Chương I BẢN SẮC VĂN HOÁ DÂN TỘC THÁI TÂY BẮC 1. NGƢỜI THÁI Ở TÂY BẮC Dân tộc Thái có số dân khá đông đảo, theo con số thống kê năm 1973 là trên 36 vạn người, đến năm 1999, đã là trên 1 triệu 300 nghìn người. Dân tộc Thái sống trải khắp vùng quê miền Tây và Tây Bắc Việt Nam, bắt đầu từ phía Đông với miền đất quê tổ Mường Lò ở Tây Bắc tỉnh Yên Bái, sang phía Tây gồm toàn bộ địa phận ba tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu. Tổ tiên của người Thái thuộc tiểu chủng Môngôlôid sinh tụ trong một vùng tương đối rộng lớn: lưu vực sông Tây Giang, Đông Vân Nam và cả miền Đông Bắc Việt Nam.
Theo GS Đặng Nghiêm Vạn thì vào những thế kỷ cuối cùng của thiên niên kỷ I trước công nguyên các nhóm người Thái thuộc cả hai ngành Thái Đen và Thái Trắng đã phân bố một dải khắp miền Tứ Xuyên, Vân Nam, Quý Châu, Lưỡng Quảng và một phần miền Bắc bán đảo Đông Dương rồi. Đến cuối thiên niên kỷ ấy, những đơn vị tổ chức xã hội 11 mang tên mường của các nhóm người nói tiếng Thái đã xuất hiện khắp miền Tây Bắc nước ta và cả vùng Tây Nam tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Do áp lực của triều đình phong kiến Hán, tổ tiên của người Thái chuyển cư theo hai hướng sang Tây Nam và phía Nam. Họ đã lập được nhiều nhà nước nhỏ suốt một dải từ Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Tây Bắc Việt Nam, vùng Thượng Lào, Thượng Mianma.
Cuộc thiên di ấy kéo dài hàng trăm năm, thuật ngữ lịch sử Thái gọi là “thời con tạo đi tìm mường”. Theo sách sử Việt Nam, vào thời Lý, đạo Đà Giang, man Ngưu Hống (tức người Thái) đến từ Vân Nam, đã triều cống lần đầu tiên vào năm 1067. Trong thế kỷ 13, người Ngưu Hống kết hợp với người Ai Lao chống lại nhà Trần và bị đánh bại năm 1280, lãnh tụ Trịnh Giác Mật đầu hàng, xứ Ngưu Hống bị đặt dưới quyền quản trị trực tiếp của quan quân nhà Trần. Năm 1337 lãnh tụ Xa Phần bị giết chết sau một cuộc xung đột, xứ Ngưu Hống bị sát nhập vào lãnh thổ Đại Việt và đổi tên thành Mương Lễ, hay Ninh Viễn (Lai Châu ngày nay) và giao cho họ Đèo cai quản.
Năm 1431 lãnh tụ Đèo Cát Hãn, người Thái Trắng tại Mương Lễ, nổi lên chống triều đình, chiếm hai lộ Qui Hóa (Lào Cai) và Gia Hưng (giữa sông Mã và sông Đà), tấn công Mương Mỗi (Sơn La) Đèo Mạnh Vương (con của Đèo Cát Hãn) làm tri châu. Năm 1466, lãnh thổ của người Thái được tổ chức lại thành vùng (thừa tuyên) Hưng Hóa, gồm 3 phủ : An Tây (tức Phục Lễ), Gia Hưng và Qui Hóa, 4 huyện và 17 châu. Những lãnh tụ Thái được gọi là phụ đạo, được phép cai quản một số lãnh địa và trở thành giai cấp quí tộc của vùng đó, như dòng họ Đèo cai quản các châu Lai, Chiêu Tấn, Tuy Phụ, Hoàng Nham; dòng họ Cầm các châu Phù Hoa, Mai Sơn, Sơn La, Tuần Giáo, Luân, Ninh Biên; dòng họ Xa cai quản châu Mộc ; dòng họ Hà cai quản châu Mai, dòng họ Bạc ở châu Thuận ; họ Hoàng ở châu Việt. 12 Năm 1841, trước sự đe dọa của người Xiêm La, triều đình nhà Nguyễn kết hợp ba châu Ninh Biên, Tuần Giáo và Lai Châu bên bờ tả ngạn sông Mekong thành phủ Điện Biên.
Năm 1880, phó lãnh sự Auguste Pavie nhân danh triều đình Việt Nam phong cho Đèo Văn Trí chức tri phủ cha truyền con nối tại Điện Biên; sau khi giúp người Pháp xác định khu vực biên giới giữa Việt Nam với Trung Quốc và Lào, Đèo Văn Trí được cử làm quan đạo Lai Châu, cai quản một lãnh thổ rộng lớn từ Điện Biên Phủ đến Phong Thổ, còn gọi là xứ Thái. Tháng 3-1948, lãnh thổ này được Pháp tổ chức lại thành Liên bang Thái tự trị, qui tụ tất cả các sắc tộc nói tiếng Thái chống lại Việt Minh. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Chính phủ Việt Minh thành lập Khu tự trị Thái Mèo (Tây Bắc) vào ngày 29 tháng 4 năm 1955, Khu tự trị Tày Nùng và vùng tự trị Lào Hạ Yên, nhưng tất cả các khu này đều bị giải tán năm 1958. Người Thái ở Tây Bắc là một bộ phận tiêu biểu của dân tộc Thái ở phía Bắc Việt Nam, mặc dù có những đặc trưng cơ bản, nhưng người Thái ở Tây Bắc vẫn chia hai ngành Thái Trắng và Thái Đen.
Ngoài ra, cũng cần phải biết thêm rằng, người Thái ở Tây Bắc còn chia thành nhiều nhóm địa phương. Ngành Thái: là đặc trưng văn hoá biểu tượng xếp thành cặp tương phản và hợp đôi, mang dấu ấn lịch sử của quá trình hình thành và phát triển của các cộng đồng tộc người trong nhóm ngôn ngữ Thái – Kadai ở miền Nam Trung Hoa và bán đảo Đông Dương. Nhóm địa phương: là sự biểu hiện các mặt khác nhau trong một cộng đồng tộc người để dẫn đến sự hình thành vùng thổ ngữ và vùng văn hoá, bộc lộ thành nếp sống vật chất và tinh thần mang sắc thái địa phương. Có thể thấy lịch sử của các cộng đồng người trong nhóm tiếng Thái đã diễn biến theo quy luật không ngừng định cư và cũng không ngừng di cư.
định cư là điểm hội tụ không chỉ với nhóm tiếng Thái mà cả với những nhóm 13 khác ngôn ngữ và văn hoá. Di cư là hiện tượng chuyển tải ngôn ngữ và văn hoá Thái tới những chân trời mới. Với hình thái quy luật như thế, trải qua nhiều thế kỷ, các điểm di cư ban đầu phát triển và lớn mạnh đủ điều kiện trở thành một trung tâm mới. Chính lúc đó, điểm di cư lúc đầu trở thành “vùng đất tổ”.
Theo tuyến phát triển ấy, người Thái đã tạo ra không chỉ một mà nhiều “vùng đất tổ”. “Vùng đất tổ” như vật là điểm được hình thành đồng thời cũng là điểm xuất phát trong các bộ phận trong nhóm người nói tiếng Thái, trải qua hàng ngàn năm đã lan toả khắp miền Nam lục địa Trung Hoa và bán đảo Đông Dương. Sự phân chia hai ngành Thái Đen và Thái Trắng ở miền Tây Bắc hiện nay là kết quả của một quá trình thiên di, xáo động trên những diễn biến lịch sử lâu dài và phức tạp. Cho dù hiện nay có hai ngành Thái chẳng qua cũng là sự chuyển hoá từ một nhóm Thái cổ xưa nhất mà thiên di đi mỗi người một ngả.
Người Thái khi đến địa vực cư trú của mình, từng nhóm một tiếp xúc với điều kiện tự nhiên và chịu ảnh hưởng của các dân tộc xung quanh rồi xa dần cái nguyên gốc của mình. Tuy vậy, người Thái ở Tây Bắc vẫn mang trong mình những nét văn hoá riêng, độc đáo cần được giữ gìn và phát huy. Ở Tây Bắc, ngoài hai ngành Thái Đen và Thái Trằng, người Thái còn được chia thành 5 nhóm địa phương: Nhóm 1: Thái Đen 1, cư trú ở các huyện thuộc tỉnh Sơn La, Lai Châu, huyện Văn Chấn (Yên Bái), huyện Than Uyên (Lào Cai). Nhóm 2: Thái Đen 2, cư trú ở huyện Yên Châu (Sơn La).
Nhóm 3: Thái Trắng 1, cư trú ở các huyện Mường La, Quỳnh Nhai (Sơn La). Nhóm 4: Gồm 3 bộ phận + Thái Trắng 2: cư trú ở Phù Yên, Mộc Châu (Sơn La), Mai Châu, Đà Bắc (Hoà Bình) 14 + Thái Đen 3: cư trú ở miền Tây Nghệ An, Thanh Hoá. + Thái Đen 4: cư trú ở Tương Dương (Nghệ An), đây là bộ phận người thuộc nhóm Thái Đen 1 đã di cư vào địa bàn này từ thế kỷ XVI. Nhóm 5: Thái Trắng 3, sinh sống chủ yếu ở huyện Kỳ Sơn (Nghệ An).
Đơn vị cư trú của người Thái được gọi là Bản Mường. Nhiều bản hợp lại thành một mường nhỏ, nhiều mường nhỏ hợp lại thành một châu mường. Ngay từ đầu, các bản mường đã phân bố đông đúc trên những vùng đất cư trú của mình trải khắp khu vực Tây Bắc. Phía Bắc - những bản mường của người Thái Trắng tập trung trong các thung lũng ruộng đồng màu mỡ.
Khoảng thế kỷ thứ VIII. Mường Lay dưới thời Lô Lạnh Lạt Ma đã trở thành trung tâm của vùng này. Lợi dụng sự phát triển của người Thái, quý tộc thống trị Mường Lay đã bành trướng thế lực ra khắp nơi, phía Bắc phát triển tới giáp tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Từ Mường Tè ở phía Đông kéo sang đầu Nặm U (Thượng Lào) ở phía Tây.
Phía Nam phát triển dọc theo sông Đà từ Mường Chiên (Quỳnh Nhai) xuống đến miền đất thuộc huyện Mường La ngày nay. Phía Nam, sau đợt thiên di của người Thái Trắng ở Lào sang, bản mường bắt đầu xuất hiện. Khoảng cuối thế kỷ thứ VIII đầu thế kỷ IX dưới thời Chúa Nhọt Cằm, Mường Sang đã trở thành trung tâm của vùng này. Thế lực của quý tộc Mường Sang đã ảnh hưởng khắp khu vực rộng lớn.
Phía Bắc đến vùng đất thuộc huyện Mường Vạt (Yên Châu), phía Đông là đất Mường Tấc (Phù Yên – Sơn La), phía Tây và miền Tây Nam là miền đất thuộc Mường Ét, Chiềng Cọ (Sầm Nưa - Thượng Lào), và phía Nam là vùng đất thuộc hai huyện Đà Bắc, Mai Châu (Hoà Bình) ngày nay. Khu vực giữa, sau khi Lạng Trượng thu phục đất Mường Thanh, con cháu ông đã nối nghiệp nhau thống trị đất này. Càng về sau anh em trưởng thứ của quý tộc càng trở nên bất hoà. Lợi dụng tình thế đó, các thế lực của 15 quý tộc Mường Lay và người Lự ở Thượng Lào đã đánh đuổi quý tộc Thái Đen ở Mường Thanh.
Con cháu Lạng Trượng phải dần về ở Mường Muổi (Thuận Châu – Sơn La). Sau khi ổn định tại Mường Muổi, họ lại bắt đầu bành trướng khắp vùng cư trú của người Thái Đen, kéo suốt từ vùng hữu ngạn sông Hồng sang sông Mã. Từ đó trung tâm Mường Muổi thời chúa Lò Lẹt đã nổi tiếng khắp vùng Tây Bắc. Trong cuốn “Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam” nhà nghiên cứu Cầm Trọng đã dựa vào những tài liệu lịch sử cho rằng: vào khoảng thế kỷ X cho đến thế kỷ XIV, do quý tộc Thái Đen sớm quy thuận triều đình và được triều đình tin dùng, nên đã tạo điều kiện cho thế lực này ở trung tâm Mường Muổi phát triển nhanh chóng.
Vào cuối thế kỷ XIV, nơi đây đã thành trung tâm thống nhất bộ tộc Thái ở phía Tây. Đây là bước phát triển quan trọng của xã hội người Thái ở Tây Bắc, bước đầu xoá bỏ ranh giới giữa ban vùng cát cứ với các thế lực quý tộc khác nhau.