tác, trợ cấp ốm đau, tử tuất, bão lụt và chế độ khen thưởng). Luận án không khảo cứu chi phí mua sắm vũ khí, xây dựng pháo đài công sự hay chi phí chăm sóc đàn voi, ngựa của đội tượng binh và kỵ binh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy vấn đề quân đội và chế độ chính sách thời Nguyễn đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài nước:

Về nghiên cứu quốc tế:

• Alexander Barton Woodside (1971) trong Vietnam and the Chinese model so sánh cấu trúc chính quyền, quan chế triều Nguyễn với triều Thanh, gợi mở cơ sở so sánh thể chế tài chính.
• R. Smith (1974) với Politics and society in Viet nam during the early Nguyen period (1802-62) đề cập đến việc đãi ngộ, thăng giáng của võ quan tiêu biểu như Nguyễn Công Trứ, Trương Minh Giảng, Lê Quang Định và cung cấp số liệu quy mô quân đội năm 1823 (khoảng 40.000 đến 150.000 quân).
• Nola Cooke (1999) trong Southern regionalism and the composition of the Nguyen ruling elite (1802-83) phân tích sự ưu ái của triều đình đối với quan lại và con em công thần gốc Đàng Trong/Nam Kỳ.
• Oscar Chapuis (2000) trong The last emperors of Vietnam đề cập đến tình trạng suy giảm trang bị sau năm 1862 (chỉ 10% có súng hỏa mai, cấp 6 viên đạn/năm) và số lượng điều động thực tế vào Nam Kỳ (39.000 quân thực tế trên 119.000 danh nghĩa), cũng như lực lượng chống Pháp tại Đà Nẵng của Lê Đình Lý (2.000 quân) và Nguyễn Tri Phương (10.000 quân).
• Frédéric Mantienne (2003) nghiên cứu về kỹ thuật quân sự, hệ thống 32 thành trì và kỹ thuật đóng tàu của thủy quân thời Gia Long, Minh Mệnh.
• Keith Weller Taylor (2013) trong A history of the Vietnamese cung cấp tư liệu so sánh về chế độ ban thưởng thời Lê Thánh Tông (1467).
• George Dutton (2016) khảo sát quá trình chuyển biến từ nội chiến sang hòa bình của quân đội giai đoạn 1802 - 1841.

Về nghiên cứu trong nước:

• Các bộ thông sử và khảo cứu binh chế của Trần Trọng Kim (1920), Phan Khoang (1948), Nguyễn Tường Phượng (1950), Phạm Văn Sơn (1961), Đinh Xuân Lâm (2007), Trương Thị Yến (2013), Dương Đình Lập (2014).
• Nghiên cứu tổ chức, tuyển quân: Đỗ Văn Ninh (1993), Hoàng Lương (2014, 2016), Hà Duy Biển (2015), Nguyễn Trọng Minh (2016).
• Nghiên cứu thủy binh và các ngạch quân: Tố Am Nguyễn Toại (2002), Lê Thị Toán (2012), Ngô Đức Lập (2014), Nguyễn Thị Thu Thủy và Nguyễn Phương Nga (2016), đặc biệt là các công trình chuyên sâu của Bùi Gia Khánh (2010, 2013, 2015, 2018) về thủy quân triều Nguyễn.
• Nghiên cứu về lương bổng và ưu đãi: Huỳnh Công Bá (2014) về định chế hành chính và quân sự; Trịnh Ngọc Thiện (2014) về nguyệt hướng và đất công; Hoàng Lương (2017) về chi cấp binh lương thời Minh Mệnh; Hà Duy Biển (2015, 2016) về định mức và cách tính lương quan lại bộ Binh; Nguyễn Minh Tường (1999) về chính sách thương binh tử sĩ; Lê Quang Chắn (2013) về chính sách xã hội và ưu đãi võ quan, binh lính.

Khoảng trống học thuật: Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khái quát tổ chức quân sự, khảo cứu riêng lẻ một triều vua (chủ yếu là thời Minh Mệnh), hoặc tổng thuật một mặt chính sách (chế độ tử tuất, lương bộ Binh). Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, xuyên suốt từ năm 1802 đến năm 1884 về toàn bộ hệ thống đãi ngộ (lương, phụ cấp, trợ cấp, khen thưởng) cho cả võ quan và binh lính gắn với bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể của 4 triều vua.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin để phân tích các chính sách đãi ngộ trong mối quan hệ hữu cơ với điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội thời Nguyễn.

Các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành được sử dụng gồm:

• Phương pháp lịch sử: Phục dựng diễn trình ban hành, sửa đổi và thực thi các chế độ đãi ngộ theo trình tự thời gian gắn với 4 triều vua (Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức).
• Phương pháp logic: Khái quát, phân tích bản chất, quy luật vận động và rút ra các đặc điểm, tác động của chế độ đãi ngộ đối với tiềm lực quốc phòng.
• Phương pháp bổ trợ: Thống kê (xử lý định mức, số liệu tài chính, biểu đồ quân số), sưu tầm và xử lý tư liệu (đối chiếu giữa chính sử và văn bản hành chính), so sánh đối chiếu (so sánh lịch đại giữa triều Nguyễn với triều Lý, Trần, Lê và giữa giai đoạn trước - sau năm 1858).

Nguồn tư liệu sử dụng:

1. Tư liệu trước triều Nguyễn: Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên), Đại Việt thông sử, Kiến văn tiểu lục (1777), Phủ biên tạp lục (1776) của Lê Quý Đôn, Đại Việt sử ký tiền biên (Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, 1800).
2. Tư liệu triều Nguyễn:
   • Đại Nam thực lục (chính biên, bản dịch 10 tập của Viện Sử học): Nguồn sử liệu biên niên căn bản phản ánh các chỉ dụ, định lệ chi cấp, thăng thưởng.
   • Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (8 tập) và Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên (10 tập): Nguồn điển chế ghi nhận quy định của lục bộ, đặc biệt là tập III, VII (bộ Binh) và tập V (bộ Hộ).
   • Châu bản triều Nguyễn: Khối văn bản hành chính gốc lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Luận án khảo sát hơn 1.400 văn bản liên quan và trích dẫn trực tiếp 60 văn bản tiêu biểu:

Nội dung văn bản	Triều Gia Long	Triều Minh Mệnh	Triều Thiệu Trị	Triều Tự Đức	Tổng số
Lương	10	80	20	54	164
Bổng	3	263	180	214	660
Trợ cấp	44	109	24	73	250
Đãi ngộ khác	90	29	213	57	389
Cộng theo triều vua	147	481	437	398	1.406

• Các thư tịch khác: Đại Nam liệt truyện, Minh Mệnh chính yếu, Quốc triều hương khoa lục.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và nguồn tư liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu của học giả trong nước và quốc tế liên quan đến tổ chức quân đội và chế độ đãi ngộ thời Nguyễn. Tác giả phân loại hệ thống nguồn sử liệu thành hai nhóm trước và trong thời Nguyễn, đánh giá độ tin cậy của Châu bản và các bộ chính sử, đồng thời xác lập các câu hỏi nghiên cứu còn để ngỏ về định mức, quy chế chi cấp thực tế và tác động kinh tế - xã hội.

Chương 2. Bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX và tổ chức quân đội triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884

Nội dung chương làm rõ hai bối cảnh tác động trực tiếp đến chính sách quân sự:

• Bối cảnh thế giới và khu vực: Sự bành trướng của chủ nghĩa tư bản phương Tây trong cuộc cách mạng công nghiệp; quan hệ cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị phức tạp giữa Đại Nam và Xiêm La tại Chân Lạp và Lào.
• Bối cảnh trong nước: Chia làm hai thời kỳ rõ rệt:
  • Giai đoạn trước 1858: Xây dựng thể chế tập quyền trong hòa bình nhưng đối mặt với kinh tế thuần nông bấp bênh, thiên tai nặng nề (hơn 100 trận lụt, 80 trận bão từ 1802 đến 1884; đồng bằng Bắc Bộ chịu 23 trận bão, 50 trận lụt, 38 trận vỡ đê sông Hồng) và hàng loạt cuộc nổi dậy (Phan Bá Vành, Nông Văn Vân, Lê Duy Lương, Lê Văn Khôi).
  • Giai đoạn sau 1858: Triều đình vừa phải chống ngoại xâm Pháp, vừa đối phó bạo loạn (Lê Duy Phụng, giặc Cờ/tàn quân Thái Bình Thiên Quốc ở thượng du: Tam Đường, Ngô Côn). Sau các hiệp ước 1862 và 1874, triều Nguyễn mất lục tỉnh Nam Kỳ, mất nguồn thu lương thực và phải chịu bồi thường 4 triệu France chiến phí, khiến ngân khố khánh kiệt.
• Tổ chức quân đội: Gồm 2 binh chủng chính là Bộ binh và Thủy binh, cùng các lực lượng hỗ trợ tác chiến là Tượng binh và Pháo binh. Hệ thống phiên chế gồm Doanh, Vệ, Cơ, Đội, Ngũ. Hình thức tuyển quân kết hợp Tuyển binh (lấy lính theo đinh bạ: Bắc Hà 7 đinh lấy 1 hoặc 10 đinh lấy 1 ở ngoại trấn; miền Trung 3 đinh lấy 1; Gia Định 8 tráng đinh lấy 1 hoặc đồn điền 3 lấy 1) và Mộ binh (dân ngoại tịch). Ngạch quân phân thành Thân binh, Cấm binh, Tinh binh (thuộc Kinh binh) và Cơ binh (địa phương). Độ tuổi xuất ngũ được quy định từ 50 tuổi (lính yếu), 55 tuổi (lính khỏe) và tối đa 60 tuổi.

Chương 3. Chế độ đãi ngộ đối với võ quan trong quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802 -1884

Chương này khảo cứu toàn diện hệ thống chính sách dành cho đội ngũ chỉ huy quân đội:

• Chế độ đãi ngộ bằng lương: Lương võ quan đương chức gồm lương tiền, lương gạo, tiền xuân phục (may mặc) và ruộng đất khẩu phần (quân điền ban hành năm 1804, dừng cấp năm 1839). Định mức lương được ban hành năm 1803 (Bắc Thành), 1818 (Gia Long), điều chỉnh quy củ năm 1839 (Minh Mệnh) và rút giảm năm 1879 (Tự Đức). Lương hưu trí cho võ quan được quy định từ năm 1802 (dành cho công thần) và hoàn thiện thành ngạch định mức năm 1879 (Tự Đức thứ 32).
• Đãi ngộ ngoài lương:
  • Phụ cấp: Tiền dưỡng liêm, phụ cấp công tác sai phái, hành quân xa.
  • Trợ cấp: Cấp tuất trận vong, thương tật (định mức cấp tuất năm 1859 - Tự Đức 12), truy tặng phẩm hàm cho võ quan bị cách chức nhưng trận vong (năm 1874 - Tự Đức 27), cứu trợ thiệt hại thiên tai bão lụt (năm 1873 - Tự Đức 26).
  • Khen thưởng: Thưởng tước vị, tiền bạc, lụa là, ruộng đất công thần Vọng Các (1802), thưởng huân công dẹp loạn và ban cấp dịp khánh tiết.

Chương 4. Chế độ đãi ngộ đối với binh lính của triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884

Khảo sát các quyền lợi vật chất và tinh thần của người lính:

• Chế độ lương: Cấp phát nguyệt hướng (tiền, gạo hàng tháng theo định mức kinh binh năm 1829, lính mộ Bắc Kỳ năm 1879), quân trang theo mùa và cấp phát lương điền (ruộng đất binh lính ban hành các năm 1809, 1831, 1836). Chế độ giải ngũ cho binh lính già yếu được miễn trừ sưu dịch tại quê hương.
• Đãi ngộ ngoài lương:
  • Phụ cấp: Tiền gạo đi đường, phụ cấp đóng đồn vùng biên ải khó khăn, chế độ phụ dưỡng từ ngân sách địa phương.
  • Trợ cấp: Lập sở dưỡng tế, chăm sóc thương bệnh binh, cấp tiền tuất mai táng cho lính chết trận, ốm chết hoặc bị nạn chìm thuyền do bão biển.
  • Khen thưởng: Thưởng công tác chiến thắng trận, bắt giặc và khen thưởng các đội quân thực hiện nhiệm vụ đặc thù (như quân lính đi cắm mốc, đo vẽ bản đồ quần đảo Hoàng Sa ghi nhận trong Châu bản).

Chương 5. Nhận xét, đánh giá về chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884

Chương tổng kết các nhận định khoa học qua 3 khía cạnh:

• So sánh lịch đại: Làm rõ sự phân hóa giữa giai đoạn hòa bình (trước 1858) với định mức chi trả tương đối đầy đủ và giai đoạn chiến tranh (sau 1858) khi ngân sách suy kiệt buộc phải cắt giảm lương bổng nhưng tăng cường các khoản trợ cấp tử tuất; đồng thời đối sánh tính thể chế hóa cao hơn so với thời Lý, Trần, Lê.
• Đặc điểm chính sách: Thể hiện sự phân biệt đẳng cấp thứ bậc chặt chẽ; phản ánh sự quan tâm đặc biệt của vương triều đối với lực lượng trụ cột; thể hiện tính linh hoạt trong ban cấp theo thực tế tác chiến; phản chiếu tiềm lực kinh tế và thực trạng ngân khố quốc gia.
• Tác động:
  • Tích cực: Bảo đảm đời sống cơ bản, khích lệ tinh thần chiến đấu, duy trì kỷ cương và an ninh lãnh thổ.
  • Hạn chế: Tạo gánh nặng ngân sách trong thời kỳ suy thoái, nảy sinh bất cập giữa quy định điển chế và thực tế chi trả ở địa phương, chênh lệch đãi ngộ giữa các ngạch quân và hiện tượng nhũng lạm trong phân phát lương thực.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đạt được những kết quả và đóng góp khoa học cụ thể sau:

• Là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về toàn bộ cơ sở hình thành, nội dung và sự biến đổi của chế độ đãi ngộ quân đội triều Nguyễn trong suốt giai đoạn độc lập 1802 - 1884.
• Khai thác và hệ thống hóa khối lượng tư liệu gốc lớn, đặc biệt là nguồn Châu bản triều Nguyễn tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (với 1.406 văn bản khảo sát, 60 trích dẫn cụ thể) kết hợp với các bộ chính sử (Thực lục, Hội điển, Hội điển tục biên) để định lượng hóa các ngạch lương, phụ cấp, trợ cấp.
• Làm rõ tính biến động của chính sách đãi ngộ qua hai thời kỳ (trước và sau năm 1858), chỉ ra sự tương tác đa chiều giữa tiềm lực kinh tế, ngân sách tài chính và khả năng đảm bảo quốc phòng của một nhà nước quân chủ trước thử thách ngoại xâm.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị thực tiễn đối với việc xây dựng chính sách tiền lương, chế độ phụ cấp đặc thù, công tác hậu phương quân đội và chính sách thương bệnh binh, gia đình liệt sĩ trong bối cảnh củng cố an ninh quốc phòng hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn nguồn tư liệu Châu bản triều Nguyễn giai đoạn 25 năm cuối triều Tự Đức (1858 - 1883) bị thất lạc nhiều trang mục gốc nên việc tái hiện một số trường hợp chi cấp cụ thể ở địa phương trong giai đoạn chiến tranh chống Pháp còn chưa đồng đều. Đề tài cũng giới hạn phạm vi ở đối tượng con người, chưa đi sâu vào toàn bộ ngân sách mua sắm khí tài quân sự.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục sưu tầm các nguồn tư liệu địa phương, gia phả võ quan, văn bia và tư liệu lưu trữ nước ngoài để mở rộng nghiên cứu sang giai đoạn 1884 - 1945, cũng như khảo cứu chuyên sâu về tổng chi phí quốc phòng và hậu cần kỹ thuật thời Nguyễn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Quân sự tại các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngành.
• Giáo viên phổ thông trong việc khai thác tư liệu lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX để phục vụ bài giảng.
• Các cơ quan nghiên cứu chính sách thuộc Bộ Quốc phòng, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc nghiên cứu lịch sử chính sách tiền lương, chế độ ưu đãi quân nhân và người có công.

Câu hỏi thường gặp

1. Chế độ lương của quân đội triều Nguyễn bao gồm những khoản chi cấp cụ thể nào?
Trả lời: Lương quân đội triều Nguyễn bao gồm: lương tiền (tiền đồng/quan tiền trả theo năm cho quan hoặc theo tháng cho lính gọi là nguyệt hướng), lương gạo (hộc/phương gạo), tiền may trang phục (xuân phục) và ruộng đất khẩu phần (quân điền, lương điền được phân cấp theo các định ngạch từ thời Gia Long và Minh Mệnh).

2. Triều Nguyễn áp dụng phương thức tuyển quân và quy định độ tuổi giải ngũ như thế nào?
Trả lời: Triều Nguyễn kết hợp hai hình thức: Tuyển binh (lấy lính theo tỷ lệ đinh bạ của làng xã: 3, 7, 8 hoặc 10 đinh lấy 1 lính tùy khu vực) và Mộ binh (tuyển dân ngoại tịch). Binh lính được giải ngũ ở tuổi 50 nếu ốm yếu, 55 tuổi nếu khỏe mạnh và có thể kéo dài tối đa đến 60 tuổi nếu tự nguyện phục vụ tiếp.

3. Chính sách đãi ngộ quân đội triều Nguyễn có điểm gì khác biệt giữa hai giai đoạn trước và sau năm 1858?
Trả lời: Trước năm 1858 (thời bình), chính sách tập trung hoàn thiện hệ thống ngạch bậc, định mức lương bổng và cấp ruộng quân điền tương đối ổn định. Sau năm 1858 (thời chiến), do mất đất Nam Kỳ và bồi thường chiến phí khiến ngân khố cạn kiệt, nhà nước phải cắt giảm định mức lương võ quan (như năm 1879), nhưng lại gia tăng và chi tiết hóa các khoản trợ cấp tử tuất, thương tật và cứu tế gia đình binh lính trận vong.

4. Khối tư liệu Châu bản triều Nguyễn đóng vai trò gì trong việc chứng minh nội dung luận án?
Trả lời: Châu bản phản ánh việc thực thi chính sách tại chỗ qua các bản tấu của địa phương và bộ Binh xin cấp phát lương, thưởng, trợ cấp thực tế. Đây là nguồn cứ liệu xác thực giúp kiểm chứng tính linh hoạt hoặc nghiêm ngặt của triều đình đối với từng trường hợp cụ thể mà chính sử (Thực lục, Hội điển) không chép hết.

5. Luận án ghi nhận tư liệu nào về việc đãi ngộ đối với binh lính làm nhiệm vụ trên biển đảo?
Trả lời: Luận án khai thác các văn bản Châu bản triều Nguyễn ghi nhận chế độ ban thưởng tiền bạc, phụ cấp lương thực đặc biệt và khen thưởng công trạng cho các đội binh lính được phái đi làm nhiệm vụ đo vẽ hải trình, cắm mốc và vẽ bản đồ tại quần đảo Hoàng Sa.

Kết luận

Luận án của tác giả Vũ Thị Nga là công trình khoa học chuyên khảo tái hiện toàn diện và có hệ thống chính sách đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802 - 1884. Dựa trên nguồn sử liệu tin cậy từ chính sử và văn bản hành chính Châu bản, luận án đã làm rõ cấu trúc phân phối quyền lợi vật chất, các đặc điểm thứ bậc, tính linh hoạt và mối quan hệ chặt chẽ giữa ngân sách tài chính với sức mạnh quốc phòng thế kỷ XIX. Kết quả nghiên cứu không chỉ mang lại nhận thức khách quan, đa chiều về lịch sử vương triều Nguyễn mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử giá trị cho việc hoạch định chính sách xây dựng lực lượng vũ trang và hậu phương quân đội hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và nguồn tư liệu. Đây là chương giới thiệu tổng quan tình hình nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài nghiên cứu; khái quát về các nguồn tư liệu tham khảo; những vấn đề đã được giải quyết và những vấn đề tiếp tục được đặt ra trong phạm vi nghiên cứu của đề tài. Bối cảnh lịch sử và tổ chức quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884.

8 Chương này trình bày những yếu tố tác động và cơ sở của chính sách đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884. Nội dung của chương đề cập đến các vấn đề: bối cảnh lịch sử thế giới và trong nước; cơ cấu tổ chức, lực lượng và nhiệm vụ của quân đội của triều Nguyễn. Chế độ đãi ngộ đối với võ quan dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884. Đây là chương trình bày chế độ đãi ngộ bao gồm chính sách đãi ngộ bằng lương của triều Nguyễn dành cho võ quan giai đoạn 1802-1884.

Về lương, gồm lương cho võ quan đương nhiệm và về hưu. Đãi ngộ ngoài lương gồm phụ cấp, trợ cấp và khen thưởng. Đây là những khoản ban cấp của nhà nước cho võ quan khi đi làm nhiệm vụ. Chế độ đãi ngộ đối với binh lính dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884.

Đây là chương trình bày về chế độ lương của binh lính cũng như những khoản phụ cấp cho binh lính khi đi làm nhiệm vụ đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng có khí hậu khắc nghiệt. Khi bị ốm đau, trận thương trận vong được nhà nước trợ cấp tiền, gạo, thuốc men hoặc mai táng. Những binh lính hoàn thành tốt nhiệm vụ được triều đình khen thưởng. Nhận xét, đánh giá về chế độ đãi ngộ đối với quân đội dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802- 1884.

Từ những nội dung cụ thể đã trình bày ở chương 3 và chương 4, chương này rút ra nhận xét về sự kế thừa và hoàn thiện trong chính sách đãi ngộ của triều Nguyễn so với các triều đại trước cũng như sự thay đổi trong chính sách đãi ngộ của chính vương triều này đối với quân đội trước và sau năm 1858. Qua đó, tác giả rút ra một số đặc điểm và nhận xét về những tác động tích cực và hạn chế của chính sách đãi ngộ đối với quân đội của triều Nguyền dành cho quân đội đối với kinh tế, chính trị và xã hội Việt Nam trong thế kỷ XIX. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TƢ LIỆU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Nghiên cứu về triều Nguyễn là chủ đề thu hút sự chú ý của nhiều học giả trong và ngoài nước.

Liên quan trực tiếp và gián tiếp đến quân đội triều Nguyễn nói chung và chế độ đãi ngộ cho quân đội của triều Nguyễn nói riêng có thể kể đến một số công trình dưới đây: 1. Một số nghiên cứu của các học giả nước ngoài Ở phương Tây, Alexander Barton Woodside (1971) cách đây gần nửa thế kỉ đã cho xuất bản cuốn Vietnam and the Chinese model: A comparative study of Nguyễn and Ch’ing civil government in the first half of the nineteenth century (Việt Nam và mô hình Trung Hoa - Một nghiên cứu so sánh giữa chính quyền Việt Nam với chính quyền Trung Hoa trong nửa đầu thế kỷ 19) do nhà xuất bản Đại học Harvard ấn hành. Với công trình này, Alexander Woodside đã đi sâu nghiên cứu và đối sánh về tổ chức bộ máy, hệ thống quan lại và các chế độ tuyển bổ, thi cử… của triều Nguyễn. Phần liên quan đến tài chính, lương bổng cho quân đội chưa có điều kiện đề cập rõ song công trình này cũng gợi mở nhiều điều cho tác giả khi muốn so sánh mô hình tổ chức nói chung và cũng như cá chính sách dành cho quân đội của hai nhà nước nói riêng.

Trong bài viết “Politics and society in Viet nam during the early Nguyen period (1802-62)” của tác giả R.Smith (1974) trên tạp chí Journal of the Royal Asiatic Society, số 2, tháng 7 năm 1974, trang 153 – 169 cũng đã đề cập tới một số khía cạnh của chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với võ quan. Trong bài viết này, để nhằm sáng tỏ đặc điểm của chế độ chính trị của vương triều Nguyễn thông qua mối quan hệ giữa mục đích cầm quyền với việc sử dụng quan lại một số võ quan đã được tác giả nhắc tới trong bài viết tiêu biểu là Nguyễn Công Trứ và Trương Minh Giảng. Đây là hai võ quan có công lao lớn đối với triều Nguyễn trong công cuộc đánh dẹp các cuộc nổi dậy chống lại triều đình ở Bắc kỳ và Nam Kỳ. Thông qua hành trạng thăng trầm của hai vị võ quan được đề cập trong bài viết, tác giả có cách nhìn nhận khách quan về chế độ thưởng phạt của các vua triều Nguyễn đối với võ quan khi lập công cũng như phạm tội.

10 Tác giả bài viết cũng đề cập đến Lê Quang Định (1759-1813), người có công đối đánh Tây Sơn ở Gia Định được vua Gia Long phong làm thượng thư đầu tiên của bộ Binh dưới triều Nguyễn. Đây là dẫn chứng sinh động thể hiện chính sách đối với công thần của triều Nguyễn. Ngoài ra, trong bài viết tác giả cũng đưa ra một số dữ liệu về tổ chức và quy mô của quân đội triều. Về quy mộ, tác giả dẫn lời của một học giả cho rằng năm 1823 quy mô quân đội của triều Nguyễn có lẽ không vượt quá 40.000 người trong đó có khoảng 150.000 người được trang bị vũ khí.

Quân đội tăng lên trong những năm 1830, nhưng vào thời điểm Pháp xâm lược năm 1858, số lượng quân giảm xuống. Đây là những thông tin quan trọng để tác giả luận án đánh đánh giá sự biến động về số lượng quân đội dưới triều Nguyễn và là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn dành cho quân đội. Tác giả Nola Cooke (1999) với bài viết “Southern regionalism and the composition of the Nguyen ruling elite (1802-83)” in trên tạp chí Asian Studies Review số 2 tháng 6 nằm 1999 trang 205-231cũng đã đề cập đến chế độ đãi ngộ của triều Nguyễn đối với võ quan triều Nguyễn. Dựa trên số liệu và dẫn chứng trong các tư liệu về lịch sử và giáo dục của triều Nguyễn như: Đại Nam liệt truyện, Đại Nam thực lục tiền biên và chính biên, Quốc triều hương khoa lục tác giả nói lên lên sự ưu ái của triều Nguyễn đối với quan lại có quê quán ở các tỉnh thuộc từ Đàng Trong trở vào nhất là các tỉnh Nam kỳ từ những năm 30 của thế kỷ XIX trở về trước.

Chính sách đó bao gồm: ưu ái cho con cái các công thần (đãi ngộ cho con trai của công thần có công được phép chọn địa điểm thi dưới thời vua Gia Long); một số quan lại có quyền lực trong bộ máy hành chính xuất thân là những người không hoặc đỗ đạt thấp trong khoa cử; tỉ lệ đỗ đạt ở các miền vùng (khác Nam kỳ) qua các trường thi triều Nguyễn không tỉ lệ thuận với tỉ lệ số người làm quan trong triều đình. Những số liệu trên là cơ sở để tác giả đưa ra những nhận xét và kết luận về chính sách đãi ngộ đối với công thần của triều Nguyễn nhất là đối với bộ phận võ quan trong quân đội. Công trình nghiên cứu “The last emperors of Vietnam: from Tu Duc to Bao Dai” của tạp chí Contributions in Asian studies số 7 năm 2000 nằm trong các chuyên đề về Việt Nam thế kỷ XIX, XX của nhà xuất bản Greenwood, Mỹ của tác giả Oscar Chapuis đã đề cập đến tình hình chính trị và xã hội dưới các triều vua từ 11 vua Tự Đức đến vua Bảo Đại. Trong nội dung viết về triều vua Tự Đức, tác giả đưa ra những dẫn chứng bối cảnh triều Nguyễn trước khi thực dân Pháp xâm lược.

Thay lời kết luận tác giả dẫn lời kết luận của Trần Trọng Kim trong cuốn Việt Nam sử lược, cho rằng sự túng quẫn, thiếu thốn, thiên tai, ngoại xâm, sự bất lực của chính quyền… vào cuối thời Tự Đức là những nguyên nhân khiến nước Việt Nam suy tàn. Những nội dung về số lượng quân đội triều Nguyễn sau khi mất 3 tỉnh miền Đông Nam kỳ mà tác giả bài viết đề cập đến là những nội dung liên quan trực tiếp tới đề tài. Tác giả cho rằng, quân đội sau khi tuyển vào năm 1862, chỉ 10% quân đội được trang bị súng hỏa mai; huấn luyện diễn ra mỗi năm một lần, trong đó mỗi người lính chỉ nhận được sáu viên đạn, và nếu anh ta bắn nhiều hơn chỉ tiêu được giao này, anh ta phải trả cho phần chênh lệch. Lực lượng quân lính được điều động từ Bắc Kỳ vào Nam kỳ tuy nhiên số quân lính có mặt ở Nam kỳ cùng triều đình tham gia chiến đấu trên thực tế nhỏ hơn ghi chép của triều đình.

Tác giả dẫn số liệu cho rằng: số binh lính theo ghi chép có 119.000 được sai phái vào Nam Kỳ, nhưng thực tế chỉ có 39.000 người có mặt. Khi Pháp tấn công Gia Định, lực lượng quân đội triều Nguyễn chỉ có 7. Không quân dự trữ nên trong trường hợp có thương vong, các sĩ quan quân đội sẽ đến những ngôi làng gần đó để tuyển quân thay thế. [14; 205] Ngoài ra, tác giả cũng đề cập cụ thể số binh lính và các hoạt động chống Pháp của quân đội triều đình kháng chiến chống Pháp ở Đà Nẵng.

Cụ thể ở Đà Nẵng có 2.000 quân do Lê Đình Lý và 10.000 quân của Nguyễn Tri Phương. Những con số về số lượng quân lính trên một mặt thấy được số lượng tiền và lương thực để phụ cấp cho binh lính đi làm nhiệm vụ đồng thời cũng đánh giá được những khó khăn về lực lượng của quân đội triều Nguyễn trước nhiệm vụ bảo vệ độc lập dân tộc. Frédéric Mantienne (2003) với bài viết The transfer of Western military technology to Vietnam in the late eighteenth and early nineteenth centuries: the case of the Nguyen (Sự chuyển giao kĩ nghệ phương Tây cho Việt Nam giai đoạn cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX: Trường hợp vương triều Nguyễn”) đăng trên Journal of Southeast Asian Studies tập 34, số 3, trang 519-534, đã giới thiệu về hệ thống gồm 32 thành trì của Việt Nam được xây dựng theo kỹ thuật quân sự của 12 phương Tây trong giai đoạn cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX. Tác giả cũng đề cập đến việc vua Gia Long thời Nguyễn đã nỗ lực học kĩ thuật đóng tàu của phương Tây và còn mong muốn đóng được tàu chạy bằng hơi nước tân tiến nhất thời bấy giờ (dù không thành công).