1 §Æt vÊn ®Ò Sái tiÕt niÖu lµ bÖnh thêng gÆp, chiÕm kho¶ng 30-40% bÖnh lý ®êng tiÕt niÖu, vµ chiÕm tû lÖ 2-3% d©n sè [42], [68]. Trong ®ã sái niÖu qu¶n chiÕm 28- 40% trong c¸c bÖnh sái tiÕt niÖu [1], [34]. Løa tuæi thêng gÆp 30- 50 tuæi [42], [68]. ViÖt nam lµ mét níc n»m trong khu vùc cã tû lÖ bÖnh sái cao theo b¶n ®å cña Humberger vµ Higgins.
Nguy c¬ m¾c bÖnh sái tiÕt niÖu lµ 12% ®èi víi nam giíi vµ 4-5 % ®èi víi n÷ giíi. Tû lÖ t¸i ph¸t sái sau 1 n¨m, 5 n¨m vµ 10 n¨m t¬ng øng kho¶ng 14%, 35%, vµ 52% [68], [62]. 80% sái niÖu qu¶n lµ do tõ trªn thËn di chuyÓn xuèng, cã thÓ mét hay nhiÒu viªn sái ë vÞ trÝ 1/3 trªn, 1/3 gi÷a vµ 1/3 díi cña niÖu qu¶n. Sái niÖu qu¶n lµm bÝt t¾c ®êng tiÕt niÖu trªn, g©y nªn c¬n ®au quÆn thËn, tæn th¬ng thËn nhanh chãng nÕu kh«ng ®îc ®iÒu trÞ kÞp thêi.
NÕu sái niÖu qu¶n kÌm theo viªm nhiÔm, sái niÖu qu¶n 2 bªn, sái niÖu qu¶n trªn bÖnh nh©n mét thËn, t×nh tr¹ng bÖnh trë nªn nÆng nÒ h¬n và dÔ g©y thiÓu niÖu, v« niÖu, suy thËn, cã thÓ tö vong [1], [30], [34]. ChÈn ®o¸n sái niÖu qu¶n dùa vµo triÖu chøng l©m sµng vµ c¸c ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n h×nh ¶nh nh: chôp phim hÖ tiÕt niÖu kh«ng chuÈn bÞ, chôp niÖu ®å tÜnh m¹ch, siªu ©m. §èi víi mét sè trêng hîp khã chÈn ®o¸n nh: sái nhá, h×nh c¶n quang sái lÉn víi c¶n quang cña x¬ng, chÈn ®o¸n ph©n biÖt víi nèt v«i hãa ngoµi hÖ tiÕt niÖu,… ph¶i kÕt hîp víi c¸c ph¬ng 2 tiÖn chÈn ®o¸n kh¸c nh: chôp niÖu qu¶n- bÓ thËn ngîc dßng, néi soi niÖu qu¶n. Tríc ®©y, ®iÒu trÞ sái niÖu qu¶n chñ yÕu lµ mæ më lÊy sái.
Tõ cuèi thÕ kû 20, trªn thÕ giíi cã nhiÒu ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ lÊy sái Ýt g©y tæn th¬ng cho bÖnh nh©n nh: t¸n sái ngoµi c¬ thÓ (ESWL- Extracorporeal shock wave lithotripsy), t¸n sái qua da (PCNL-Percutaneous nephrolithotripsy), t¸n sái niÖu qu¶n néi soi ngîc dßng (Retrograde ureteroscopy lithotripsy), mæ néi soi lÊy sái (Laparoscopy)… [42], [22]. Tõ ®Çu thÕ kû 21 cho ®Õn nay, t¹i ViÖt nam ®· thùc hiÖn ®îc nhiÒu kü thuËt can thiÖp Ýt x©m h¹i ®iÒu trÞ bÖnh sái niÖu qu¶n, bÖnh nh©n vµ thÇy thuèc cã thªm sù lùa chän. Mçi ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ®îc chØ ®Þnh phï hîp tuú theo tõng bÖnh nh©n. Ph¬ng ph¸p t¸n sái niÖu qu¶n néi soi ngîc dßng lµ mét ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ Ýt x©m h¹i, cã nhiÒu u ®iÓm.
Tuy nhiªn tû lÖ c¸c tai biÕn vµ biÕn chøng thay ®æi tïy theo kinh nghiÖm cña phÉu thuËt viªn tõ 2% ®Õn 20% [68]. Cho ®Õn nay, t¹i ViÖt nam c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ vÊn ®Ò nµy vÉn cha nhiÒu, ®Æc biÖt lµ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ xa còng nh nh÷ng tai biÕn vµ biÕn chøng trong t¸n sái niÖu qu¶n néi soi ngîc dßng, do ®ã chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “Nghiªn cøu kÕt qu¶ vµ tai biÕn, biÕn chøng trong t¸n sái niÖu qu¶n néi soi ngîc dßng”. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ ®iÒu trÞ, c¸c tai biÕn, biÕn chøng vµ c¸ch xö trÝ trong t¸n sái niÖu qu¶n néi soi ngîc dßng. Mét sè yÕu tè liªn quan ®Õn kÕt qu¶ vµ tai biÕn, biÕn chøng cña t¸n sái niÖu qu¶n néi soi ngîc dßng.
Ch¬ng 1 Tæng quan 1. Nh¾c l¹i gi¶i phÉu, sinh lý niÖu qu¶n, thµnh phÇn ho¸ häc sái, c¬ chÕ h×nh thµnh sái niÖu qu¶n 1. Gi¶i phÉu niÖu qu¶n 1. H×nh thÓ NiÖu qu¶n lµ mét èng dÉn níc tiÓu tõ bÓ thËn xuèng bµng quang, n»m sau phóc m¹c, däc hai bªn cét sèng th¾t l- ng vµ Ðp s¸t vµo thµnh bông sau.
NiÖu qu¶n b¾t ®Çu tõ khóc nèi niÖu qu¶n- bÓ thËn ®i th¼ng xuèng eo trªn, råi b¾t chÐo ®éng m¹ch chËu, ch¹y vµo chËu h«ng ®Ó chÕch ra tríc vµ ®æ vµo bµng quang. NiÖu qu¶n dµi 25 cm- 28 cm, 4 bªn ph¶i ng¾n h¬n bªn tr¸i kho¶ng 1 cm, ®êng kÝnh ngoµi 4-5 mm, ®êng kÝnh trong tõ 3-4 mm, gi·n niÖu qu¶n khi ®- êng kÝnh trong > 7 mm [99]. Ph©n chia liªn quan niÖu qu¶n tuú theo c¸c t¸c gi¶ Ph¸p vµ Anh, Mü (TrÞnh V¨n Minh, 2007) [29]. Theo c¸c t¸c gi¶ Ph¸p niÖu qu¶n chia lµm 4 ®o¹n liªn quan: * §o¹n bông: dµi 9-11 cm, liªn quan ë sau víi c¬ th¾t l- ng, c¸c d©y thÇn kinh ®¸m rèi th¾t lng (d©y thÇn kinh sinh dôc ®ïi), víi c¸c mám ngang cña c¸c ®èt sèng th¾t lng cuèi cïng (L2-L5).
PhÝa trong bªn ph¶i víi tÜnh m¹ch chñ vµ bªn tr¸i víi ®éng m¹ch chñ. Cïng ®i song song víi niÖu qu¶n xuèng hè chËu cã tÜnh m¹ch sinh dôc. * §o¹n c¸nh chËu: dµi 3- 4 cm, b¾t ®Çu khi ®i qua c¸nh x¬ng cïng tíi eo trªn cña x¬ng chËu, liªn quan víi ®éng m¹ch chËu: bªn tr¸i niÖu qu¶n thêng b¾t chÐo ®éng m¹ch chËu gèc trªn chç ph©n nh¸nh 1,5 cm trong ®a sè c¸c trêng hîp, bªn ph¶i niÖu qu¶n b¾t chÐo ®éng m¹ch chËu ngoµi díi chç ph©n nh¸nh 1,5 cm. Trêng hîp thay ®æi khi chç chia ®«i cña ®éng m¹ch chñ bông thÊp th× chç b¾t chÐo nµy sÏ thÊp.
C¶ 2 niÖu qu¶n ®Òu c¸ch ®êng gi÷a 4,5 cm t¹i n¬i b¾t chÐo ®éng m¹ch. T¹i ®©y niÖu qu¶n v¾t qua ®éng m¹ch thêng g©y hÑp niÖu qu¶n lµ ®iÒu kiÖn cho sái dõng l¹i g©y bÖnh sái niÖu qu¶n. * §o¹n chËu h«ng: dµi 12-14 cm, niÖu qu¶n ch¹y tõ eo trªn x¬ng chËu tíi bµng quang, ®o¹n nµy niÖu qu¶n ®i c¹nh ®éng m¹ch chËu trong råi ch¹y chÕch ra ngoµi vµ ra sau theo ®êng cong cña thµnh bªn x¬ng chËu. Tíi nÒn chËu h«ng chç gai ngåi th× vßng ra tríc vµ vµo trong ®Ó tíi bµng quang.
5 Liªn quan cña niÖu qu¶n phÝa sau víi khíp cïng chËu, c¬ bÞt trong, bã m¹ch- thÇn kinh bÞt b¾t chÐo phÝa sau niÖu qu¶n. PhÝa tríc liªn quan kh¸c nhau gi÷a nam vµ n÷: + Nam giíi: niÖu qu¶n ch¹y vµo tríc trùc trµng, l¸ch gi÷a bµng quang vµ tói tinh, b¾t chÐo èng tinh ë phÝa sau. Ngoµi ra cßn hÖ thèng m¹ch m¸u tiÓu khung rÊt phong phó. + N÷ giíi: niÖu qu¶n khi rêi thµnh chËu h«ng ®i vµo ®¸y cña d©y ch»ng réng tíi mÆt bªn cña ©m ®¹o råi ®æ ra phÝa tríc ©m ®¹o vµ sau bµng quang.
Khi qua phÇn gi÷a d©y ch»ng réng niÖu qu¶n b¾t chÐo sau ®éng m¹ch tö cung. * §o¹n bµng quang: dµi tõ 1-1,5 cm. NiÖu qu¶n ®i vµo bµng quang theo híng chÕch tõ trªn xuèng díi vµo trong vµ ra tríc. NiÖu qu¶n tríc khi ®æ vµo bµng quang ®· ch¹y trong thµnh bµng quang mét ®o¹n, t¹o thµnh mét van sinh lý cã t¸c dông tr¸nh trµo ngîc níc tiÓu tõ bµng quang lªn niÖu qu¶n.
Hai lç niÖu qu¶n c¸ch nhau 2,5 cm (khi bµng quang rçng) vµ 5 cm khi bµng quang ®Çy [99]. Theo c¸c t¸c gi¶ Anh-Mü niÖu qu¶n cã 2 ®o¹n liªn quan chÝnh (TrÞnh V¨n Minh, 2007) [29]: * §o¹n bông (pars abdominalis): ®i tõ bÓ thËn tíi eo trªn cña x¬ng chËu, niÖu qu¶n liªn quan nh ®o¹n bông vµ ®o¹n c¸nh chËu theo c¸ch ph©n chia 4 ®o¹n. * §o¹n chËu (pars pelvica): ®i tõ eo trªn cña x¬ng chËu tíi bµng quang, niÖu qu¶n liªn quan nh ®o¹n chËu h«ng vµ ®o¹n bµng quang theo c¸ch ph©n chia 4 ®o¹n. Sù ph©n chia trªn cã ý nghÜa chän ®êng mæ thÝch hîp trùc tiÕp vµo ®o¹n niÖu qu¶n cÇn can thiÖp, chän ph¬ng ph¸p v« c¶m, ®ång thêi chän ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ sái niÖu qu¶n phï hîp víi tõng vÞ trÝ.
Gi¶i phÉu niÖu qu¶n (Nguån: trÝch tõ Atlas gi¶i phÉu ngêi [33]) 1. §éng m¹ch (§M) chñ bông 12. §M m¹c treo trµng trªn 13. §M m«ng vµ c¸c nh¸nh §M 4.
Nh¸nh niÖu qu¶n tõ §M thËn ©m ®¹o 5. §M buång trøng (§M tinh- nam) 15. §M trùc trµng gi÷a 6. §M m¹c treo trµng díi 18.
Nh¸nh niÖu qu¶n tõ §M chñ 19. §M bµng quang nh¸nh niÖu 10. Nh¸nh §M sinh dôc vµ chËu qu¶n chung 20.lý, NiÖu qu¶n cã 3 vÞ trÝ hÑp sinh Nh÷ng §M bµng sái thêng quang dõng l¹i khi di chuyÓn tõ thËn xuèng bµng quang t¹o thµnh sái niÖu 7 qu¶n: vÞ trÝ nèi bÓ thËn niÖu qu¶n 2 mm, vÞ trÝ niÖu qu¶n b¾t chÐo ®éng m¹ch chËu 4 mm, vµ vÞ trÝ nèi tiÕp niÖu qu¶n bµng quang, lç niÖu qu¶n 3- 4 mm [65]. Trªn thùc tÕ l©m sµng, dùa trªn phim chôp XQ, c¸c nhµ ngo¹i khoa chia niÖu qu¶n ra thµnh 3 ®o¹n [102]: - NiÖu qu¶n ®o¹n trªn: ch¹y tõ bÓ thËn ®Õn bê trªn cña x¬ng cïng.
- NiÖu qu¶n ®o¹n gi÷a: tõ bê trªn x¬ng cïng ch¹y xuèng bê díi x¬ng cïng. - NiÖu qu¶n ®o¹n díi: ®o¹n niÖu qu¶n ch¹y bê díi cña x- ¬ng cïng xuèng bµng quang. 1/3 trªn 1/3 gi÷a H×nh 1. Ph©n chia niÖu qu¶n trªn XQ (Nguån: trÝch tõ Campbell’s Urology [102]) 1.
HÖ thèng m¹ch m¸u vµ thÇn kinh niÖu qu¶n M¹ch m¸u cung cÊp cho niÖu qu¶n tõ nhiÒu nh¸nh ®éng m¹ch. §o¹n niÖu qu¶n trªn do c¸c nh¸nh t¸ch ra tõ ®éng m¹ch thËn, xuèng díi niÖu qu¶n nhËn c¸c nh¸nh t¸ch ra tõ ®éng m¹ch chñ, ®éng m¹ch trùc trµng gi÷a, ®éng 8 m¹ch chËu, ®éng m¹ch m¹c treo trµng díi, ®éng m¹ch thõng tinh hay buång trøng, ®éng m¹ch bµng quang,.C¸c nh¸nh ®éng m¹ch nèi tiÕp víi nhau däc niÖu qu¶n t¹o thµnh mét m¹ng líi phong phó cung cÊp m¸u cho niÖu qu¶n. C¸c tÜnh m¹ch nhËn m¸u tõ niÖu qu¶n ®æ vÒ tÜnh m¹ch bµng quang, tÜnh m¹ch chËu díi, tÜnh m¹ch thËn. HÖ thÇn kinh chi phèi niÖu qu¶n lµ hÖ giao c¶m vµ ph©n bè theo ®éng m¹ch.
Chóng cã nguån gèc tõ ®¸m rèi thËn, ®¸m rèi tinh vµ ®¸m rèi h¹ vÞ, gåm c¸c sîi vËn ®éng chi phèi cho c¬ tr¬n thµnh niÖu qu¶n, vµ c¸c sîi c¶m gi¸c mang c¶m gi¸c ®au khi cã sù c¨ng ®ét ngét thµnh niÖu qu¶n. CÊu tróc m« häc niÖu qu¶n Thµnh niÖu qu¶n dµy 1 mm cã cÊu tróc gåm 3 líp [102], [99], [65]: - Líp niªm m¹c: niªm m¹c niÖu qu¶n liªn tôc víi bÓ thËn ë trªn vµ bµng quang ë díi, bao gåm líp tÕ bµo biÓu m« chuyÓn tiÕp ®îc ®Öm bëi tæ chøc sîi x¬ cã kh¶ n¨ng co gi·n. CÊu t¹o líp niªm m¹c cho phÐp niÖu qu¶n c¨ng vµ xÑp trong khi nhu ®éng. Líp niªm m¹c cã ®é dµy kh¸c nhau, ®o¹n niÖu qu¶n trong thµnh bµng quang cã 6 líp tÕ bµo, vµ hai líp tÕ bµo ®o¹n niÖu qu¶n chç nèi víi bÓ thËn [65].
- Líp c¬: gåm 3 líp, líp trong lµ líp c¬ däc, líp gi÷a lµ líp c¬ vßng, líp ngoµi th« s¬ gåm vµi bã c¬ däc. Líp c¬ niÖu qu¶n s¾p xÕp theo kiÓu vßng xo¾n [102]. 9 - Líp bao ngoµi: líp ¸o vá x¬, liªn tiÕp víi líp vá x¬ trªn thËn vµ ë díi víi bµng quang. Cã nhiÒu m¹ch m¸u nèi tiÕp nhau, hÖ thèng thÇn kinh vµ mét sè tÕ bµo h¹ch chi phèi ho¹t ®éng cña niÖu qu¶n.