Khóa luận: Sự hài hòa Âm Dương trong món ăn Việt - Nguyễn Thị Mỹ Tiên, Đại học Mở

Khóa luận khám phá sự hài hòa âm dương trong ẩm thực Việt Nam, phân tích triết lý cổ xưa qua các món ăn, nguyên liệu và phong cách ăn uống truyền thống. Nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Mỹ Tiên
• Người hướng dẫn: TS. Tào Văn Ân
• Trường học: Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa
• Đề tài: Sự hài hòa âm dương trong các món ăn của người Việt
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về hài hòa Âm Dương trong ẩm thực Việt Nam

Triết lý Âm Dương là một trong những nền tảng tư tưởng cốt lõi của văn hóa phương Đông, được người Việt Nam vận dụng sâu rộng vào đời sống hàng ngày, đặc biệt trong lĩnh vực ẩm thực. Từ hàng ngàn năm qua, người Việt đã tích lũy kiến thức về tính chất của thực phẩm, biết cách kết hợp hài hòa các nguyên liệu trong mỗi bữa ăn. Thức ăn được phân loại dựa trên tính nhiệt, hàn, bình, ấm. Thực phẩm có vị cay, ngọt thuộc tính Dương. Thực phẩm có vị chua, đắng, mặn thuộc tính Âm. Nguyên tắc cân bằng này không chỉ đảm bảo dinh dưỡng mà còn phản ứng triết lý sống hài hòa giữa con người và tự nhiên. Khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thị Mỹ Tiên tại Đại học Mở TP.HCM năm 2009 đã hệ thống hóa toàn diện mối quan hệ giữa triết lý Âm Dương và ẩm thực Việt, từ nguyên liệu, gia vị đến phong cách ăn uống của ba miền.

1.1. Khái niệm triết lý Âm Dương trong đời sống người Việt

Triết lý Âm Dương xuất phát từ Trung Quốc cổ đại, du nhập vào Việt Nam và trở thành một phần quan trọng trong tư duy văn hóa. Âm và Dương là hai mặt đối lập nhưng thống nhất, luôn vận động và chuyển hóa lẫn nhau. Trong đời sống người Việt, triết lý này thể hiện ở mọi khía cạnh: từ y học, kiến trúc, nông nghiệp đến ẩm thực. Người Việt tin rằng sự cân bằng giữa Âm và Dương mang lại sức khỏe, may mắn và hòa hợp. Quy luật Âm Dương chi phối cách lựa chọn thực phẩm, cách chế biến và cách tổ chức bữa ăn hàng ngày của mỗi gia đình Việt.

1.2. Cơ sở phân loại thực phẩm theo Âm Dương và Ngũ Hành

Trong ẩm thực Việt, thực phẩm được phân loại theo tính Âm Dương dựa trên vị và tính chất. Vị cay thuộc Kim, vị ngọt thuộc Thổ, vị chua thuộc Mộc, vị đắng thuộc Hỏa, vị mặn thuộc Thủy. Thực phẩm tính nhiệt và ôn, có vị cay, ngọt thuộc Dương. Thực phẩm tính hàn và bình, có vị chua, đắng, mặn thuộc Âm. Khi ăn vào, thức ăn tạo ra biến đổi trong cơ thể: làm nóng ấm hoặc mát mẻ. Người Việt sử dụng cơ sở này để điều phối bữa ăn, đảm bảo cơ thể luôn ở trạng thái cân bằng, tránh thiên lệch về một phía.

II. Phân tích sự cân bằng Âm Dương trong các món ăn Việt

Trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, sự cân bằng Âm Dương được thể hiện rõ nét qua nhiều cấp độ khác nhau. Cấp độ đầu tiên là sự hài hòa trong chính thức ăn: mỗi món ăn đều kết hợp các nguyên liệu có tính chất đối lập để tạo nên sự cân bằng. Ví dụ, nem rán kết hợp thịt (Dương) với rau (Âm), lẩu mắm phối hợp nước dùng đậm đà với rau sống thanh mát. Cấp độ thứ hai là sự cân bằng trong cơ thể con người: thức ăn phải phù hợp với thể trạng, mùa vụ và hoàn cảnh cụ thể. Cấp độ thứ ba là sự quân bình giữa con người và môi trường tự nhiên, giữa con người với thời gian và công việc. Người Việt xưa không chỉ ăn ngon mà còn ăn đúng, ăn hợp lý theo quy luật tự nhiên. Cơ chế đánh giá dựa trên tính nhiệt, hàn, bình, ấm giúp người nội trợ lựa chọn thực phẩm phù hợp cho từng bữa ăn, từng mùa trong năm.

2.1. Sự hài hòa Âm Dương trong nguyên liệu và gia vị

Nguyên liệu và gia vị là yếu tố đầu tiên thể hiện sự cân bằng Âm Dương. Nguyên liệu từ thực vật như rau, củ, quả thường có tính Âm, mang lại cảm giác mát mẻ, dễ chịu. Nguyên liệu từ động vật như thịt, cá thường có tính Dương, tạo cảm giác ấm nóng, hưng phấn. Gia vị đóng vai trò điều hòa: gừng, ớt có tính Dương giúp làm ấm; chanh, me có tính Âm giúp thanh nhiệt. Người nội trợ Việt khéo léo kết hợp nguyên liệu và gia vị để tạo ra món ăn cân bằng, vừa ngon miệng vừa tốt cho sức khỏe.

2.2. Sự hài hòa Âm Dương giữa con người với môi trường và thời gian

Người Việt chú trọng sự cân bằng Âm Dương giữa cơ thể và môi trường xung quanh. Mùa hè nóng bức, thức ăn thiên về tính Âm như canh chua, rau luộc để giải nhiệt. Mùa đông lạnh giá, thức ăn thiên về tính Dương như thịt kho, cháo nóng để giữ ấm cơ thể. Bên cạnh đó, công việc và thời gian cũng ảnh hưởng đến lựa chọn thực phẩm. Người lao động nặng cần thức ăn giàu Dương để bổ sung năng lượng. Người làm việc trí óc cần thức ăn cân bằng để duy trì sự minh mẫn. Sự hài hòa này phản ánh triết lý sống thuận theo tự nhiên của người Việt.

III. Phương pháp vận dụng Âm Dương trong ẩm thực ba miền

Ẩm thực Việt Nam được chia thành ba vùng miền rõ rệt: Bắc, Trung, Nam. Mỗi miền có phương pháp vận dụng nguyên tắc Âm Dương riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên và tập quán văn hóa đặc trưng. Ẩm thực miền Bắc mang tính trung dung, thanh tao, chú trọng sự cân bằng hài hòa giữa các vị. Món ăn miền Bắc thường không quá cay, quá ngọt hay quá mặn, thể hiện rõ triết lý trung đạo trong Âm Dương. Ẩm thực miền Trung chịu ảnh hưởng của khí hậu khắc nghiệt nên món ăn thường đậm đà, cay nồng, thiên về tính Dương để chống chọi thời tiết. Ẩm thực miền Nam phong phú, phóng khoáng, kết hợp đa dạng nguyên liệu, thể hiện sự giao thoa văn hóa và tính Dương mạnh mẽ của vùng đất nhiệt đới. Ngoài ra, các món ăn có tính lễ nghi như mâm ngũ quả, bánh chưng, bánh phu thê cũng thể hiện sâu sắc triết lý Âm Dương qua cách bày trí, nguyên liệu và ý nghĩa tượng trưng.

3.1. Đặc trưng Âm Dương trong ẩm thực ba miền

Miền Bắc ưa vị thanh nhạt, cân bằng, thể hiện tính Âm Dương hài hòa qua phở, bún thang, chả cá. Miền Trung chuộng vị cay mặn, tính Dương nổi trội qua bún bò Huế, mì Quảng, bánh bèo. Miền Nam yêu vị ngọt béo, tính Dương phóng khoáng qua hủ tiếu, bánh xèo, lẩu mắm. Mỗi miền phản ánh cách thích ứng với khí hậu và địa phương, nhưng đều tuân thủ nguyên tắc cân bằng Âm Dương trong bữa ăn hàng ngày.

3.2. Âm Dương trong các món ăn có tính lễ nghi

Mâm ngũ quả ngày Tết thể hiện Ngũ Hành: chuối (Mộc), quả đỏ (Hỏa), quả trắng (Kim), quả đen (Thủy), quả vàng (Thổ). Bánh chưng vuông tượng trưng cho Đất (Âm), bánh dày tròn tượng trưng cho Trời (Dương), thể hiện triết lý trời đất hài hòa. Bánh phu thê trong lễ cưới biểu trưng cho sự kết hợp Âm Dương giữa vợ chồng. Các món ăn lễ nghi không chỉ ngon mà còn mang ý nghĩa triết lý sâu sắc về sự cân bằng và hài hòa trong vũ trụ.

IV. Kết luận và ứng dụng triết lý Âm Dương trong ẩm thực hiện đại

Triết lý Âm Dương trong ẩm thực Việt Nam là một giá trị văn hóa truyền thống quý báu, có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong đời sống hiện đại. Nghiên cứu cho thấy nguyên tắc cân bằng Âm Dương không chỉ mang ý nghĩa triết học mà còn phù hợp với khoa học dinh dưỡng hiện đại. Việc kết hợp đa dạng thực phẩm, cân bằng các nhóm chất dinh dưỡng trong bữa ăn hoàn toàn tương đồng với nguyên tắc hài hòa Âm Dương mà ông cha đã đúc kết từ ngàn xưa. Trong xu thế phục hưng các giá trị văn hóa phương Đông, triết lý Âm Dương ngày càng được nghiên cứu và vận dụng nhiều hơn trong y học, kiến trúc và đặc biệt là ẩm thực. Các đầu bếp hiện đại vẫn áp dụng nguyên tắc này khi thiết kế thực đơn, kết hợp nguyên liệu và trình bày món ăn. Sự hài hòa Âm Dương trong ẩm thực Việt không chỉ là di sản văn hóa mà còn là hướng đi bền vững cho nền ẩm thực healthy, organic thời đại mới.

4.1. Giá trị khoa học của nguyên tắc Âm Dương trong ăn uống

Nguyên tắc Âm Dương trong ẩm thực có nhiều điểm tương đồng với khoa học dinh dưỡng hiện đại. Việc cân bằng thực phẩm tính nóng và tính lạnh tương ứng với việc cân bằng protein, carbohydrate, vitamin và khoáng chất. Ăn đa dạng thực phẩm, không thiên lệch, đúng mùa vụ là lời khuyên chung của cả y học cổ truyền và dinh dưỡng học hiện đại. Nghiên cứu về chất chống oxy hóa, acid béo, chất xơ trong các loại rau củ quả Việt Nam phần nào chứng minh tính khoa học của triết lý Âm Dương truyền thống.

4.2. Ứng dụng triết lý Âm Dương trong ẩm thực đương đại

Ngày nay, nhiều nhà hàng và đầu bếp Việt Nam đang ứng dụng triết lý Âm Dương vào thiết kế thực đơn và chế biến món ăn. Xu hướng ẩm thực healthy, organic chú trọng sự cân bằng dinh dưỡng chính là sự tiếp nối của nguyên tắc hài hòa Âm Dương. Các chương trình đào tạo nấu ăn cũng đưa triết lý này vào giảng dạy, giúp thế hệ mới hiểu sâu hơn về bản sắc ẩm thực Việt. Việc nghiên cứu và bảo tồn triết lý Âm Dương trong ẩm thực góp phần quảng bá văn hóa Việt ra thế giới.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống tư duy triết học phương Đông, triết lý âm dương giữ vai trò nền tảng, chi phối nhận thức về vũ trụ, con người và toàn bộ hoạt động thực tiễn. Đối với người Việt, triết lý này không chỉ tồn tại dưới dạng lý thuyết trừu tượng mà đã thâm nhập sâu rộng vào phong tục, tập quán và lối sống thường nhật. Trong các nhu cầu thiết yếu của đời sống con người gồm "thực, y, cư, hành, khang, lạc", nhu cầu "thực" (ăn uống) luôn được đặt lên hàng đầu, thể hiện qua quan niệm dân gian "có thực mới vực được đạo" cùng hàng loạt hành vi xã hội gắn liền với từ "ăn" (ăn mặc, ăn học, ăn ở, ăn nói). Nghệ thuật ẩm thực của người Việt Nam mang tính tổng hợp, linh hoạt và mực thước, vận dụng chặt chẽ quy luật cân bằng Âm Dương - Ngũ Hành. Xuất phát từ bối cảnh đó, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Tiên thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Văn hóa với đề tài "Sự hài hòa âm dương trong các món ăn của người Việt" nhằm làm sáng tỏ giá trị văn hóa và triết lý ẩn chứa trong tập quán ăn uống truyền thống.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa quan niệm về bản chất, quy luật và sự biểu hiện của triết lý âm dương trong đời sống vật chất và tinh thần của người Việt.
2. Phân tích nguyên lý cân bằng âm dương trong nghệ thuật ẩm thực người Việt thông qua cơ cấu nguyên liệu, nghệ thuật sử dụng gia vị, công cụ ăn uống, phong cách ứng xử và sự tương tác giữa con người với môi trường, thời gian, thể trạng và nghề nghiệp.
3. Khảo sát và luận giải sự biểu hiện cụ thể của triết lý âm dương trong các món ăn mang tính lễ nghi truyền thống và trong nét đặc trưng ẩm thực của ba miền Bắc - Trung - Nam.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tính chất và biểu hiện của sự hài hòa âm dương trong các món ăn, bữa ăn và tập quán ẩm thực của người Việt.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các yếu tố cấu thành bữa ăn (nguyên liệu, gia vị, dụng cụ, phong cách ăn), các món ăn lễ nghi (mâm ngũ quả, trầu cau, bánh chưng, bánh phu thê) và các món ăn tiêu biểu đại diện cho ẩm thực ba miền (phở Hà Nội, bún bò Huế, canh chua cá lóc Nam Bộ).
• Phạm vi không gian và thực nghiệm: Khảo sát văn hóa ẩm thực truyền thống Việt Nam kết hợp với quan sát thực tế tại nhà hàng Vọng Các (Thành phố Hồ Chí Minh) vào năm 2009.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết về triết lý Âm Dương - Ngũ Hành, lý thuyết văn hóa học và các nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa ẩm thực Việt Nam:

• Khung lý thuyết và khái niệm:
  • Triết lý Âm Dương (bản chất đối lập, thống nhất, chuyển hóa; quy luật thành tố; quy luật quan hệ: âm cực sinh dương, dương cực sinh âm).
  • Thuyết Tam Tài (Thiên - Địa - Nhân) và Ngũ Hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) gắn liền với hệ thống ngũ vị (chua, cay, ngọt, mặn, đắng), ngũ sắc (trắng, xanh, vàng, đỏ, đen), ngũ chất (bột, nước, khoáng, đạm, béo) và ngũ quan.
  • Lý thuyết về bản sắc văn hóa và nghệ thuật ẩm thực Việt Nam của GS. Trần Ngọc Thêm trong tác phẩm Cơ sở văn hóa Việt Nam (nhấn mạnh tính tổng hợp, linh hoạt, mực thước, tính cộng đồng và dấu ấn của nền văn minh nông nghiệp lúa nước).
• Tổng quan lịch sử nghiên cứu: Đề tài kế thừa kết quả nghiên cứu từ các công trình đi trước, bao gồm:
  • Học thuyết âm dương và phương dược cổ truyền (2009) của Hoàng Tuấn.
  • Âm dương ngũ hành với y học cổ truyền và đời sống con người (1999) của Trần Thị Thu Huyền.
  • Âm và dương trong âm nhạc truyền thống (2006) của Trần Văn Khê.
  • Bước đầu tìm hiểu văn hóa ẩm thực Việt Nam của Phan Văn Hoàn.
  • Bản sắc ẩm thực Việt Nam của Nguyễn Nhã.
  • Văn vật ẩm thực đất Thăng Long của Lý Khắc Cung và Miếng ngon Hà Nội của Vũ Bằng.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả phối hợp sử dụng bao gồm:

• Phương pháp thu thập, phân loại, xử lý, phân tích và tổng hợp tài liệu: Khảo cứu các nguồn tài liệu thứ cấp về văn hóa học, triết học phương Đông, y học cổ truyền và văn hóa dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ).
• Phương pháp điền dã và quan sát thực tế: Tiến hành quan sát, ghi nhận thực tế quy trình chế biến, phối trộn nguyên liệu, cách trình bày và phong cách phục vụ món ăn tại nhà hàng Vọng Các.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương một: Quan niệm về sự hài hòa âm dương trong đời sống người Việt

Chương một tập trung làm rõ nguồn gốc, bản chất, quy luật và sự phản chiếu của triết lý âm dương trong các thành tố văn hóa của người Việt. Triết lý âm dương bắt nguồn từ sự khái quát kinh nghiệm thực tiễn và tư duy trực giác của cư dân nông nghiệp lúa nước cổ đại ở phương Đông. Nội dung cốt lõi xác định mọi sự vật, hiện tượng đều cấu thành từ hai mặt đối lập tương liên, tương sinh và chuyển hóa.

Ý niệm âm dương phản ánh rõ rệt trong ngôn ngữ qua các cặp từ đối lập bổ sung: trời - đất, cha - mẹ, đực - cái, đêm - ngày, tối - sáng, nóng - lạnh, chẵn - lẻ. Biểu trưng cổ sơ gán cho mẹ (giống cái, có khả năng sinh sản, số chẵn) là hai gạch ngắn (--), thuộc âm; cha (giống đực, số lẻ) là một gạch dài (_), thuộc dương. Đất mang tính âm (hình vuông), trời mang tính dương (hình tròn), tạo nên cấu trúc biểu tượng "vuông tròn" biểu thị sự toàn vẹn, hoàn mỹ.

Quy luật của triết lý âm dương bao gồm hai quy luật cơ bản:

1. Quy luật thành tố: Không có sự vật nào hoàn toàn âm hoặc hoàn toàn dương; trong âm có dương và trong dương có âm. Tính chất âm dương mang tính tương đối, phụ thuộc vào đối tượng so sánh và cơ sở so sánh cụ thể.
2. Quy luật quan hệ: Âm và dương luôn gắn bó mật thiết, tác động qua lại và chuyển hóa cho nhau theo nguyên lý "âm cực sinh dương, dương cực sinh âm".

Triết lý âm dương chi phối toàn diện các mặt đời sống của người Việt nhưng luôn thể hiện xu hướng quân bình thiên về âm tính:

• Văn hóa nhận thức: Nhận thức con người là một "tiểu vũ trụ" tương ứng với cấu trúc không gian (ngũ hành, tam tài) và thời gian (lịch âm dương, hệ can chi).
• Văn hóa tổ chức đời sống: Trong gia đình, đề cao sự hòa thuận và vai trò của phụ nữ; trong làng xã, cân bằng giữa tính tự trị và tính cộng đồng, tính dân chủ và tính tôn ty; trong quốc gia, kết hợp giữa "phép nước" và "lệ làng", trong đó văn hóa ứng xử dân gian trọng tình, trọng lệ.
• Tổ chức đời sống cá nhân: Thể hiện đậm nét qua tín ngưỡng đa thần, tín ngưỡng phồn thực, sự tôn vinh nữ thần; phong tục hôn nhân, lễ hội, tang ma; nghệ thuật thanh sắc (diễn xướng đối ca, luyến láy) và nghệ thuật tạo hình (kết cấu cặp đôi).
• Ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội: Tận dụng tự nhiên qua ăn uống thiên về thực vật (âm tính), ứng phó thời tiết bằng lối mặc mỏng nhẹ, thoáng mát, làm nhà hướng nam hợp phong thủy; tiếp nhận các hệ tư tưởng, tôn giáo ngoại lai (Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo) theo xu hướng dung hợp, bản địa hóa và nữ hóa.

---

Chương hai: Sự hài hòa âm dương trong món ăn của người Việt

Chương hai đi sâu phân tích cơ chế vận hành của nguyên lý âm dương trong cấu trúc bữa ăn, nguyên liệu, gia vị, dụng cụ và phong cách ăn uống của người Việt. Đặc trưng ẩm thực Việt Nam mang đậm dấu ấn văn minh thực vật với cơ cấu bữa ăn truyền thống: gạo (cơm) - rau (quả) - thủy hải sản (cá, tôm, cua, ốc) - thịt (lợn, bò, gà, vịt).

Gia vị trong ẩm thực Việt Nam không đơn thuần kích thích dịch vị hay bảo quản thức ăn bằng kháng sinh thực vật mà giữ chức năng điều hòa hàn nhiệt, cân bằng âm dương theo nguyên lý "âm dương phối hợp". Sự kết hợp giữa nguyên liệu và gia vị tuân thủ các nguyên tắc tương sinh tương khắc chặt chẽ:

Nguyên liệu chính	Tính chất âm dương	Gia vị đi kèm	Tính chất âm dương	Cơ chế điều hòa
Thịt vịt, cá, rau cải, bí đao	Hàn / Lương (Âm)	Gừng	Nhiệt (Dương)	Thanh hàn, giải cảm, ấm tỳ vị
Mít non	Nhiệt (Dương)	Lá lốt	Hàn (Âm)	Trung hòa nhiệt tính
Trứng vịt lộn	Hàn (Âm)	Rau răm	Nhiệt (Dương)	Trừ hàn, kích thích tiêu hóa
Thịt gà	Ôn / Ấm (Dương)	Lá chanh	Bình / Hơi hàn (Âm)	Trung hòa tính ấm của thịt
Cá, thủy sản tanh	Hàn (Âm)	Thìa là, ớt tươi	Nhiệt (Dương)	Át mùi tanh, cân bằng hàn tính
Thịt chó, cá kho tộ	Hàn / Thủy sản (Âm)	Củ riềng	Nhiệt (Dương)	Tăng hương vị, trợ tiêu hóa
Ốc nhồi, cháo cá	Hàn (Âm)	Tía tô	Ôn / Dương	Giải cảm, làm ấm cơ thể

Dụng cụ ăn uống tiêu biểu là đôi đũa tre/gỗ – sản phẩm đặc thù của văn hóa nông nghiệp Đông Nam Á. Đũa thực hiện đa chức năng linh hoạt: gắp, và, xé, dầm, trộn, vét. Tập quán dùng đũa phản ánh nguyên lý cặp đôi trong văn hóa dân gian ("vợ chồng như đũa có đôi"). Lịch sử phân tầng dụng cụ ghi nhận việc sử dụng đũa ngọc, đũa ngà voi bịt vàng bạc, đũa gỗ mun và đũa gỗ cây Kim giao (vùng núi Bạch Mã, Túy Vân) có khả năng thử độc.

Phong cách ăn uống của người Việt mang đậm tính cộng đồng và chuẩn mực ứng xử. Bữa ăn gia đình quây quần quanh một mâm; nồi cơm đặt ở đầu mâm tượng trưng cho hành Thổ (tinh hoa của đất, vị trí trung tâm), bát nước mắm đặt ở giữa mâm tượng trưng cho hành Thủy (tinh hoa của nước, khởi đầu của sự sống). Quy tắc ứng xử thể hiện sự mực thước "ăn trông nồi, ngồi trông hướng", kiểm soát tốc độ và lượng thức ăn vừa phải, thể hiện sự kính trọng qua việc mời người lớn tuổi trước bữa ăn và gắp phần ngon cho người khác.

Sự cân bằng âm dương trong món ăn được tác giả hệ thống hóa qua 5 phương diện:

1. Sự hài hòa âm dương của thức ăn: Phân biệt 5 mức độ hàn (lạnh, âm nhiều = Thủy), nhiệt (nóng, dương nhiều = Hỏa), ôn (ấm, dương ít = Mộc), lương (mát, âm ít = Kim), bình (trung tính = Thổ). Năm vị được sắp xếp theo trật tự từ cực âm đến cực dương: Chua (cực âm) $\rightarrow$ Ngọt $\rightarrow$ Mặn $\rightarrow$ Đắng $\rightarrow$ Cay (cực dương). Người Việt vận dụng luật bù trừ như nêm thêm muối mặn (dương) vào dưa hấu, chè ngọt (âm) để vị đậm đà hơn, hoặc thêm đường vào món kho bị mặn quá.

Ngũ hành	Mức độ âm dương	Ngũ vị	Thang độ âm - dương	Ngũ sắc	Ngũ chất
Thủy	Hàn (Âm nhiều)	Mặn	Âm trung gian	Đen	Nước
Hỏa	Nhiệt (Dương nhiều)	Đắng	Dương trung gian	Đỏ	Béo
Mộc	Ôn (Dương ít)	Chua	Cực âm	Xanh	Khoáng
Kim	Lương (Âm ít)	Cay	Cực dương	Trắng	Đạm
Thổ	Bình (Trung tính)	Ngọt	Trung hòa	Vàng	Bột

2. Sự hài hòa âm dương trong cơ thể: Dùng thức ăn làm vị thuốc điều trị mất cân bằng hàn nhiệt: người đau bụng nhiệt ăn đồ hàn (chè đậu đen, trứng rang lá mơ); đau bụng hàn dùng gừng, riềng; sốt cảm lạnh ăn cháo gừng tía tô; sốt cảm nắng ăn cháo hành.
3. Quân bình giữa con người và môi trường: Cư trú tại xứ nhiệt đới nóng bức (dương), người Việt ưa chuộng thức ăn âm tính mang vị chua (dưa cà, sấu, me, khế, lá bứa) và vị đắng (khổ qua, rau đắng). Miền Bắc lạnh hơn nên ăn nhiều mỡ, món xào, vị mặn; miền Nam nóng quanh năm nên ăn nhiều rau sống, đồ luộc, vị ngọt và đồ cực âm (đắng).
4. Quân bình giữa con người và thời gian: Ăn uống thích ứng theo mùa ("thời trân"). Mùa hè ăn thức ăn thanh nhiệt, nhiều nước (tôm, cá, rau củ luộc, canh chua, nộm, chè đậu đen, sắn dây); mùa đông ăn thức ăn giàu năng lượng, phương pháp chế biến khô và béo (rán, xào, rim, kho) cùng gia vị cay nóng (tiêu, ớt, gừng, tỏi).
5. Quân bình giữa con người và công việc: Người lao động chân tay nặng nhọc ra nhiều mồ hôi cần bổ sung vị mặn (dương); ngư dân miền Trung thường xuyên ngâm mình dưới biển (âm) bù đắp bằng cách ăn cay, mặn đậm và uống nước mắm cốt nguyên chất trước khi lặn.

---

Chương ba: Sự hài hòa âm dương trong một số món ăn cụ thể

Chương ba phân tích thực chứng sự hội tụ của triết lý âm dương trong các món ăn mang tính biểu tượng nghi lễ và sự phân hóa văn hóa ẩm thực theo không gian địa lý ba miền.

Các món ăn mang tính lễ nghi:

• Mâm ngũ quả: Đại diện cho năm ước nguyện Phúc, Lộc, Thọ, Khang, Ninh; phản ánh luật cân bằng âm dương (quả xanh mang tính âm, quả chín mang tính dương) và cấu trúc ngũ hành:
  • Miền Bắc: Chuối xanh (hành Mộc, mùa xuân, che chở), quả Phật thủ hoặc bưởi vàng đặt ở trung tâm (hành Thổ), kết hợp các loại quả màu đỏ (ớt, cam, hồng - hành Hỏa), màu trắng (roi, đào - hành Kim) và màu đen/thẫm (mận, hồng xiêm - hành Thủy).
  • Miền Nam: Lựa chọn theo ngữ âm "cầu vừa đủ xài sung" gồm mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung; kiêng kỵ chuối (đồng âm với "chúi", thể hiện trắc trở) và cam ("quýt làm cam chịu").
• Tục ăn trầu: Sự tổng hòa của hạt cau tươi ngọt vươn cao tượng trưng cho trời (dương), vôi đá nồng cay lấy từ đất tượng trưng cho đất (âm), dây trầu không mọc từ đất quấn lấy thân cau tượng trưng cho yếu tố trung gian hòa hợp. Miếng trầu làm đỏ môi, thơm miệng, chống sâu răng, là biểu tượng giao tiếp và nghi lễ hôn nhân.
• Bánh chưng: Sản phẩm từ thời Hùng Vương thứ 18, biểu trưng cho đất vuông (âm), chứa nhân hình tròn (dương). Bánh kết hợp ngũ sắc và ngũ hành: nếp trắng (Kim), lá dong xanh (Mộc), đậu xanh vàng (Thổ - ở trung tâm), thịt heo nạc đỏ (Hỏa), hạt tiêu/thảo quả đen (Thủy). Cấu trúc tam tài gồm nếp (thực vật dưới nước - âm), đậu (thực vật trên cạn - dương so với nếp), thịt heo (động vật - dương). Quá trình nấu bánh thể hiện ngũ hành tương sinh: nồi kim loại (Kim), nước luộc (Thủy), ngọn lửa (Hỏa), củi đốt (Mộc) và bánh đất vuông (Thổ).
• Bánh phu thê (susê): Món bánh cưới hình tròn đặt trong khuôn lá vuông (dương trong âm). Cấu trúc gồm ruột dừa trắng (Kim), nhân đậu xanh vàng (Thổ), rắc vừng đen (Thủy), gói khuôn lá xanh (Mộc), buộc lạt nhuộm đỏ (Hỏa), tượng trưng cho sự hòa hợp vợ chồng và đất trời.

Đặc trưng ẩm thực ba miền:

Vùng miền	Điều kiện tự nhiên & Khẩu vị chủ đạo	Món ăn tiêu biểu	Biểu hiện cân bằng Âm Dương - Ngũ Hành
Miền Bắc	Khí hậu 4 mùa rõ rệt; khẩu vị vừa phải, thanh đạm, không quá cay/ngọt/béo; chuộng nước mắm loãng, mắm tôm.	Phở Hà Nội	Nước dùng ninh xương kết hợp bánh phở trắng mềm, thịt bò tái hồng, lát gừng vàng, ớt đỏ cay, hành hoa và rau thơm xanh (ngũ sắc, ngũ vị hài hòa).
Miền Trung	Dải đất duyên hải hẹp, khắc nghiệt; khẩu vị đậm đà, cay nồng, thiên về sắc đỏ và nâu sậm; nổi tiếng với các loại mắm ruốc, mắm tôm chua.	Bún bò Huế	Kế thừa phong cách hoàng tộc và dân dã: nước dùng ninh từ xương bò, xương lợn, xương gà; phối hợp bún trắng, thịt bò đỏ hồng, hành lá, tiêu, ớt, hoa chuối, rau diếp.
Miền Nam	Vùng đồng bằng sông nước trù phú, giao thoa ẩm thực Hoa, Campuchia, Thái Lan; khẩu vị rõ ràng: mặn chát, cay xé, chua lè, ngọt gắt, đắng ngắt; chuộng mắm cá sặc, mắm ba khía, mắm bò hóc.	Canh chua cá lóc	Nước canh chua ngọt từ me, thơm, cà, đường, nêm nước mắm cốt dầm ớt; phối hợp cá lóc (dương) cùng hệ rau củ âm tính phong phú (rau nhút, bông súng, bạc hà, giá đỗ, đậu bắp, ngò gai, rau om).

---

Kết quả và đóng góp

1. Hệ thống hóa quy luật ẩm thực truyền thống: Khóa luận chứng minh toàn bộ quy trình ẩm thực của người Việt – từ khâu lựa chọn thực phẩm, phối trộn gia vị, kỹ thuật chế biến, công cụ ăn uống đến phong cách ứng xử tại bàn ăn – đều vận hành theo nguyên lý cân bằng Âm Dương - Ngũ Hành.
2. Làm rõ sự khác biệt trong tư duy ẩm thực Đông - Tây: Tác giả chỉ ra sự khác biệt bản chất giữa khoa học dinh dưỡng phương Tây (tư duy phân tích, định lượng calo, protit, lipit, gluxit) và triết lý ẩm thực phương Đông (tư duy tổng hợp, định tính dựa trên sự hài hòa hàn nhiệt và cân bằng sinh thái). Hai phương thức tiếp cận này mang tính bổ sung cho nhau.
3. Giá trị khảo cứu văn hóa vùng miền: Khóa luận làm rõ sự biến đổi linh hoạt của triết lý âm dương theo không gian địa lý, lý giải nguyên nhân tự nhiên và xã hội tạo nên khẩu vị thanh đạm của miền Bắc, đậm cay của miền Trung và phong phú, phóng khoáng của miền Nam.
4. Đóng góp học thuật: Đề tài góp phần bổ sung cứ liệu thực tế, hệ thống hóa tri thức dân gian về ẩm thực dưới góc nhìn của chuyên ngành Văn hóa học và Đông Nam Á học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khóa luận chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới góc độ văn hóa học định tính và tổng thuật tri thức dân gian kết hợp quan sát tại một cơ sở thực nghiệm (nhà hàng Vọng Các); chưa có điều kiện phân tích thực nghiệm sâu về thành phần hóa sinh y học của từng loại dược tính trong gia vị.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối sánh văn hóa ẩm thực của người Việt với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á và Đông Á; nghiên cứu ứng dụng triết lý âm dương vào xu hướng phát triển ẩm thực dưỡng sinh, du lịch văn hóa ẩm thực và phục hưng các giá trị văn hóa truyền thống phương Đông.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên: Các ngành Văn hóa học, Đông Nam Á học, Việt Nam học, Du lịch, Quản trị dịch vụ ẩm thực và nhà hàng.
• Người nghiên cứu và đầu bếp chuyên nghiệp: Cung cấp cơ sở lý luận về nguyên tắc phối hợp nguyên liệu - gia vị, cấu trúc thực đơn cân bằng âm dương và ý nghĩa biểu tượng của các món ăn truyền thống trong nghi lễ Việt Nam.
• Các phần nội dung giá trị nhất: Bảng phân loại ngũ vị, ngũ sắc, ngũ hành; các cặp kết hợp thực phẩm - gia vị trị liệu; luận giải chi tiết cấu trúc triết lý của bánh chưng, bánh phu thê và mâm ngũ quả.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thang độ âm - dương của 5 vị cơ bản trong ẩm thực Việt Nam được phân cấp như thế nào?
Theo phân tích của tác giả ở Chương hai, 5 vị cơ bản được phân loại theo trật tự từ tính âm sang tính dương như sau: Vị Chua là cực âm $\rightarrow$ vị Ngọt (trung tính, hành Thổ) $\rightarrow$ vị Mặn (hành Thủy, thuộc ấm) $\rightarrow$ vị Đắng (hành Hỏa) $\rightarrow$ vị Cay là cực dương (hành Kim).

2. Kinh nghiệm dân gian phối hợp nguyên liệu và gia vị cân bằng âm dương được đúc kết qua câu ca dao nào trong văn bản?
Khóa luận dẫn chứng câu ca dao thể hiện sự kết hợp hài hòa âm dương giữa tính thịt (động vật) và gia vị (thực vật):

"Con gà cục tác lá chanh
Con lợn ủn ỉn mua hành cho tôi
Con chó khóc đứng khóc ngồi
Mẹ ơi đi chợ mua tôi đồng riềng
Con trâu ngó ngó nghiêng nghiêng
Mình đã có riềng, để tỏi cho tôi."

3. Triết lý Tam tài và Ngũ hành thể hiện như thế nào trong cấu trúc bánh chưng?
Bánh chưng hình vuông (âm) bọc nhân tròn (dương). Tam tài thể hiện qua ba lớp nguyên liệu: Nếp (âm - thực vật dưới nước), Đậu xanh (dương - thực vật trên cạn so với nếp) và Thịt heo (dương - động vật). Ngũ hành thể hiện qua 5 màu sắc: Nếp trắng (Kim), Lá xanh (Mộc), Nhân đậu vàng ở trung tâm (Thổ), Thịt nạc đỏ (Hỏa), Hạt tiêu đen (Thủy); cùng 5 yếu tố tham gia khi luộc bánh: Nồi kim loại (Kim), Nước (Thủy), Lửa (Hỏa), Củi đốt (Mộc), Bánh đất vuông (Thổ).

4. Vì sao mâm ngũ quả ngày Tết của người miền Nam không bày chuối và cam như miền Bắc?
Người miền Nam bày ngũ quả theo quan niệm ngữ âm cầu may ("cầu vừa đủ xài sung" - mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung). Người miền Nam kiêng bày chuối vì tên gọi phát âm chệch thành "chúi" (thể hiện sự đi xuống, nguy khó) và kiêng quả cam vì quan niệm tránh cảnh "quýt làm cam chịu".

5. Biểu tượng của nồi cơm và chén nước mắm trong mâm cơm người Việt mang ý nghĩa triết học gì?
Nồi cơm đặt ở đầu mâm tượng trưng cho tinh hoa của đất (hành Thổ - vị trí trung tâm trong Ngũ hành). Chén nước mắm đặt ở giữa mâm tượng trưng cho tinh hoa của nước (hành Thủy - khởi đầu của vạn vật). Hai vật phẩm này là biểu tượng cho tính gắn kết cộng đồng, đơn giản mà thiết yếu, tất cả thành viên cùng chia sẻ trong bữa ăn.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Tiên đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ nguyên lý cân bằng Âm Dương - Ngũ Hành trong nền văn hóa ẩm thực truyền thống của người Việt. Thông qua việc khảo cứu từ cấu trúc nguyên liệu, nghệ thuật gia vị, phong cách dùng bữa đến các món ăn lễ nghi và đặc trưng ba miền, công trình khẳng định ẩm thực Việt Nam là sự kết tinh tinh tế giữa triết lý nhân sinh và tri thức thực tiễn. Đây là tài liệu nghiên cứu chuyên ngành có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận và phần phụ lục: Chương một: Quan niệm về sự hài hòa âm dương trong đời sống người Việt. Chương hai: Sự hài hòa âm dương trong các món ăn của người Việt. Chương ba: Sự hài hòa âm dương trong một số món ăn cụ thể. TÀO VĂN ÂN SVTH: NGUYỄN THỊ MỸ TIÊN.

_5 S ự HÀI HÒA ÂM DƯƠNG TRONG CÁC MÓN ĂN CỦA NGƯỜI VIỆT. Chương một. QUAN NIỆM VÈ S ự HÀI HÒA ÂM DƯƠNG TRONG ĐỜI SÓNG NGƯỜI VIỆT.1 Bán chất và khái nỉệm của triết lý âm dương. Triết lý âm dương là một hệ thống quan điểm dựa trên cơ sở khái quát những tri thức có tính kinh nghiệm, trực giác về thế giới và hoạt động thực tiễn của người thời cổ ở Trung Quốc và Việt Nam.

Nội dung cơ bản của triết lý âm dương là mọi sự vật, hiện tượng đều là sự kết họp và chuyển hóa lẫn nhau của hai mặt đối lập theo quy luật: trong âm có dương, trong dương có âm; âm cực sinh dương, dương cực sinh âm. Triết lý âm dương, đến lượt nó lại là cơ sở cho sự nhận thức và hoạt động thực tiễn. Ý niệm âm dương đã ăn sâu trong tâm thức người Việt từ ngàn xưa và được phản chiếu rất rõ nét trong ngôn ngữ. Từ ý niệm này các cặp từ đối lập về ý nghĩa được hình thành rất nhiều trong ngôn ngữ Việt.

Các từ như trời-đất, cha-mẹ, đực-cái, đêm-ngày, tối-sáng, nóng-lạnh,chẵn lẻ bao giờ cũng được ghép chung đôi để chỉ hai ý niệm tương phản nhưng lại có tính cách bổ sung cho nhau. Cặp từ đối lập biểu trưng cho ý niệm âm dương rõ rệt nhất là cặp từ "mẹ-cha". Mẹ là giống cái có tiềm năng sinh sản nên khi mang thai, tuy một mà hai, ứng với số chẵn. Do đó người xưa đã dùng ký hiệu hai gạch ngắn - - để biểu trưng cho âm.

Cha là giống đực, không có khả năng sinh sản như mẹ nên ứng với số lẻ. Ký hiệu biểu trưng cho dương là một gạch dài _. Hai ký hiệu này về sau được dùng để vẽ các quẻ trong Bát quái. Đất cũng được xem là âm vì đất có khả năng sinh sản như mẹ qua hình ảnh các vụ mùa và cây cỏ đâm chồi nẩy lộc.

Đất được biểu tượng bằng hình vuông như trong câu nói "trời tròn, đất vuông". Thật vậy, từ mặt đất nhìn lên trời như một vòng tròn cao xa vời vợi, uy nghi hùng dũng được đồng hoá với cha thuộc về dương. Đêm lạnh thuộc âm, ngày nóng thuộc GVHDTS. TÀO VẢN ÂN SVTH: NGUYỄN THỊ MỸ TIÊN.

6 S ự HÀI HÒA ÂM DƯƠNG TRONG CÁC MÓN ẢN CỦA NGƯỜI VIỆT, dương. Đêm thì tôi nên màu đen thuộc âm và ban ngày năng đỏ nên màu đỏ thuộc âm. Phương bắc thường thuộc về miền lạnh như mùa đông nên phương đông và mùa đông thuộc âm. Trái lại mùa hè và phương nam thuộc dương.

Hai biểu tượng vuông tròn để chỉ trời và đất đồng thời cũng chỉ ý niệm hài hoà có âm có dương. Khi nói "vuông tròn" là nói đền sự hoàn mỹ, hoàn thiện như trong phong tục cúng Tết với bánh dầy tròn, bánh chưng vuông, hay trong cách nói "mẹ tròn con vuông", hoặc như trong các câu ca dao như: - Ba vuông sánh với bảy tròn, Đời cha vinh hiển, đời con sang giàu. - Lạy trời cho đặng vuông tròn, Trăm năm cho trọn lòng son với chàng.2 Quy luật của âm dưong. Quy luật thành tố: Không có gì hoàn toàn âm hoặc hoàn toàn dương, trong âm có dương và trong dương có âm.

Trong cái nắng tiềm ẩn cái mưa ( hơi nước bốc lên), trong cái mưa tiềm ẩn cái nắng (mây tan), trong lòng đất âm chứa cái nóng dương. Quy luật này cho thấy rằng việc xác định một vật là âm hay dương chỉ là tương đối, trong sự so sánh với một vật khác. Đẻ xác định tính chất âm dương của một vật, trước hết phải xác định đối tượng được so sánh: cái này là âm so với cái kia nhưng lại là dương so với cái khác Ví dụ: nam so với nữ thì mạnh mẽ (dương) nhưng so với hùm beo thì là yếu (âm). Tuy nhiên không phải cứ xác định được đối tượng so sánh rồi là có thể xác định được tính âm dương của chúng.

Để xác định tính chất âm dương của một vật, phải xác định cơ sở so sánh: đối với cùng một cặp hai vật với các cơ sở so sánh khác nhau sẽ cho những kết quả khác nhau. Ví dụ: nữ so với nam xét về giới tính thì là âm nhưng xét về tính cách có thể là dương. TÀO VĂN ÂN SVTH: NGUYỄN THỊ MỸ TIÊN. 7 S ự HÀI HÒA ÂM DƯƠNG TRONG CÁC MÓN ẢN CỦA NGƯỜI VIỆT.

Quy luật quan hệ: âm và dương luôn găn bó mật thiêt với nhau và chuyên hóa cho nhau: - Ảm cực sinh dương - Dương cực sinh âm - Het ngày lại đêm - Hết mưa thì nắng Luôn đổi chỗ cho nhau: người hiền hay cục tính, nước lạnh quá sẽ cứng.3 Biểu hiện âm dưong trong các mặt đời sống của người Vỉệt. Trong điều kiện tự nhiên và lịch sử - xã hội đặc thù (nóng ẩm mưa nhiều, nông nghiệp lúa nước, ngã tư đường của các luồng văn minh.) mà người Việt hình thành và phát triển. Từ đó triết lý âm dương được người Việt nhận thức, vận dụng thể hiện sự quân bình - hài hòa âm dương nhưng thiên về âm tính. Ờ thành tố văn hóa nhận thức, triết lý âm dương được vận dụng vào giải thích bản chất của vũ trụ và con người - tiểu vũ trụ.

Mọi vật, kể cả con người đều do sự kết hợp và chuyển hóa của hai yếu tố âm - dương (mẹ - cha; đực - cái) mà thành. Triết lý âm dương cũng là cơ sở để giải thích về cấu trúc không gian vũ trụ (tam tài, ngũ hành) và thời gian vũ trụ (lịch âm dương - hệ đếm can chi). Từ việc xem con người là “tiểu vũ trụ”, “thiên địa vạn vật nhất thể”, người xưa đã vận dụng mô hình nhận thức về vũ trụ vào nhận thức con người (con người tự nhiên và con người xã hội). Đó là con người cũng được tạo thành bởi sự kết hợp âm dương, có cấu tạo theo ngũ hành.

Nhận thức trên về vũ trụ và về con người được ứng dụng trong mọi thành tố văn hóa dân gian người Việt, từ tổ chức đời sống tập thể, tổ chức đời sống cá nhân đến ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Trong thành tố văn hóa tổ chức đời sống, triết lý âm dương thể hiện qua việc tô chức đời sống tập thể và tổ chức đời sống cá nhân của người Việt. Ở bộ phận tổ chức đời sống tập thể, ba thiết chế xã hội được khảo sát là gia đình (nhà), làng, nước. Trong tổ chức gia đình, sự quân bình âm dương thiên về âm GVHD:TS.

TÀO VĂN ÂN SVTH: NGUYỄN THỊ MỸ TIÊN. 8 S ự HÀI HÒA ẦM DƯƠNG TRONG CÁC MÓN ẢN CỦA NGƯỜI VIỆT, tính thê hiện ở việc chú trọng sự hòa thuận, đê cao vai trò của người phụ nữ, cùng với quá trình vận động trong sự đối lập các mặt: trọng nam, trọng trưởng / trọng nữ; tôn ty trật tự / tình cảm, cộng đồng, hòa thuận; tập trung tài sản, sở hữu cộng đồng / phân tán tài sản, sở hữu cá nhân. Trong tổ chức làng xã, triết lý âm dương biểu hiện ở tính tự trị và tính cộng đồng, tính tôn ty và tính dân chủ, trong đó tính tự trị và tính dân chủ vừa là nền (trên cở sở nông nghiệp lúa nước) vừa luôn có xu thế lấn lướt (quân bình âm dương nhưng thiên về âm tính). Trong tổ chức quốc gia - Nước, triết lý âm dương thể hiện ở quan niệm về nước.

Nước là sự kết hợp của hai yếu tố âm dương (Lạc Long Quân - Âu Cơ, Đất - Nước). Nhà nước quản lý xã hội bằng cả luật pháp và phong tục (biểu hiện ở sự song song tồn tại của phép nước và lệ làng). Và ở trong dân gian, lệ làng có biểu hiện nổi trội (Phép vua thua lệ làng) - đề cao lệ, đề cao tình (âm tính). Ở bộ phận văn hóa tổ chức đời sống cá nhân, các lĩnh vực được khảo sát bao gồm: tín ngưỡng, phong tục (lễ hội, cưới hỏi, tang ma) và nghệ thuật (nghệ thuật thanh sắc và nghệ thuật tạo hình).

Đây là bộ phận thể hiện sâu đậm và sinh động triết lý âm dương. Quân bình âm dương thiên về âm tính trong tín ngưỡng là: tín ngưỡng đa thần, sự tồn tại lâu dài, phổ biển của tín ngưỡng phồn thực và sự nổi trội của nữ thần. Trong lĩnh vực phong tục, quân bình âm dương thể hiện qua các nghi lễ, trò diễn, tục lệ: ở lễ hội, đó là sự quân bình giữa phần lễ với phần hội, giữa phần thế tục với phần linh thiêng; trong hôn nhân, các nghi thức, các lễ vật luôn thể hiện cặp đôi đực - cái; trong tang ma, các nghi thức các tục lệ thể hiện quan niệm về quan hệ giữa thế giới người sống (dương) với thế giới người chết (âm). Trong nghệ thuật dân gian, bộ phận nghệ thuật thanh sắc thể hiện triết lý âm dương ở giọng ca luyến láy, ở nhạc cụ nhấn nhá và trong diễn xướng đối ca, đối tỷ; bộ phận nghệ thuật tạo hình thể hiện triết lý âm dương trong hình thức trình bày cặp đôi, trong nội dung thể hiện biêu tượng âm dương.

Đặc điểm nổi trội của của triết lý âm dương trong tổ chức đời sống cá nhân là tín ngưỡng phồn thực tồn tại lâu dài và GVHD:TS. TÀO VẢN ẨN SVTH: NGUYỄN THỊ MỸ TIÊN. 9 S ự HÀI HÒA ẦM DƯƠNG TRONG CÁC MÓN ẢN CỦA NGƯỜI VIỆT. thâm đượm trong mọi hoạt động của người Việt, từ nghi lê cho đên trò diên, trò chơi và sáng tạo nghệ thuật.

Triết lý âm dương trong ứng xử với môi trường tự nhiên thể hiện qua hai mặt hoạt động: tận dụng môi trường tự nhiên và ứng phó với môi trường tự nhiên. Ở mặt tận dụng môi trường tự nhiên (ăn uống, chữa bệnh), người Việt luôn hướng tới sự quân bình âm dương giữa các nguyên liệu chế biến thức ăn, giữa thức ăn với cơ thể và giữa cơ thể với môi trường. Cũng do ở xứ nóng nên cơ cấu bữa ăn của người Việt thiên về thực vật (nhiều rau, bột) - âm tính. Mặt ứng phó với môi trường tự nhiên thể hiện trong việc mặc và ở.

Mặc của người Việt cũng hướng tới sự quân bình bằng cách làm giảm cái nóng (dương) của thời tiết qua cách mặc, mỏng, nhẹ, thoáng mát.