Chương 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu Chương 2. Cơ sở lý luận về ảnh hưởng của MTĐT tới quyết định đầu tư của DNNVV Chương 3. Thực trạng ảnh hưởng của MTĐT tới quyết định đầu tư của DNNVV tại Việt Nam.
Giải pháp cải thiện MTĐT nhằm thúc đẩy đầu tư của các DNNVV tại Việt Nam. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan về môi trường đầu tư Việc kiến tạo một MTĐT thuận lợi, thúc đẩy đầu tư không chỉ là chìa khóa tạo ra thành công dưới góc độ doanh nghiệp mà còn là nền tảng trong việc nâng tầm cạnh tranh, tiếp thêm sức mạnh thúc đẩy tăng trưởng một nền kinh tế.
Theo cách hiểu khái quát, MTĐT sẽ bao gồm các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả và hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp. Do đó, MTĐT tốt phải đảm bảo cho việc tiến hành tất cả các công đoạn của một QĐĐT thuận lợi, quá trình sản xuất, tiêu thụ hàng hóa được diễn ra suôn sẻ và cuối cùng là dẫn đến lợi nhuận. Một số nghiên cứu xem xét MTĐT là một tập hợp đa yếu tố độc lập phản ánh toàn diện về môi trường đầu như: Kinda và cộng sự (2011); Dollar và cộng sự (2004), M. Phillips (2006) và một số nghiên cứu khác.
Các nghiên cứu chú trọng thảo luận về vai trò của MTĐT với tăng trưởng kinh tế, khả năng cạnh tranh, giảm nghèo của các quốc gia, qua đó đề xuất giải pháp cải thiện MTĐT trong bối cảnh các quốc gia đang phải đối diện với áp lực ngày càng lớn hơn của toàn cầu hóa. Cách tiếp cận này giúp các tác giả xem xét chi tiết từng nội dung cũng như đánh giá các ảnh hưởng của chúng tới hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp, tới nền kinh tế. Ở góc độ tiếp cận khác, một số nghiên cứu đã tiến hành kết hợp các biến số về MTĐT thành các nhóm chỉ số thành phần, đặc biệt là các nghiên cứu liên quan tới hành vi QĐĐT của doanh nghiệp. Li và Li (1999), khi nghiên ảnh hưởng của MTĐT tới việc thu hút FDI đã tiếp cận MTĐT theo hai nhóm là các yếu tố “cứng” và các yếu tố “mềm”.
Các yếu tố “cứng” hàm ý một môi trường vật chất bao gồm các yếu tố như tài nguyên thiên nhiên và năng lượng, hạ tầng viễn thông. Các yếu tố “mềm” phản ánh các yếu tố phi vật chất như kinh tế, chính trị và pháp lý, quản lý và các vấn đề văn hóa. Cách tiếp cận, phân chia này dựa theo bản chất vật lý của các yếu tố thành phần MTĐT. Theo Stern (2002), MTĐT được xác định bởi chính sách, thể chế và các hành vi của chính quyền cả trong hiện tại và dự kiến có ảnh hưởng đến lợi nhuận và rủi ro hoạt động đầu tư.
Từ đó, Stern (2002) quan niệm rằng MTĐT bao gồm 3 nhóm yếu tố lớn là: 7 1) Kinh tế chính trị, bao gồm sự ổn định xã hội và chính trị, sự ổn định kinh tế vĩ mô, tính mở của nền kinh tế và tính cạnh tranh của thị trường. 2) Tính hiệu quả của hệ thống quản trị như sự minh bạch và hiệu quả trong việc thực thi hệ thống pháp luật, các quy định về thuế hay lĩnh vực tài chính. Ngoài ra nó cũng bao gồm việc đảm bảo có một thị trường lao động linh hoạt, doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận lao động chất lượng, có tay nghề cao. 3) Cơ sở hạ tầng: Gồm nhiều lĩnh vực như giao thông vận tải, viễn thông, điện và nước.
Theo cách tiếp cận này, ngoài các thành phần “cứng” và “mềm” như nghiên cứu của Li và Li (1999), Stern (2002) đã tách riêng yếu tố hiệu quả quản trị hành chính của chính quyền ra khỏi nhóm các yếu tố “mềm”. Cách tiếp cận này phân biệt và chú trọng tới tính hiệu quả trong việc thực thi hệ thống pháp luật, chính sách của mỗi quốc gia, địa phương. Đây cũng là vấn đề được quan tâm bởi khá nhiều nghiên cứu, nhất là tại các nước đang phát triển với nhiều vấn đề đặt ra về năng lực điều hành nền kinh tế. Trong nỗ lực nhận diện cụ thể hơn sự ảnh hưởng của MTĐT, một số nghiên cứu khi xem xét khả năng doanh nghiệp đưa ra lựa chọn và QĐĐT đã làm rõ sự hiện diện của một số yếu tố khác, ví dụ như nghiên cứu của Lu và cộng sự (2006), Jose và cộng sự (2007).
Trước hết là nghiên cứu của Lu và cộng sự (2006) về ảnh hưởng của MTĐT đến ý định đầu tư của các doanh nghiệp, sự khác biệt trong cách tiếp cận Lu và cộng sự (2006) là sự hình thành nhóm các yếu tố về chi phí (Hình 1. Trên góc độ ra QĐĐT, chi phí sẽ là một trong rào cản đầu tiên mà chủ thể đầu tư phải xem xét và vượt qua. Một cơ hội đầu tư tốt là chưa đủ để ra quyết định thực hiện khi doanh nghiệp không có khả năng đáp ứng được khoản chi phí đầu tư dự kiến, cho dù các yếu tố khác của MTĐT là rất thuận lợi. Cách tiếp cận của Lu và cộng sự tạo điều kiện xem xét phản ứng của nhà đầu tư trong bối cảnh có sự tác động của mỗi yếu tố kể trên, qua đó đánh giá sát thực sự ảnh hưởng của chúng tới hành vi đầu tư dự kiến của doanh nghiệp.
Khi đánh giá các cơ hội và ra QĐĐT, ngoài các yếu tố nội bộ như chiến lược, khả năng về nguồn lực thì còn các yếu tố khác trực tiếp ảnh hưởng đến đầu vào, đầu ra có liên quan trực tiếp đến khả năng thành công của công cuộc đầu tư nên chúng cũng cần được xem xét cụ thể. Nhóm yếu tố về chính trị vẫn tương tự như nhóm yếu tố “mềm” trong nghiên cứu Li và Li (1999), nhóm này quy định các 8 khuôn khổ, hành vi bắt buộc nhà đầu tư phải tuân thủ, được coi như luật chơi của các nhà đầu tư. Các yếu tố còn lại cũng cần được xem xét như: nhóm các yếu tố về hạ tầng có ảnh hưởng tới cả đầu vào và đầu ra, nhóm yếu tố chi phí quy định đầu vào và nhóm yếu tố thị trường tương ứng với đầu ra. Chính trị Hạ tầng Ý định đầu tư Chi phí Thị trường Hình 1.
Mô hình nghiên cứu Ảnh hưởng của MTĐT tới ý định đầu tư của doanh nghiệp trong khu vực logistics quốc tế. Nguồn: Chin-Shan Lu và cộng sự, 2006 Với Jose và cộng sự (2007), cách tiếp cận về MTĐT khi xem xét các yếu tố ảnh hưởng tới QĐĐT của các doanh nghiệp đa quốc gia là khá tương đồng với Lu và cộng sự (2006). Lu và cộng sự (2006) đã quan niệm và thiết lập MTĐT bởi 4 nhóm yếu tố chính với 14 yếu tố thành phần, trong khi đó, Jose và cộng sự (2007) xác lập 5 yếu tố với gồm 20 yếu tố thành phần (Bảng 1. Như vậy, với Jose và cộng sự (2007), MTĐT được thiết lập không chỉ bởi 4 yếu tố cấu thành như Lu và cộng sự (2006) mà nghiên cứu này đã chứng minh sự tồn tại của các yếu tố về văn hóa xã hội như một khái niệm riêng trong MTĐT.
Jose và cộng sự (2007) xác lập 5 yếu tố của MTĐT giải thích QĐĐT các doanh nghiệp đa quốc gia: Chi phí; Thị trường; Hạ tầng; Chính trị và văn hóa xã hội. Trong đó, yếu tố văn hóa xã hội đã được tách ra và xem xét cụ thể thông qua đánh giá của doanh nghiệp về tiêu chuẩn sinh hoạt và dịch vụ công cộng, cùng với thái độ của cộng đồng với doanh nghiệp và sự tương đồng về văn hóa. Thực chất thì cả 5 yếu tố này đều được các nghiên cứu đề cập ở một góc độ nào đó, nhưng Jose và cộng sự (2007) đã làm rõ thêm rằng đó là các yếu tố quan trọng cấu thành nên MTĐT, khiến các doanh nghiệp phải cân nhắc trong suốt hành trình tìm kiếm cơ hội, triển khai thực hiện đầu tư. Các yếu tố cấu thành MTĐT Các biến Các quan sát số MTĐT Chin-Shan Lu và cộng sự, 2006 Galan và cộng sự, 2007 Tính ổn định chính trị Ổn định chính trị An ninh, an toàn Thương mại quốc tế phát triển Hiệu quả điều hành Chính sách ưu đãi Chính trị Hệ thống quản trị Pháp luật về môi trường không quá khắt khe.
Chính sách hỗ trợ, đảm bảo cho nhà Trợ cấp và giảm thuế của nước nhà đầu tư Hệ thống thông tin truyền thông Công nghệ, kỹ thuật phát triển cao Hiệu quả của hệ thống cảng Cơ sở hạ tầng phát triển tốt Dễ tiếp cận các nhà cung cấp đáng tin cậy và Hệ thống liên kết giao thông, vận tải hợp tác Hạ tầng Sự sẵn có của lực lượng lao động có kỹ năng, Kỹ năng, chất lượng nguồn lao động chuyên môn Tính tập trung sản xuất cao (khu công nghiệp, Cung cấp năng lượng hiệu quả, tin cậy cụm công nghiệp phát triển…) Chi phí đất đai Dễ tiếp cận đất đai với chi phí thấp Chi phí lao động Chi phí lao động thấp Chi phí Chi phí thấp của nguyên liệu, năng lượng và nước Các ưu đãi về thuế Chi phí vận chuyển / hậu cần thấp Tăng trưởng kinh tế Quy mô của thị trường lớn Thị Mức tăng trưởng tiềm năng của thị trường cao trường Quy mô thị trường Mức độ cạnh tranh trong thị trường thấp Tiêu chuẩn sinh hoạt và dịch vụ công cộng Văn hóa Thái độ của cộng đồng với doanh nghiệp xã hội Sự tương đồng về văn hóa Nguồn: Tổng hợp theo Chin-Shan Lu và cộng sự, 2006; Galan và cộng sự, 2007 Nhìn chung, việc xác lập các yếu tố cấu thành nên MTĐT là rất đa dạng, tùy vào mục đích và bối cảnh của các nghiên cứu. Trong khi việc chỉ rõ và cụ thể hóa cao có thể thuận lợi cho việc nhìn nhận chi tiết về MTĐT, tuy vậy nó cũng có những hạn chế là dễ bỏ sót các yếu tố, đồng thời việc đưa một lượng lớn các biến số có thể dẫn 10 đến việc phân tích MTĐT bị phân tán, đặc biệt nếu sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng sẽ gặp vấn đề đa cộng tuyến và làm cho các phân tích kinh tế gặp nhiều khó khăn (Escribano và Hacihasanoglu, 2012). Trong khi đó việc phân nhóm các yếu tố theo phạm trù đặc trưng chẳng hạn như của Galan và cộng sự (2007) có thể giúp các nghiên cứu thảo luận hiệu quả hơn về vai trò của chúng, việc xây dựng các chính sách cải thiện MTĐT cũng do đó mà thuận lợi và thiết thực hơn.