phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề cần nghiên cứu Chƣơng 2. Tiếp cận chủ đề phân số theo hƣớng dạy học khám phá bằng sử dụng câu hỏi hiệu quả Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Dạy học khám phá 1. Một số quan điểm về dạy học khám phá Dạy học khám phá đƣợc áp dụng trong lịch sử nhƣ một phƣơng pháp dẫn dắt con ngƣời đi tìm tri thức. Chẳng hạn, nhà triết học và nhà giáo dục Hy Lạp cổ đại Socrates đã sử dụng “biện chứng pháp” đặt ra các câu hỏi dẫn dắt học trò của mình để chính ngƣời học trò khám phá ra tri thức mới. Tuy nhiên, theo [11, tr.159] thì đến những năm 1960, nhà giáo dục học ngƣời Mỹ J.
Bruner mới xây dựng phƣơng pháp này thành một lý thuyết dạy học chính thức. Lý thuyết của Bruner nhấn mạnh đến vai trò của ngƣời học tự kiến tạo nên tri thức mới dựa trên những kinh nghiệm và tri thức vốn có của bản thân. Đây là một lý thuyết nhằm hƣớng đến ngƣời học, trong đó ngƣời học suy nghĩ và tìm cách giải quyết vấn đề một cách độc lập. Ngƣời dạy chỉ đóng vai trò là ngƣời tổ chức hoặc dẫn dắt vấn đề và không trực tiếp tham gia vào hoạt động khám phá của ngƣời học.
Theo Bruner, phƣơng pháp dạy học khám phá đòi hỏi ngƣời dạy phải xây dựng đƣợc tình huống cho ngƣời học tham gia hoạt động khám phá, đồng thời dẫn dắt ngƣời học khám phá tình huống một cách chủ động. Ngƣời học tham gia vào tình huống phải tự mình suy nghĩ để khám phá ra điều có ý nghĩa cho bản thân. Sự tích cực, chủ động của ngƣời học là điều kiện để dạy học khám phá diễn ra. Tuy nhiên, cũng theo Bruner không phải ngƣời học khám phá tất cả những hiểu biết về tri thức mới, mà ngƣời học cần nhận biết đƣợc những mối liên hệ giữa những tri thức chƣa biết và tri thức đã biết, nghĩa là thông qua những tri thức đã biết, ngƣời học liên tƣởng, vận dụng nó để suy nghĩ, phát hiện về những tri thức chƣa biết.
Theo Bruner, việc sử dụng phƣơng pháp dạy học khám phá có thể: +) Thúc đẩy khả năng tƣ duy của ngƣời học. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com +) Phát triển những nội lực bên trong của cá nhân. +) Học sinh tham gia trực tiếp vào quá trình khám phá. +) Phát triển trí nhớ của ngƣời học.
Theo Van Joolingen, dạy học khám phá là một kiểu dạy học xây dựng kiến thức của ngƣời học qua thực nghiệm với một phạm vi kiến thức và rút ra các qui luật từ các kết quả của những thực nghiệm này. Nền tảng căn bản của việc dạy học khám phá là ngƣời học thực sự xây dựng kiến thức cho chính họ. Bởi các hoạt động có tính xây dựng này, nên ta có thể cho rằng ngƣời học có thể hiểu đƣợc phạm vi kiến thức ở mức độ cao hơn [4, tr. Pettty thì có rằng dạy học khám phá là phƣơng pháp dạy học dựa trên các nguyên tắc sau: + Ngƣời học phát triển tƣ duy thông qua quá trình quan sát, đánh giá, dự đoán, mô tả, suy luận,… tức là chính ngƣời học tham gia vào hoạt động khám phá và tìm hiểu vấn đề, từ đó phát triển tƣ duy của ngƣời học.
+ Ngƣời dạy là ngƣời đóng vai trò hỗ trợ thông qua những phƣơng pháp giảng dạy mang tính chất dẫn dắt và không truyền thụ một các y nguyên, máy móc các kiến thức. + Kết luận của vấn đề đƣợc đƣa ra không phải là mục đích cuối cùng, mà nó có mục đích thảo luận. + Ngƣời học phải lập tự ý thức đánh giá về quá trình học tập của mình dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời dạy. Ở Việt Nam cũng có một số nhà nghiên cứu đƣa ra những quan điểm về dạy học khám phá.
Nhà nghiên cứu Bùi Văn Nghị cho rằng, khám phá là quá trình hoạt động và tƣ duy, có thể bao gồm quan sát, phân tích, nhận định, đánh giá, nêu giả thiết, suy luận,. nhằm đƣa ra những khái niệm, phát hiện ra những tính chất, quy luật. trong các sự vật, hiện tƣợng và các mối liên hệ giữa chúng [11, tr. Tác giả Lê Võ Bình thì cho rằng phƣơng pháp dạy học khám phá thƣờng đƣợc thực hiện thông qua hệ thống hoạt động, trong đó giáo 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com viên khéo léo đặt học sinh vào vị trí của ngƣời phát hiện, khám phá lại những tri thức trong kho tàng kiến thức của nhân loại thông qua các câu hỏi hoặc yêu cầu hành động, mà khi học sinh giải đáp, thực hiện sẽ dần xuất hiện con đƣờng dẫn đến tri thức.
Mục đích của dạy học khám phá không chỉ giúp học sinh lĩnh hội tri thức môn học, mà quan trọng hơn là trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ, cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề một cách độc lập sáng tạo [1, tr. Theo Trần Bá Hoành [7, tr.145], trong quá trình học tập học sinh phải đƣợc “khám phá” ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ và vận dụng linh hoạt những gì mình đã thu nhận đƣợc trong các hoạt động tự lực chủ động của mình. Theo tác giả này, quá trình học tập này không phải là một quá trình mò mẫm tự phát mà là một quá trình có hƣớng dẫn của giáo viên, trong đó giáo viên đóng vai trò hƣớng dẫn, dẫn dắt, hỗ trợ học sinh một cách khéo léo để đặt học sinh vào những tình huống cụ thể để khám phá lại những tri thức của loài ngƣời.
Giáo viên không những cung cấp những tri thức mới bằng thuyết mình, giảng giải mà bằng phƣơng pháp tổ chức các hoạt động khám phá để học sinh tự khám phá ra tri thức mới. Khái niệm dạy học khám phá Dựa trên các cách tiếp cận khác nhau về dạy học khám phá, trong luận văn sử dụng định nghĩa dạy học khám phá nhƣ sau: Dạy học khám phá là một quá trình trong đó dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời dạy, ngƣời học chủ động việc học tập của bản thân thông qua các hoạt động, ngƣời học khám phá ra một tri thức nào đó trong chƣơng trình môn học [11]. Từ định nghĩa này, có thể thấy rằng dạy học khám phá có một số đặc trƣng cơ bản sau đây [11, tr.160]: + Dạy học khám phá nhằm giúp học sinh khám phá ra các tri thức có trong chƣơng trình môn học. Dƣới sự hƣớng dẫn, dẫn dắt, tổ chức, điều khiển 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của giáo viên, học sinh tự khám phá ra các sự kiện, khái niệm, quy luật, công thức.
có ý nghĩa đối với bản thân một cách chủ động, sáng tạo. + Mục đích của dạy học khám phá không những hƣớng học sinh tới tri thức cần đạt đƣợc của môn học, mà còn trang bị cho học sinh phƣơng pháp suy nghĩ, tƣ duy, cách khám phá ra vấn đề và giải quyết vấn đề đó. + Dạy học khám phá thƣờng đƣợc thực hiện thông qua các hoạt động nhóm. Điều này phát huy tính đa dạng trong suy nghĩ, tính chủ động, sáng tạo của các học sinh, đồng thời giúp học sinh tự đánh giá về hoạt động, suy nghĩ của bản thân và của những thành viên trong nhóm.
Tri thức môn học không phải là mục đích cuối cùng của cuộc thảo luận. Hình thức dạy học khám phá Từ vị trí và vai trò của ngƣời dạy và ngƣời học trong quá trình dạy học, dạy học khám phá có 3 kiểu cơ bản sau: Thứ nhất, khám phá có hƣớng dẫn: đây là kiểu dạy học khám phá mà các vấn đề và tri thức mới đã đƣợc giáo viên cung cấp, nhiệm vụ của học sinh là tìm cách giải thích, minh họa, hoặc tìm cách vận dụng nó. Thứ hai, khám phá hỗ trợ: đây là kiểu dạy học khám phá mà các vấn đề đƣợc giáo viên đƣa ra, nhƣng chƣa đƣợc trả lời. Nhiệm vụ của học sinh là tìm cách giải đáp, trả lời vấn đề, đồng thời tìm những bằng chứng cho lời giải của mình.
Thứ ba, khám phá tự do: đây là kiểu dạy học khám phá mà các vấn đề và lời giải hoặc tri thức mới đƣợc học sinh tự khám phá. Trong tình huống này, ngƣời dạy phải chấp nhận lựa chọn những vấn đề do học sinh đƣa ra và phải tìm cách giải quyết các vấn đề của học sinh. Quy trình dạy học khám phá Theo nhà nghiên cứu Trịnh Nguyên Giao, quá trình dạy học khám phá diễn ra qua 5 bƣớc, gọi là quy trình 5E nhƣ sau [3, tr.52]: Bƣớc 1: Xác định nhiệm vụ nhận thức (Engage): 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Học sinh xác định nhiệm vụ nhận thức, liên hệ các kiến thức (đã học) có liên quan đến nội dung kiến thức cần lĩnh hội. Hoạt động dạy học đặc trƣng của bƣớc này là đặt câu hỏi, phát hiện vấn đề, nêu các sự kiện không nhất quán.
phân công công việc trong nhóm học tập. Bƣớc 2: Tìm tòi, khám phá (Explore): Học sinh tham gia vào các tình huống, tri giác trực tiếp đối với nhận thức, từ đó hình thành sản phẩm ban đầu của mình làm cơ sở cho cái nhận thức. Qua trao đổi nhóm, học sinh góp ý, sửa đổi để hình thành sản phẩm chung mang tính khách quan từ những sản phẩm ban đầu. Bƣớc 3: Giải thích (Explain): Đây là thời điểm ngƣời học bắt đầu chuyển hóa kết quả thu đƣợc mang tính trừu tƣợng sang hình thức có thể truyền đạt đƣợc bằng ngôn ngữ.
Sản phẩm của từng nhóm học sinh đƣợc tập thể lớp thảo luận, bổ sung, hoàn chỉnh thành kiến thức, chính xác, khoa học. Bƣớc 4: Vận dụng (Elaborate): Học sinh đƣợc mở rộng vốn kiến thức đã học, kết nối các kiến thức liên quan và vận dụng những hiểu biết của mình vào những tình huống thực tiễn. Bƣớc 5: Đánh giá (Evaluate): Giáo viên xác định những kiến thức học sinh đạt đƣợc qua hoạt động khám phá và kiểm tra giá trị nhận thức, qua đó giúp học sinh tự đánh giá quá trình học của bản thân, giáo viên đánh giá và điều chỉnh hoạt động dạy. Nguyên tắc của dạy học khám phá Theo J.
Bruner, dạy học khám phá phải tuân theo 5 nguyên tắc sau [4, tr.15]: Nguyên tắc 1: Giải quyết vấn đề Giáo viên tổ chức, hƣớng dẫn, đồng thời khuyến khích, động viên học sinh tham gia vào hoạt động khám phá, tìm cách giải quyết vấn thông qua 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.