Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 đã tạo nên bước chuyển mình mang tính lịch sử của nền giáo dục Việt Nam, chuyển dịch căn bản từ mô hình truyền thụ kiến thức một chiều sang mô hình phát triển phẩm chất và năng lực người học. Trong cấu trúc môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở, đọc hiểu được xác định là khâu đột phá nhằm hình thành năng lực giao tiếp ngôn ngữ và năng lực tiếp nhận văn học. Tuy nhiên, theo các khảo sát thực tế chuyên môn, có đến hơn 65% giáo viên vẫn duy trì thói quen giảng bình truyền thống, áp đặt cảm thụ chủ quan, khiến khoảng 50% học sinh cảm thấy xa cách và thiếu hứng thú với các tác phẩm văn chương kinh điển.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm được đặt ra là làm thế nào để chuyển hóa việc dạy đọc hiểu thể loại thơ truyền thống, cụ thể là thơ lục bát, thành một chuỗi hoạt động khám phá, trải nghiệm giúp học sinh lớp 6 tự mình làm chủ quy trình chiếm lĩnh văn bản. Đề tài nghiên cứu của tác giả Lã Thị Tân (năm 2023) với chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung xây dựng hệ thống biện pháp dạy đọc hiểu thơ lục bát theo mục tiêu phát triển năng lực, lấy ngữ liệu từ Bài 2 trong sách giáo khoa Ngữ văn 6 thuộc bộ Cánh Diều làm trọng tâm.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực nghiệm sư phạm tại Trường Trung học cơ sở Tản Đà (huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội) trong năm học 2022–2023. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp quy trình sư phạm chuẩn hóa, giúp 100% học sinh tiếp cận phương pháp tự đọc hiểu theo đặc trưng thể loại, nâng cao năng lực thẩm mỹ và bồi dưỡng trọn vẹn 5 phẩm chất chủ yếu cùng 3 nhóm năng lực chung theo khung chuẩn giáo dục hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 2 khung lý thuyết nền tảng trong giáo dục hiện đại và thi pháp học. Thứ nhất là lý thuyết tiếp nhận văn học của các chuyên gia giáo dục như Trần Đình Sử, Đỗ Ngọc Thống và Nguyễn Thanh Hùng, trong đó khẳng định bản chất của đọc hiểu là quá trình người đọc đóng vai trò chủ thể đồng sáng tạo, chủ động huy động vốn sống và trải nghiệm cá nhân để giải mã hệ thống tín hiệu ngôn từ, lấp đầy các khoảng trống ý nghĩa của văn bản nghệ thuật. Thứ hai là khung năng lực đọc hiểu của Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế thiết lập, xác định đọc hiểu là quá trình tích hợp từ nhận biết thông tin, thấu hiểu cấu trúc đến phản hồi và vận dụng vào đời sống.

Nghiên cứu vận dụng sâu sắc các khái niệm cốt lõi bao gồm: năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học, đọc hiểu thẩm mỹ và đặc trưng thi pháp thơ lục bát theo nghiên cứu của Nguyễn Viết Chữ và Nguyễn Thúy Hồng. Về cấu trúc, thể thơ lục bát gồm các cặp câu sáu - tám với luật gieo vần nghiêm ngặt tại tiếng thứ 6 của câu lục hiệp vần với tiếng thứ 6 của câu bát, tiếng thứ 8 của câu bát hiệp vần với tiếng thứ 6 của câu lục kế tiếp. Luật phối thanh bằng - trắc được cố định tại các vị trí chẵn 2, 4, 6, 8 kết hợp nhịp điệu chẵn 2/2/2 hoặc 4/4. Đây là cơ sở then chốt để hình thành bộ công cụ giải mã thi pháp cho học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học, đề tài sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng chặt chẽ:

  • Nguồn dữ liệu khảo sát thực trạng: Tác giả tiến hành điều tra qua bảng hỏi và dự giờ trực tiếp đối với 46 giáo viên Ngữ văn cùng hơn 150 học sinh khối lớp 6 tại địa bàn thành phố Hà Nội, phản ánh chân thực các rào cản về phương pháp tiếp cận thể loại.
  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu thực nghiệm: Nghiên cứu lựa chọn 2 lớp học có sự tương đương về mặt sĩ số và năng lực học tập đầu vào tại Trường THCS Tản Đà năm học 2022–2023. Cỡ mẫu gồm 82 học sinh, chia thành lớp thực nghiệm 6A với 42 học sinh và lớp đối chứng 6B với 40 học sinh. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để triệt tiêu các sai số ngoại cảnh.
  • Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lý kết quả 2 bài kiểm tra định kỳ. Việc tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn, phân phối tần số, tần suất và tần suất tích lũy cho phép đo lường chính xác mức độ tiến bộ vượt bậc về năng lực đọc hiểu của học sinh giữa 2 nhóm nghiên cứu. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và thực nghiệm được tiến hành liên tục trong thời gian 6 tháng từ tháng 9 năm 2022 đến tháng 2 năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng từ 2 bài kiểm tra đánh giá năng lực đọc hiểu thơ lục bát đã mang lại 4 phát hiện mang tính bước ngoặt:

  • Thứ nhất, điểm trung bình chung của nhóm thực nghiệm đạt mức 7.82 điểm, cao hơn 1.34 điểm so với điểm trung bình của nhóm đối chứng (đạt 6.48 điểm). Sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê này khẳng định tác động tích cực của các biện pháp dạy học mới.
  • Thứ hai, tỷ lệ học sinh đạt mức học lực giỏi (từ 8.0 đến 10.0 điểm) ở lớp thực nghiệm 6A đạt 38.1%, cao gấp 2.18 lần so với tỷ lệ 17.5% của lớp đối chứng 6B. Tỷ lệ học sinh đạt mức khá và giỏi cộng gộp tại lớp thực nghiệm đạt 81.0%, trong khi lớp đối chứng chỉ đạt 55.0%.
  • Thứ ba, tỷ lệ học sinh xếp loại yếu kém ở lớp thực nghiệm đã được triệt tiêu hoàn toàn về mức 0.0%, trong khi lớp đối chứng vẫn còn 7.5% học sinh chưa đạt yêu cầu cần đạt của bài học.
  • Thứ tư, khả năng tự phát hiện đặc trưng luật thơ (nhận diện vần, nhịp, thanh điệu) và kỹ năng sáng tác sản phẩm thơ lục bát của học sinh lớp thực nghiệm tăng 45% so với khảo sát ban đầu, cho thấy năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học được chuyển hóa sâu sắc thành hành vi biểu đạt thực tiễn.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của lớp thực nghiệm xuất phát từ việc thay thế hoàn toàn lối đọc chép bằng các hình thức tổ chức dạy học tích cực: mô hình lớp học đảo ngược theo dự án, phương pháp giải quyết vấn đề gắn với kỹ thuật khăn trải bàn và sơ đồ tư duy trực quan. Khi học sinh được tự do đóng vai trò chủ thể đọc, các em không chỉ ghi nhớ thông tin bề mặt mà còn thấu cảm được tầng nghĩa hàm ẩn và vẻ đẹp thẩm mỹ của văn bản thơ.

Dữ liệu nghiên cứu được trình bày tường minh qua bảng phân phối tần suất tích lũy và hệ thống biểu đồ cột so sánh chất lượng học tập. Đường biểu diễn tần suất tích lũy của nhóm thực nghiệm luôn dịch chuyển mạnh mẽ về phía thang điểm cao (vùng điểm 7 đến 10), minh chứng rằng các biện pháp sư phạm đề xuất mang lại sự tiến bộ đồng đều cho mọi đối tượng học sinh, từ nhóm trung bình đến nhóm năng khiếu. Kết quả này hoàn toàn đồng thuận với các công trình nghiên cứu hiện đại của các chuyên gia phương pháp giáo dục, khẳng định tính đúng đắn của việc đổi mới dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm thành công, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy học đọc hiểu thơ lục bát trong nhà trường phổ thông:

  • Xây dựng và chuẩn hóa quy trình thiết kế kế hoạch bài dạy theo định hướng phát triển năng lực: Giáo viên bộ môn Ngữ văn cần cấu trúc mỗi bài học thành chuỗi 4 hoạt động liền mạch gồm khởi động, hình thành kiến thức, luyện tập và vận dụng sáng tạo. Mục tiêu đặt ra là 100% học sinh được rèn luyện thao tác nhận diện đặc trưng thể loại và tự giải mã văn bản trong khung thời gian 90 phút của mỗi chủ đề bài học.
  • Ứng dụng công nghệ thông tin và học liệu số tương tác: Tổ chuyên môn nhà trường cần tích hợp ít nhất 2 ứng dụng công nghệ (như Padlet, Canva, Quizizz) vào tiến trình tổ chức hoạt động trải nghiệm đọc hiểu, phấn đấu gia tăng 30% mức độ hứng thú học tập và năng lực làm việc nhóm của học sinh trong giai đoạn từ năm 2023 đến năm 2025.
  • Đa dạng hóa các công cụ kiểm tra đánh giá thường xuyên: Giáo viên cần triệt để áp dụng hướng dẫn của Công văn 3175/BGDĐT-GDTrH, kết hợp đánh giá qua hồ sơ học tập, phiếu quan sát rubric và sản phẩm văn học sáng tạo (tập làm thơ, vẽ tranh minh họa), đảm bảo ít nhất 40% trọng số điểm số phản ánh năng lực vận dụng thực tiễn của học sinh thay vì chỉ kiểm tra trí nhớ máy móc.
  • Bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ định kỳ cho đội ngũ sư phạm: Ban giám hiệu nhà trường cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo cần tổ chức tối thiểu 2 đợt sinh hoạt chuyên đề chuyên sâu mỗi học kỳ, hướng tới mục tiêu 100% giáo viên giảng dạy Ngữ văn lớp 6 làm chủ các kỹ thuật dạy học tích cực và phương pháp dạy học phân hóa trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  • Giáo viên Ngữ văn tại các trường trung học cơ sở: Khai thác trọn bộ hệ thống giáo án thực nghiệm, bảng phân loại câu hỏi đọc hiểu và quy trình tổ chức lớp học đảo ngược để áp dụng trực tiếp vào hơn 30 tiết dạy văn bản thơ trong năm học.
  • Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách bộ môn: Sử dụng khung tiêu chí đánh giá năng lực học sinh và mô hình dự án học tập trong luận văn làm cơ sở định hướng chuyên môn, phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra và chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học tại 100% các cơ sở giáo dục trực thuộc.
  • Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn: Tiếp cận nguồn tài liệu học thuật bài bản, quy chuẩn thiết kế thực nghiệm sư phạm và phương pháp xử lý dữ liệu thống kê giáo dục để phục vụ nghiên cứu khóa luận, luận văn tốt nghiệp.
  • Các chuyên gia biên soạn chương trình và sách giáo khoa: Tham khảo các dữ liệu thực chứng và phản hồi của học sinh lớp 6 đối với bộ sách Cánh Diều để tiếp tục tinh chỉnh hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu và ngữ liệu thể loại cho các lần tái bản tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Yêu cầu cần đạt của việc dạy đọc hiểu thơ lục bát theo Chương trình 2018 có điểm gì mới so với Chương trình 2006?
Chương trình 2018 chuyển trọng tâm từ việc ghi nhớ nội dung tác phẩm sang hình thành năng lực tự đọc hiểu theo đặc trưng thể loại. Học sinh lớp 6 phải tự mình nhận diện được các yếu tố hình thức như vần, nhịp, thanh điệu, phân tích được tình cảm của chủ thể trữ tình và bước đầu tự tạo ra sản phẩm văn học như tập làm 1 đến 2 cặp câu lục bát hoàn chỉnh.

Phương pháp dạy học nào mang lại chuyển biến năng lực rõ rệt nhất cho học sinh lớp 6?
Thực nghiệm sư phạm tại Trường THCS Tản Đà chứng minh mô hình dạy học dự án kết hợp kỹ thuật khăn trải bàn và sơ đồ tư duy mang lại hiệu quả cao nhất. Phương pháp này giúp 81.0% học sinh đạt mức khá - giỏi, tăng 35% khả năng tương tác nhóm và kích hoạt tư duy phản biện so với phương pháp thuyết giảng thông thường.

Làm thế nào để học sinh không cảm thấy khô khan khi học các quy tắc niêm luật bằng trắc của thơ lục bát?
Giáo viên nên biến các quy tắc niêm luật thành bài tập trải nghiệm gieo vần trên nền tảng kỹ thuật số hoặc trò chơi ghép thẻ từ ngữ. Trong thực tế, việc cho học sinh thực hành phân tích luật thơ qua làn điệu ca dao quen thuộc giúp hơn 90% học sinh hào hứng và nhanh chóng ghi nhớ quy tắc nhị, tứ, lục phân minh.

Quy trình đánh giá năng lực đọc hiểu của học sinh lớp 6 được thực hiện như thế nào để đảm bảo tính khách quan?
Quy trình đánh giá kết hợp chặt chẽ giữa đánh giá thường xuyên và định kỳ dựa trên khung chuẩn rubric 3 cấp độ: nhận biết hình thức nghệ thuật, thông hiểu ý nghĩa tư tưởng và vận dụng sáng tạo. Giáo viên sử dụng ngữ liệu mới ngoài sách giáo khoa trong các đề kiểm tra để đo lường chính xác năng lực đọc hiểu độc lập của học sinh.

Các giải pháp trong luận văn có thể áp dụng cho các bộ sách giáo khoa khác như Kết nối tri thức hay Chân trời sáng tạo không?
Hoàn toàn có thể áp dụng rộng rãi. Toàn bộ 5 biện pháp sư phạm và quy trình tổ chức dạy học được thiết kế bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 chung cho toàn quốc, do đó có tính tương thích 100% với ngữ liệu của tất cả các bộ sách giáo khoa hiện hành.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về dạy học đọc hiểu văn bản thơ lục bát theo định hướng phát triển năng lực, gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết tiếp nhận văn học và chuẩn đánh giá quốc tế.
  • Khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng dạy học thơ lục bát lớp 6 tại trường trung học cơ sở, chỉ rõ các hạn chế cốt lõi của phương pháp truyền thụ kiến thức thụ động.
  • Đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm đồng bộ gồm 5 nhóm giải pháp tích hợp kỹ thuật dạy học tích cực, mô hình dự án và ứng dụng công nghệ thông tin tương tác.
  • Kiểm chứng thành công tính khả thi và hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm thực tế với điểm trung bình đạt 7.82 điểm, tăng 1.34 điểm so với lớp đối chứng và nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên mức 81.0%.
  • Đóng góp cẩm nang thực hành sư phạm giá trị, hỗ trợ trực tiếp cho giáo viên trong lộ trình thực hiện hiệu quả Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Trong giai đoạn 2023–2025, việc nhân rộng các biện pháp dạy học tích cực này tại các trường trung học cơ sở là yêu cầu cấp thiết. Quý thầy cô, cán bộ quản lý và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để chuẩn hóa phương pháp giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Ngữ văn trong kỷ nguyên mới.