Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm Bảo tồn và phát huy - Bảo tồn: Theo Từ điển Tiếng Việt, định nghĩa “bảo tồn là giữ gìn, không để bị mất mát, tổn thất” [2, tr. Như vậy, vấn đề bảo tồn giá trị văn hóa gia đình bao gồm: giá trị đạo đức, giáo dục, tâm lý tình cảm, văn hóa ứng xử giữa các thành viên trong gia đình, ý thức cộng đồng, giá trị tâm linh… tạo nên nền tảng văn hóa gia đình người Việt. Trong đó, bảo tồn giá trị đạo đức là cốt lõi của văn hóa gia đình. Ngày nay, dưới sự tác động của tình hình kinh tế - xã hội, một số giá trị văn hóa đang bị coi nhẹ trong gia đình nhằm lung lay, biến đổi một phần cấu trúc và chức năng của gia đình, khiến cho các thành viên trong gia đình có xu hướng cá nhân hóa mà thiếu sự quan tâm, yêu thương, chia sẻ và đoàn kết.
Vấn đề này dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực trong xã hội, đòi hỏi cần phải bảo tồn các giá trị văn hóa cốt lõi của gia đình trên nguyên tắc phát triển, vì mục tiêu phát triển, đồng thời tiếp nhận có chọn lọc các tinh hoa nhân loại trong công cuộc xây dựng gia đình thời kỳ hội hiện nay. - Phát huy: Theo từ điển Tiếng Việt Hoàng Phê định nghĩa : “Phát huy là làm cho cái hay, cái tốt lan rộng tác dụng và tiếp tục phát triển thêm” [2, tr. Những giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gia đình trong thời kỳ hội nhập đều nhắm đến mục tiêu phát huy vai trò của hệ giá trị văn hóa cho sự phát triển xã hội Việt Nam hiện nay. Những giá trị văn hóa gia đình truyền thống đã được khẳng định và truyền lại qua bao thế hệ thể hiện nền tảng văn hóa tinh thần bền vững.
Đóng vai trò động lực thúc đẩy phát triển và tiến bộ của xã hội. Phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình truyền thống một mặt khẳng định vị thế, tầm quan trọng của gia đình trong thời đại mới, mặt khác nhằm hạn 16 chế sự lây lan các tác động tiêu cực của đời sống xã hội trong thời kỳ hội nhập khi có sự xâm lấn của những luồng tư tưởng văn hóa trên thế giới ồ ạt vào Việt Nam. Do vậy, có thể nói nguyên tắc phát triển phải là nguyên tắc mang ý nghĩa chỉ đạo cho việc bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống. Vấn đề bảo tồn và phá huy giá trị văn hóa được thể hiện trong các văn bản quản lý Nhà nước thể hiện sự thi hành của pháp luật trong việc bảo vệ các giá trị văn hóa Việt Nam.
Tại Điều 30, Hiến pháp năm 1992 quy định: “Nhà nước và xã hội bảo tồn, phát triển nền văn hóa Việt Nam: dân tộc, hiện đại, nhân văn; kế thừa và phát huy những giá trị của nền văn hiến các dân tộc Việt Nam,… tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phát huy mọi tài năng sáng tạo trong nhân dân”. Tháng 11-1993, Hội nghị Trung ương IV khóa VII đã dành riêng một nghị quyết về một số nhiệm vụ văn hóa văn nghệ trong những năm trước mắt. Trong sáu định hướng về công tác tư tưởng, có một định hướng lớn về phát triển văn hóa với hai nội dung cơ bản là phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa thể hiện vai trò, động lực thúc đẩy công cuộc xây dựng và phá triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc được thể hiện cụ thể trong Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII.
Trong đó, giá trị văn hóa và nội hàm văn hóa, phương thức lãnh đạo, quản lý văn hóa, thể chế văn hóa, các phong trào thi đua, các chương trình hành động… nhằm tôn vinh các giá trị văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần của người dân và đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gia đình cũng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của quá trình xây dựng nền văn hóa tiến tiến đậm đà bản sắc dân tộc.2 Khái niệm về giá trị, gia đình, văn hóa gia đình - Khái niệm giá trị: Theo Từ điển bách khoa Việt Nam: “Giá trị là một phạm trù triết học, xã hội học và văn hóa học dùng để xác định tính có ích, có ý nghĩa của những sự 17 vật, hiện tượng tự nhiên hay xã hội có khả năng đáp ứng thỏa mãn những nhu cầu, phục vụ lợi ích của con người. Nếu tiếp cận theo quan điểm giá trị thì các sự vật và hiện tượng trong tự nhiên và xã hội luôn luôn được xem xét dưới góc độ xứng đáng hay không xứng đáng mong muốn, có ý nghĩa tích cực hay không tích cực đối với con người” [3, tr. Trong thực tiễn, mỗi mô hình văn hóa của cộng đồng được hình thành trong một giai đoạn lịch sử xã hội nhất định.
Và mỗi một gia tầng xã hội cũng tạo dấu ấn bản sắc văn hóa thông qua những giá trị văn hóa tự tạo lập của riêng mình. Từng cá nhân có thể tiếp nhận và sống theo những giá trị đã định hướng, là điều kiện cơ bản để hình thành nhân cách và đồng thời tạo sự thiết lập trật tự, ổn định xã hội và tiến bộ xã hội. Theo Ngô Đức Thịnh, nhà nghiên cứu văn hóa đã đưa ra định nghĩa về giá trị được hiểu như sau: “Giá trị là quan niệm về cái có ý nghĩa, được cộng đồng xã hội lựa chọn, cùng nhau chia sẻ và tôn vinh. Đối với mỗi thành viên trong nhóm, giá trị là cái đáng ước ao, cần phải ước ao và khi đạt được sẽ bừng nở sự thăng hoa tinh thần.
Chính vì vậy, thực thi giá trị có tác dụng điều tiết đối với họat động của con người, tìm hiểu giá trị giúp chúng ta tiếp cận với các động lực tiềm tàng trong đời sống xã hội” [4, tr. Theo định nghĩa trên thì giá trị là sản phẩm của quá trình tư duy, sản xuất tinh thần của con người, là yếu tố cốt lỗi nhất của văn hóa. Với quan điểm trên thì có thể giá được giá trị văn hóa như là một mô thức của văn hóa cộng đồng, phản ánh sinh động đời sống vật chất và tinh thần của con người. Giá trị văn hóa được tạo lập nhằm định hướng cho các mục tiêu, phương thức và hành động của con người trong xã hội.
Đặc trưng của giá trị văn hóa đó là sản phẩm do con người tạo ra trong quá trình lao động sản xuất và tương tác xã hội. - Khái niệm Gia đình: Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên của mỗi cá nhân, nơi đặt nền tảng, nền móng cho sự phát triển cả thể chất chất lẫn tinh thần. Theo Điều 3, 18 khoản 2 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 khái niệm gia đình đưa ra: “gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau quy định của Luật này”. “Khái niệm gia đình được sử dụng dùng để chỉ một nhóm xã hội được hình thành trên cơ sở các quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống được nảy sinh từ quan hệ hôn nhân và cùng chung sống.
Đồng thời, gia đình cũng có thể bao gồm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống. Các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi. Giữa họ có những ràng buộc có tính pháp lý được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ, đồng thời có những quy định rõ ràng về quyền được phép và những cấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên” [5, tr. Tác giả lựa chọn hai khái niệm về gia đình nêu trên đã thể hiện được xu hướng vận động của gia đình trong xu thế hội nhập văn hóa ngày nay.
Ở đây, gia đình thể hiện sự thay đổi quy mô và các loại hình gia đình khi việc thừa nhận việc nhận quan hệ nuôi dưỡng không cùng chung huyết thống. Đây là điểm mới hơn so với các quan niệm về gia đình trước đây. Gia đình đảm bảo thực hiện các chức năng vật chất và chức năng tinh thần. Trong đó, chức năng vật chất thể hiện ở việc tái sinh sản con người và chức năng lao động tạo ra của cải vật bản nuôi sống bản thân và gia đình đóng góp vào sự phát triển chung của xã hội; chức năng tinh thần ở đây thể hiện qua việc giáo dục con cái nhằm lưu truyền các giá trị truyền thống văn hóa truyền thống tốt đẹp của gia đình và chức năng lưu truyền niềm tin tín ngưỡng.
Những thay đổi của đời sống xã hội hiện đại đã và đang tác động trên mọi phương diện của đời sống gia đình và đưa ra những hệ qua đa chiều. Ở đây, gia đình là một thiết chế văn hóa cũng không nằm ngoài quy luật của quá trình vận động, biến đổi nhằm tạo ra những đổi mới thích ứng với nhu cầu và yêu cầu của thời đại. 19 Gia đình có vai trò rất quan trọng đối với xã hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định:“Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt hơn, hạt nhân của xã hội là gia đình. Chính vì vậy, muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội là phải chú ý hạt nhân cho tốt” [6, tr.
Với quan điểm coi việc phát huy mọi khả năng của con người, phục vụ con người là mục đích của sự phát triển toàn diện thì ngay từ Đại hội VI của Đảng năm 1986, Đảng nhận thức rằng: “Gia đình là tế bào của xã hội, có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp xây dựng chế độ mới, nền kinh tế mới, con người mới. Đảng, Nhà nước và các đoàn thể quần chúng cần đề ra phương hướng và có biện pháp tổ chức thực hiện về xây dựng gia đình văn hóa mới, bảo đảm hạnh phúc gia đình. Nâng cao trình độ tự giác xây dựng những quan hệ tình cảm, đạo đức trong từng gia đình, bảo đảm sinh đẻ có kế hoạch và nuôi dạy con ngoan, tổ chức tốt cuộc sống vật chất, văn hóa của gia đình” [7, tr. Gia đình là cái nôi êm ái để mỗi cá nhân tự trau dồi tri thức, hoàn thiện nhân cách và đạo đức, tài năng và ý chí.