Luận Án Tiến Sĩ: Phân Tích Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Diễn Ngôn Chính Trị Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn chính trị trên tư liệu tiếng anh và tiếng việt, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hồng Cổn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn chính trị (trên tư liệu tiếng Anh và tiếng Việt)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu ẩn dụ trong ngôn ngữ học
• 1.1.2. Ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị
• 1.2. Khái quát về khoa học tri nhận và ngôn ngữ học tri nhận
• 1.3. Ý niệm và ý niệm hóa
• 1.4. Ẩn dụ ý niệm
• 1.5. Diễn ngôn và diễn ngôn chính trị
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT ẨN DỤ CẤU TRÚC TRONG CÁC DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh
• 2.1.1. Ẩn dụ cấu trúc có miền nguồn HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI
• 2.1.2. Ẩn dụ cấu trúc có miền nguồn MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN
• 2.2. Ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Việt
• 2.2.1. Ẩn dụ cấu trúc có miền nguồn HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI
• 2.2.2. Ẩn dụ cấu trúc có miền nguồn MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN
• 2.3. Một số nhận xét chung về ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT ẨN DỤ BẢN THỂ TRONG CÁC DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Ẩn dụ bản thể trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh
• 3.1.1. Ẩn dụ bản thể có miền nguồn HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI
• 3.1.2. Ẩn dụ bản thể có miền nguồn MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN
• 3.1.3. Ẩn dụ bản thể có miền nguồn CƠ THỂ SỐNG
• 3.2. Ẩn dụ bản thể trong các diễn ngôn chính trị tiếng Việt
• 3.2.1. Ẩn dụ bản thể có miền nguồn là HOẠT ĐỘNG CON NGƯỜI
• 3.2.2. Ẩn dụ bản thể có miền nguồn là MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN
• 3.2.3. Ẩn dụ bản thể có miền nguồn là CƠ THỂ SỐNG
• 3.3. Một số nhận xét chung về ẩn dụ bản thể trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về ẩn dụ trong ngôn ngữ học đã có một lịch sử dài và phong phú. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng diễn ngôn chính trị là một trong những lĩnh vực mà ẩn dụ đóng vai trò quan trọng. Theo Al-Zoubi, Al-Ali và Al-Hasnawi, ẩn dụ không chỉ xuất hiện trong ngôn ngữ văn chương mà còn trong ngôn ngữ báo chí, luật học, triết học, và đặc biệt là trong diễn ngôn chính trị. Điều này cho thấy ẩn dụ là một công cụ mạnh mẽ để truyền đạt ý tưởng và cảm xúc, có khả năng cụ thể hóa những ý niệm trừu tượng. Lakoff đã nhấn mạnh rằng ẩn dụ là một phần không thể thiếu trong tư duy và hành động của con người, phản ánh quan điểm và thái độ của họ đối với thế giới. Sự hiện diện của ẩn dụ trong diễn ngôn chính trị không chỉ giúp làm rõ các vấn đề phức tạp mà còn tạo ra sức thuyết phục mạnh mẽ đối với người nghe.

1.1. Tình hình nghiên cứu ẩn dụ trong ngôn ngữ học

Nghiên cứu về ẩn dụ đã được thực hiện từ thời cổ đại, với nhiều quan điểm khác nhau. Aristotle đã định nghĩa ẩn dụ là phương thức chuyển đổi tên gọi, trong khi các nhà triết học duy lý người Anh lại xem nhẹ vai trò của nó. Trái lại, các nhà triết học lãng mạn coi ẩn dụ là phương thức duy nhất để biểu hiện tư tưởng. Điều này cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận và hiểu biết về ẩn dụ trong ngôn ngữ học. Nghiên cứu hiện nay đã chuyển hướng sang việc xem xét ẩn dụ như một công cụ nhận thức, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn trong tư duy và hành động của con người. Điều này mở ra nhiều cơ hội cho việc nghiên cứu diễn ngôn chính trị trong các ngữ cảnh khác nhau, đặc biệt là trong việc so sánh giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

II. Khảo sát ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt

Chương này tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ cấu trúc trong diễn ngôn chính trị của tiếng Anh và tiếng Việt. Các ẩn dụ cấu trúc thường được sử dụng để hình thành các khái niệm phức tạp và giúp người nghe dễ dàng tiếp cận thông tin. Ví dụ, chính trị thường được mô tả như một cuộc hành trình, nơi các nhà lãnh đạo dẫn dắt người dân đến một đích đến tốt đẹp hơn. Điều này không chỉ thể hiện cách mà diễn ngôn chính trị được xây dựng mà còn phản ánh cách mà người dân hiểu và cảm nhận về chính trị. Sự so sánh giữa hai ngôn ngữ cho thấy rằng mặc dù có những điểm tương đồng trong việc sử dụng ẩn dụ, nhưng cũng tồn tại những khác biệt đáng kể, phản ánh văn hóa và tư duy của mỗi dân tộc.

2.1. Ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh

Trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh, các ẩn dụ cấu trúc thường được sử dụng để tạo ra hình ảnh mạnh mẽ và dễ hiểu cho người nghe. Ví dụ, chính trị được mô tả như một cuộc chiến, nơi các nhà lãnh đạo phải chiến đấu để giành lấy quyền lực và ảnh hưởng. Điều này không chỉ thể hiện sự cạnh tranh trong chính trị mà còn tạo ra cảm giác khẩn cấp và quan trọng cho các vấn đề chính trị. Các ẩn dụ này không chỉ giúp người nghe dễ dàng hình dung mà còn tạo ra sự kết nối cảm xúc mạnh mẽ với các vấn đề chính trị. Sự phân tích này cho thấy rằng ẩn dụ không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn là một phần quan trọng trong cách mà người dân hiểu và tham gia vào chính trị.

III. Khảo sát ẩn dụ bản thể trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt

Chương này nghiên cứu các ẩn dụ bản thể trong diễn ngôn chính trị của tiếng Anh và tiếng Việt. Ẩn dụ bản thể thường được sử dụng để mô tả các khái niệm trừu tượng như quyền lực, tự do, và công lý thông qua các hình ảnh cụ thể. Ví dụ, quyền lực có thể được mô tả như một cỗ máy, nơi các bộ phận hoạt động cùng nhau để đạt được mục tiêu chung. Điều này không chỉ giúp người nghe dễ dàng hình dung mà còn tạo ra sự kết nối với các khái niệm phức tạp. Sự so sánh giữa hai ngôn ngữ cho thấy rằng mặc dù có những điểm tương đồng trong việc sử dụng ẩn dụ, nhưng cũng tồn tại những khác biệt đáng kể, phản ánh văn hóa và tư duy của mỗi dân tộc.

3.1. Ẩn dụ bản thể trong các diễn ngôn chính trị tiếng Anh

Trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh, các ẩn dụ bản thể thường được sử dụng để tạo ra hình ảnh mạnh mẽ và dễ hiểu cho người nghe. Ví dụ, tự do có thể được mô tả như một cánh cửa mở, nơi mọi người có thể bước ra và khám phá thế giới bên ngoài. Điều này không chỉ thể hiện sự quan trọng của tự do mà còn tạo ra cảm giác hy vọng và khả năng cho người dân. Các ẩn dụ này không chỉ giúp người nghe dễ dàng hình dung mà còn tạo ra sự kết nối cảm xúc mạnh mẽ với các vấn đề chính trị. Sự phân tích này cho thấy rằng ẩn dụ không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn là một phần quan trọng trong cách mà người dân hiểu và tham gia vào chính trị.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Ẩn dụ ý niệm trong các diễn ngôn chính trị (trên tư liệu tiếng Anh và tiếng Việt)" của tác giả Nguyễn Tiến Dũng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Hồng Cổn (Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2019), là công trình tiên phong tại Việt Nam khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống hệ thống ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị (DNCT) song ngữ Anh - Việt dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Nghiên cứu giải quyết một khoảng trống học thuật then chốt (research gap): trong khi lý thuyết ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của Lakoff và Johnson (1980) đã được phát triển sâu rộng trên thế giới và ứng dụng đa ngành từ chính trị học, tâm lý học đến ngoại giao, thì tại Việt Nam, theo nhận định của nhà nghiên cứu Lý Toàn Thắng (2005), các công trình nghiên cứu ẩn dụ theo quan điểm tri nhận còn hạn chế về số lượng và đơn điệu về phạm vi, chủ yếu tập trung vào thi ca, ca từ, thành ngữ hoặc báo chí kinh tế, để ngỏ mảnh đất nghiên cứu diễn ngôn chính trị vốn phức tạp và giàu tính chiến lược.

Luận án thiết lập và giải quyết bốn câu hỏi nghiên cứu tường minh:

1. Những loại ẩn dụ ý niệm nào được sử dụng trong các DNCT tiếng Anh và tiếng Việt, và tần suất xuất hiện của chúng được phân bố như thế nào?
2. Vai trò chức năng của các ẩn dụ ý niệm là gì trong việc tạo lập diễn ngôn, biểu đạt tư tưởng và thực thi quyền lực chính trị ở hai ngôn ngữ?
3. Giữa DNCT tiếng Anh và tiếng Việt tồn tại những điểm tương đồng và dị biệt nào trong việc lựa chọn và tổ chức các ẩn dụ ý niệm?
4. Những điểm tương đồng và dị biệt này được giải thích như thế nào dưới lăng kính tương tác giữa ngôn ngữ, văn hóa và mô hình tri nhận của các cộng đồng bản ngữ?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu của luận án khẳng định: (H1) Ẩn dụ ý niệm trong DNCT của cả hai ngôn ngữ không chỉ là thủ pháp tu từ bề mặt mà là công cụ tri nhận nền tảng giúp cấu trúc hóa tư duy chính trị; (H2) Tồn tại tính phổ quát cao trong việc sử dụng các ẩn dụ cấu trúc gắn liền với trải nghiệm phổ biến của nhân loại; (H3) Sự phân hóa về loại hình và tần suất sử dụng ẩn dụ bản thể chịu sự quy định sâu sắc bởi bối cảnh văn hóa, lịch sử và thể chế chính trị đặc thù của mỗi quốc gia.

Về quy mô và cứ liệu, nghiên cứu khảo sát khối ngữ liệu quy chuẩn gồm 114 diễn ngôn chính trị lớn (tổng dung lượng 254.000 từ): ngữ liệu tiếng Anh gồm 58 bài diễn văn (~128.000 từ) của các nguyên thủ quốc gia Hoa Kỳ (Ronald Reagan, George H.W. Bush, Bill Clinton, George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump), Anh Quốc (Margaret Thatcher, Tony Blair, Gordon Brown, David Cameron) và Australia (Bob Hawke, Paul Keating, John Howard, Julia Gillard, Malcolm Turnbull, Scott Morrison); ngữ liệu tiếng Việt gồm 56 bài diễn văn (~126.000 từ) của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước Việt Nam từ năm 1945 đến nay (Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Văn Linh, Đỗ Mười, Lê Khả Phiêu, Nông Đức Mạnh, Nguyễn Phú Trọng; Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Võ Văn Kiệt, Phan Văn Khải, Nguyễn Tấn Dũng, Nguyễn Xuân Phúc; Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, Trương Tấn Sang, Trần Đại Quang).

Đóng góp đột phá của công trình được định lượng qua việc phát hiện và hệ thống hóa 36 ẩn dụ ý niệm trong tiếng Anh và 54 ẩn dụ ý niệm trong tiếng Việt, chứng minh sự chiếm ưu thế vượt trội của ẩn dụ cấu trúc (47,0% trong tiếng Anh, 38,8% trong tiếng Việt) và ẩn dụ bản thể (42,0% trong tiếng Anh, 53,7% trong tiếng Việt), đồng thời chỉ ra ẩn dụ định hướng chỉ chiếm tỷ lệ thứ yếu (11,0% trong tiếng Anh và 7,5% trong tiếng Việt).

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về ẩn dụ trải qua một cuộc chuyển dịch hệ hình mang tính cách mạng trong lịch sử tư tưởng ngôn ngữ học. Trường phái truyền thống khởi nguồn từ Aristotle xem ẩn dụ đơn thuần là "phương thức chuyển đổi tên gọi" dựa trên sự so sánh ngầm giữa hai sự vật tương đồng, là phương tiện hoa mỹ thuộc địa hạt tu từ học phục vụ nghệ thuật thi ca. Quan điểm duy lý chủ nghĩa thế kỷ XVII-XVIII của Thomas Hobbes và John Locke từng hạ thấp vai trò của ẩn dụ; Hobbes ví ẩn dụ như "đám ma trơi" dẫn dắt tư duy vào sự xằng bậy, còn Locke coi ẩn dụ là nguồn gốc gây ngụy tạo và sai lệch suy nghĩ. Ngược lại, trường phái lãng mạn với Friedrich Nietzsche khẳng định nhận thức của con người về bản chất mang tính ẩn dụ, và nếu thiếu ẩn dụ thì nhân loại mất đi công cụ nhận thức chân lý. Ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ học thế hệ đầu như Đỗ Hữu Châu (1981) và Nguyễn Thiện Giáp (1996) tiếp cận ẩn dụ theo hướng chuyển nghĩa định danh dựa vào sự giống nhau giữa các biểu vật.

Bước ngoặt học thuật thực sự diễn ra vào năm 1980 khi George Lakoff và Mark Johnson công bố công trình kinh điển Metaphors We Live By, đặt nền móng cho Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT). Lakoff và Johnson chứng minh rằng: "Ẩn dụ hiện diện ở khắp mọi nơi trong đời sống chúng ta, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn trong tư duy và hành động" [124: 3]. Tiếp nối dòng chảy này, các nhà nghiên cứu phương Tây đã phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa tri nhận, ngôn ngữ và quyền lực. Lakoff (1996) trong Moral Politics khám phá hệ thống ý niệm ẩn dụ chi phối chính trị Hoa Kỳ qua mô hình "Quốc gia là một gia đình" với hai biến thể: "Chính phủ là người cha nghiêm khắc" (Strict Father) của phe Bảo thủ và "Chính phủ là người cha giáo dưỡng" (Nurturing Parent) của phe Cấp tiến. Charteris-Black (2004, 2005) đề xuất phương pháp Phân tích Ẩn dụ Phê phán (CMA), chỉ ra cách thức các chính khách sử dụng ẩn dụ để khơi gợi cảm xúc và hợp thức hóa quyền lực. Chilton (2004) làm sáng tỏ không gian hình học tri nhận trong diễn ngôn ngoại giao.

Trong các nghiên cứu quốc tế so sánh, Arcimaviciene (2011) chỉ ra sự phân hóa trong việc sử dụng ẩn dụ thể thao ở Anh (xem chính trị là hoạt động thể thao/cờ bạc mang tính rủi ro cá nhân) so với Latvia (xem chính trị là cuộc chơi đồng đội hoặc cuộc đi săn tập thể). Ahrens và Lee (2009) khi khảo sát các bài phát biểu của Barack Obama, Hillary Clinton và John McCain đã ghi nhận một phát hiện đối thoại lý thuyết quan trọng: mô hình "Người cha giáo dưỡng" thực tế được cả hai đảng Dân chủ và Cộng hòa sử dụng rộng rãi hơn mô hình "Người cha nghiêm khắc", điều chỉnh lại giả định trước đó của Lakoff (1996).

Tại Việt Nam, các công trình của Lý Toàn Thắng (2005), Trần Văn Cơ (2009), Phan Thế Hưng (2006), Nguyễn Văn Hiệp (2008), Võ Kim Hà (2007), Hà Thanh Hải (2010), Ly Lan (2012) và Nguyễn Thị Như Ngọc (2010) đã tiếp cận ngôn ngữ học tri nhận ở nhiều phân khúc. Tuy nhiên, luận án của Nguyễn Tiến Dũng (2019) định vị vị thế học thuật độc lập bằng việc xác lập nghiên cứu đối chiếu song ngữ Anh - Việt chuyên sâu đầu tiên trên quy mô mẫu lớn về diễn ngôn chính trị của các nhà lãnh đạo cao cấp, đối chiếu trực tiếp cơ chế ánh xạ ý niệm giữa một nền văn hóa phương Tây trọng duy lý, cá nhân với một nền văn hóa Á Đông trọng cộng đồng, hài hòa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc củng cố và mở rộng phạm vi ứng dụng của Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT) và Thuyết Trí tuệ Nghiệm thân (Embodied Mind) của Lakoff (1987) và Johnson (1987). Công trình kiểm chứng và chứng minh tính hiệu lực của Nguyên lý Bất biến (Invariance Principle - Lakoff, 1990) trên ngữ liệu tiếng Việt: cấu trúc lược đồ hình ảnh (image schema) của miền nguồn (như hành trình, xây dựng, cơ thể sống) khi được phóng chiếu sang miền đích trừu tượng (như chính trị, quốc gia, thể chế) luôn bảo tồn tính nhất quán cấu trúc tô-pô học nội tại của miền nguồn.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP ĐA TẦNG                           |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
     |                                   |                                   |
     v                                   v                                   v
[LÝ THUYẾT ẨN DỤ Ý NIỆM (CMT)]  [PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ]   [DỤNG HỌC HỘI THOẠI]
 - Miền nguồn -> Miền đích       - Thiết lập quyền lực & vị thế    - Nhận diện vi phạm
 - Ánh xạ bản thể & tri thức     - Kiến tạo sự đồng thuận xã hội     Phương châm Chất lượng
 - Sơ đồ hình ảnh (Image schema) - Hiệu lực chỉ đạo & điều hành      (Grice's Quality Maxim)
     |                                   |                                   |
     +-----------------------------------+-----------------------------------+
                                         |
                                         v
       +-------------------------------------------------------------------+
       |    5 SIÊU MIỀN NGUỒN (TỔNG HỢP TỪ 16 MIỀN NGUỒN QUY CHUẨN)        |
       | 1. Cơ thể sống (Con người, Bệnh tật)                              |
       | 2. Hoạt động con người (Hành trình, Xây dựng, Chiến tranh, Cỗ máy)|
       | 3. Môi trường tự nhiên (Thời tiết, Ánh sáng/Bóng tối, Động-thực)  |
       | 4. Không gian (Phương hướng, Vận động)                            |
       | 5. Kinh tế (Giá trị, Giao dịch tài chính)                         |
       +-------------------------------------------------------------------+

Nghiên cứu tạo nên sự chuyển dịch nhận thức luận từ quan niệm coi ẩn dụ chính trị là công cụ ngụy biện sang quan niệm xác lập ẩn dụ là cấu trúc chiều sâu của ý thức hệ (ideology). Lakoff và Johnson từng khẳng định: “Ẩn dụ đóng vai trò then chốt trong việc kiến tạo thực trạng xã hội và chính trị” [124: 159]. Luận án chứng minh rằng thông qua các biểu thức ẩn dụ, các nhà lãnh đạo chính trị không chỉ mô tả hiện thực mà đang trực tiếp định hình hiện thực, tái lập trật tự tri nhận của quần chúng, kiến tạo "hiệu lực xã hội, hiệu lực chỉ đạo và điều hành".

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng một khung phân tích tích hợp dựa trên 3 trụ cột lý thuyết:

1. Ngôn ngữ học tri nhận (trọng tâm là mô hình ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích của Lakoff, Johnson, Kövecses);
2. Phân tích Diễn ngôn Chính trị (PDA theo quan điểm của van Dijk, 1997 và Beard, 2000 về diễn ngôn quyền lực);
3. Dụng học hội thoại (sử dụng tiêu chí vi phạm phương châm Chất lượng của H.P. Grice, 1975 để xác lập dấu hiệu nhận diện ẩn dụ).

Để phân loại ngữ liệu một cách nhất quán, tác giả đã kế thừa danh mục 12 miền nguồn thông dụng của Alice Deignan (1995), miền nguồn Lực của Zoltán Kövecses (2002), miền nguồn Giá trị kinh tế của Nguyễn Thị Như Ngọc (2010), cùng miền nguồn Hành trình và Chiến tranh của Lakoff, từ đó tinh gọn thành 5 siêu miền nguồn lớn:

• Nhóm miền nguồn Cơ thể sống: Cơ thể người, sức khỏe và bệnh tật.
• Nhóm miền nguồn Hoạt động con người: Xây dựng, hành trình, chiến tranh, máy móc/công cụ, thực phẩm/nấu nướng, thể thao/trò chơi.
• Nhóm miền nguồn Môi trường tự nhiên: Động vật, thực vật, thời tiết, ánh sáng - bóng tối, độ nóng - lạnh và lửa, lực tự nhiên.
• Nhóm miền nguồn Không gian: Phương hướng và sự dịch chuyển.
• Nhóm miền nguồn Kinh tế: Giá trị tài chính, giao dịch kinh tế.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: tập trung vào hai trục chức năng tri nhận nổi trội là ẩn dụ cấu trúc (structural metaphor) và ẩn dụ bản thể (ontological metaphor), lược bỏ ẩn dụ định hướng do dung lượng xuất hiện thấp trong thể loại diễn ngôn chính luận.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên hệ hình tri nhận luận nghiệm thân (Experientialist Epistemology), kết hợp phương pháp hỗn hợp (mixed-methods design). Về mặt định tính, tác giả sử dụng phương pháp phân tích ngữ nghĩa tri nhận và phân tích diễn ngôn phê phán để mổ xẻ cấu trúc ánh xạ, vạch rõ mối quan hệ giữa hình bóng ý niệm (profile) và hình nền ý niệm (base). Về mặt định lượng, phương pháp thống kê mô tả được áp dụng để tính toán tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố của từng loại ẩn dụ và miền nguồn trong tổng số 114 văn bản.

Quy trình đối chiếu 2 chiều (two-way contrastive analysis) được triển khai nghiêm ngặt: cả tiếng Anh và tiếng Việt đều đóng vai trò vừa là ngữ nguồn vừa là ngữ đích nhằm triệt tiêu thiên kiến quy chuẩn hóa một chiều, từ đó chỉ ra những điểm tương đồng mang tính phổ niệm nhân loại và những nét dị biệt mang dấu ấn văn hóa bản địa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện và chiết xuất ẩn dụ được thực hiện qua các bước chuẩn hóa:

1. Rà soát phát hiện vi phạm ngữ dụng: Dựa vào lý thuyết hội thoại của Grice (1975), dấu hiệu vi phạm phương châm Chất lượng (Quality Maxim violation) được dùng làm căn cứ phát hiện chuyển di nghĩa. Ví dụ: trong câu "His political career is a rocky and winding road", các tính từ chỉ thuộc tính vật lý của con đường (rocky, winding) bị gán ghép sai lệch phạm trù sang thực thể trừu tượng (political career), báo hiệu sự kích hoạt của ẩn dụ thượng danh CHÍNH TRỊ LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH.
2. Truy hồi sơ đồ ánh xạ: Xác định các ánh xạ bản thể luận (ontological mappings) và ánh xạ nhận thức luận (epistemic mappings) từ miền nguồn sang miền đích.
3. Phân tầng ý niệm: Phân định ranh giới giữa ẩn dụ thượng danh (superordinate level metaphor, ví dụ: CHÍNH TRỊ LÀ HÀNH TRÌNH) và các ẩn dụ hạ danh (subordinate level metaphors, ví dụ: CHÍNH TRỊ LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH CỦA NHỮNG NGƯỜI CÙNG MỤC TIÊU).
4. Kiểm định tam giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa dữ liệu (tư liệu đa quốc gia: Mỹ, Anh, Úc, Việt Nam qua nhiều thời kỳ), tam giác hóa lý thuyết (kết hợp CMT, Dụng học, Ngữ pháp tri nhận) và đối chiếu chéo liên chuyên gia ngôn ngữ để đảm bảo độ tin cậy (reliability) và độ giá trị nội tại (internal validity).

Data và phân tích

Phân tích định lượng phản ánh bức tranh cấu trúc ẩn dụ rõ nét giữa hai ngôn ngữ:

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                BẢNG PHÂN BỐ CÁC KIỂU ẨN DỤ Ý NIỆM TRONG DNCT                       |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
|     Kiểu ẩn dụ       |   DNCT Tiếng Anh (N = 36)   |    DNCT Tiếng Việt (N = 54)   |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
| Ẩn dụ cấu trúc       |         17 (47,0%)          |          21 (38,8%)           |
| Ẩn dụ bản thể        |         15 (42,0%)          |          29 (53,7%)           |
| Ẩn dụ định hướng     |          4 (11,0%)          |           4 (7,5%)            |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+
| Tổng cộng            |         36 (100%)           |          54 (100%)            |
+----------------------+-----------------------------+-------------------------------+

Số liệu thống kê chỉ ra rằng tổng hai loại ẩn dụ cấu trúc và bản thể chiếm tới 89,0% trong DNCT tiếng Anh và 92,5% trong DNCT tiếng Việt.

Về mặt phân bố miền nguồn:

• Trong nhóm Ẩn dụ cấu trúc, 5 ẩn dụ thượng danh chủ đạo xuất hiện xuyên suốt ở cả hai ngôn ngữ gồm: CHÍNH TRỊ LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH, CHÍNH TRỊ LÀ XÂY DỰNG, CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH, CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT, và CHÍNH TRỊ LÀ ÁNH SÁNG VÀ BÓNG TỐI.
• Trong nhóm Ẩn dụ bản thể, các mô hình chiếm ưu thế gồm: THẾ GIỚI LÀ MỘT CỘNG ĐỒNG, QUỐC GIA LÀ MỘT GIA ĐÌNH, CHÍNH QUYỀN LÀ CỖ MÁY, QUỐC GIA LÀ CƠ THỂ SỐNG, và CÁI XẤU / TIÊU CỰC LÀ BỆNH TẬT / VẾT THƯƠNG.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tính phổ quát cao độ của ẩn dụ cấu trúc Hành trình và Xây dựng: Cả chính khách phương Tây và Việt Nam đều đồng quy trong việc sử dụng mô hình CHÍNH TRỊ LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH và QUỐC GIA LÀ MỘT TÒA NHÀ. Ví dụ: Tổng thống George W. Bush (2001) tuyên bố: "Start on this journey of progress and justice, and America will walk at your side", tương đồng với cách các nhà lãnh đạo Việt Nam mô tả công cuộc đổi mới như "chặng đường gian nan", "hành trình đi lên chủ nghĩa xã hội". Tương tự, ẩn dụ XÂY DỰNG được kích hoạt tối đa để cụ thể hóa việc củng cố thể chế chính trị ("xây dựng nền móng vững chắc", "củng cố khối đại đoàn kết").

2. Sự phân kỳ sâu sắc về tỷ trọng Ẩn dụ Bản thể (53,7% ở tiếng Việt so với 42,0% ở tiếng Anh): DNCT tiếng Việt có xu hướng bản thể hóa, nhân cách hóa và cụ thể hóa các khái niệm trừu tượng cao hơn rõ rệt. Người Việt có xu hướng ý niệm hóa đất nước thông qua mô hình QUỐC GIA LÀ MỘT GIA ĐÌNH và QUỐC GIA LÀ CƠ THỂ SỐNG ("đồng bào", "mẹ hiền Tổ quốc", "máu thịt của dân tộc"), phản ánh truyền thống văn hóa nông nghiệp lúa nước trọng tình cảm, gắn kết huyết thống và tính cộng đồng làng xã.

3. Sự thống trị của ẩn dụ Cạnh tranh, Thể thao và Pháp quyền trong tiếng Anh: DNCT tiếng Anh ưu tiên tỷ trọng ẩn dụ cấu trúc (47,0%), đặc biệt là các miền nguồn CHIẾN TRANH, THỂ THAO / TRÒ CHƠI / CỜ BẠC và CỖ MÁY VẬN HÀNH. Các quyết sách chính trị của chính phủ thường được ý niệm hóa như những nước cờ (gambit), canh bạc (gamble), hay cuộc thi đấu sòng phẳng, phản ánh thế giới quan duy lý, cá nhân chủ nghĩa và tinh thần tranh luận công khai (adversarial system) của văn hóa phương Tây.

4. Cơ chế ẩn dụ Bệnh lý học chính trị đặc thù: Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng ẩn dụ CÁI XẤU LÀ BỆNH TẬT / VẾT THƯƠNG, nhưng cách thức ánh xạ có sự khác biệt. Ronald Reagan (1981) gọi suy thoái kinh tế là căn bệnh: "The economic ills we suffer have come upon us over several decades". Trong khi đó, DNCT tiếng Việt xem tham nhũng, suy thoái đạo đức là "quốc nạn", "khuyết tật", "giặc nội xâm" cần phải "bắt mạch", "kê đơn", "cắt bỏ khối u", kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy y học truyền thống và phương châm hành động cách mạng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực nghiệm kiểm chứng CMT ngoài không gian ngôn ngữ Ấn-Âu, chứng minh rằng cơ chế ánh xạ ý niệm chịu sự quy định đồng thời của cấu trúc sinh học phổ quát (nghiệm thân) và hệ thống giá trị văn hóa - lịch sử đặc thù của từng dân tộc.
• Về mặt phương pháp luận: Luận án đề xuất quy trình tích hợp giữa phân tích ngữ dụng (tiêu chí vi phạm Grice) và phân tích ngữ nghĩa tri nhận (mô hình miền nguồn - miền đích), cung cấp một công cụ phân tích văn bản học tin cậy cho các nghiên cứu diễn ngôn chính trị xã hội.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Dịch thuật chính trị - ngoại giao: Giúp các dịch giả nhận diện chính xác các cấu trúc ẩn dụ ngầm ẩn, tránh chuyển dịch máy móc từng từ (literal translation), đảm bảo truyền tải trọn vẹn sức mạnh thuyết phục và hàm ý ý thức hệ của văn bản gốc.
  • Giảng dạy ngôn ngữ (ESP/EAP): Nâng cao năng lực tri nhận cho người học tiếng Anh chuyên ngành chính trị, quan hệ quốc tế tại Việt Nam, giúp người học làm chủ cách thức tư duy của người bản ngữ.
  • Truyền thông chính trị: Cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách xây dựng thông điệp truyền thông công chúng có sức thuyết phục cao, khơi dậy niềm tin và sự đồng thuận xã hội.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn quy mô ngữ liệu: Dung lượng 114 văn bản (254.000 từ) dù mang tính đại diện cao cho các nguyên thủ nhưng chưa bao quát toàn bộ các tầng bậc diễn ngôn chính trị khác như tranh luận nghị trường, phỏng vấn báo chí hay diễn ngôn của các đảng phái đối lập.
2. Lược bỏ phân tích chuyên sâu ẩn dụ định hướng: Do ẩn dụ định hướng chỉ chiếm 7,5% - 11,0% nên chưa được mổ xẻ chi tiết trong các chương chuyên luận riêng biệt.
3. Mức độ tự động hóa xử lý ngôn ngữ: Việc nhận diện và gắn nhãn ngữ liệu chủ yếu dựa trên phân tích thủ công của nhà nghiên cứu kết hợp đối chiếu chuyên gia, chưa ứng dụng triệt để các thuật ngữ và công cụ ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics tools) tự động như AntConc, Sketch Engine hay các mô hình NLP tiên tiến.
4. Giới hạn thời gian lịch sử: Ngữ liệu tiếng Anh tập trung chủ yếu vào 30 năm gần đây, trong khi ngữ liệu tiếng Việt trải dài từ năm 1945 đến 2019, tạo ra sự chênh lệch nhất định về bối cảnh lịch sử diễn ngôn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda) định hướng:

• Mở rộng phân tích ẩn dụ đa thức (Multimodal Metaphor Analysis) kết hợp giữa ngôn ngữ, cử chỉ, hình ảnh và âm thanh trong các video diễn thuyết chính trị.
• Áp dụng các thuật toán máy học và NLP để khảo sát tự động trên các bộ ngữ liệu lớn (big corpora) gồm hàng triệu từ từ mạng xã hội và truyền thông số.
• Nghiên cứu diachronic khảo sát sự biến đổi của hệ thống ẩn dụ chính trị Việt Nam qua từng giai đoạn lịch sử (kháng chiến, bao cấp, đổi mới, và hội nhập số).

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực tại Việt Nam về ứng dụng ngôn ngữ học tri nhận vào phân tích diễn ngôn đối chiếu, tạo tiền đề cho hàng loạt đề tài luận văn, luận án tiếp nối trong các ngành Ngôn ngữ học, Việt Nam học và Quốc tế học.

Về mặt ứng dụng thực tiễn, kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào công tác biên soạn giáo trình tiếng Anh chuyên ngành ngoại giao - chính trị tại Học viện Ngoại giao, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, và Học viện Khoa học Xã hội. Đồng thời, nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học hỗ trợ các cơ quan thông tấn đối ngoại (như Thông tấn xã Việt Nam, VTV4, Báo Thế giới & Việt Nam) tối ưu hóa việc truyền tải các thông điệp chính trị của Đảng và Nhà nước ra cộng đồng quốc tế một cách tương thích với hệ hình tri nhận toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận đối chiếu 2 chiều chuẩn xác để nghiên cứu ngữ nghĩa tri nhận và phân tích diễn ngôn.
• Giảng viên và sinh viên ngoại ngữ/dịch thuật: Nắm bắt bản chất chuyển dịch miền ý niệm giữa tiếng Anh và tiếng Việt, làm chủ kỹ năng xử lý ẩn dụ trong các văn bản chính luận phức tạp.
• Chuyên gia truyền thông chính sách và quan hệ công chúng (PR): Hiểu rõ cơ chế tâm lý tri nhận của công chúng đối với các hình tượng ẩn dụ, từ đó thiết kế các chiến dịch truyền thông tạo sức lan tỏa lớn.
• Các nhà ngoại giao và chính khách: Nâng cao nghệ thuật hùng biện, sử dụng ẩn dụ có chủ đích để gia tăng tính thuyết phục, thương thuyết hiệu quả trên trường quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson bằng việc chứng minh tính hiệu lực của Thuyết Trí tuệ Nghiệm thân và Nguyên lý Bất biến trên cứ liệu diễn ngôn chính trị tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập, phi Ấn-Âu. Nghiên cứu chứng minh rằng văn hóa không chỉ là lớp vỏ bề ngoài mà can thiệp trực tiếp vào việc lựa chọn tần suất và phân tầng các miền nguồn (ưu tiên bản thể hóa dạng gia đình và cơ thể sống trong tiếng Việt).

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các công trình nghiên cứu tu từ truyền thống hoặc các nghiên cứu CMT thuần túy miêu tả đơn ngữ (như Vestermark 2007, Fadda 2008), luận án đã thiết lập quy trình đối chiếu 2 chiều thực chứng kết hợp giữa tiêu chí vi phạm phương châm Chất lượng của Grice (1975) để nhận diện ẩn dụ và khung 5 siêu miền nguồn tích hợp để định lượng hóa trên mẫu quy chuẩn 114 bài diễn văn (254.000 từ).

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì? Phát hiện bất ngờ là sự chênh lệch đảo chiều về tỷ trọng giữa hai loại ẩn dụ: trong khi tiếng Anh ưu tiên ẩn dụ cấu trúc (47,0% so với 42,0% bản thể) để mô hình hóa chính trị như một cuộc chơi/hành trình duy lý, thì tiếng Việt lại áp đảo ở ẩn dụ bản thể (53,7% so với 38,8% cấu trúc). Điều này chứng minh tư duy chính trị Việt Nam có xu hướng "nhân hóa" và "vật thể hóa" thể chế sâu sắc, biến các phạm trù hành chính trừu tượng thành những thực thể sống động gần gũi (gia đình, cơ thể, cỗ máy).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Hoàn toàn có. Luận án mô tả chi tiết danh mục ngữ liệu (58 bài tiếng Anh, 56 bài tiếng Việt với nguồn dẫn chuẩn xác), các bước chiết xuất biểu thức ẩn dụ, bảng đối chiếu 16 miền nguồn quy chuẩn và hệ thống tiêu chí phân loại rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và tái lập quy trình trên các tập dữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về Ẩn dụ Ý niệm trong Tiếng Việt (Vietnamese Metaphor Database), tích hợp công nghệ Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) để phân tích diễn ngôn tự động trên dữ liệu lớn, và phát triển nhánh nghiên cứu Ẩn dụ Đa thức trong truyền thông đa phương tiện.

Kết luận

1. Khẳng định ẩn dụ trong diễn ngôn chính trị là công cụ tri nhận nền tảng, giữ vai trò cấu trúc hóa tư duy và thực thi quyền lực, thay thế hoàn toàn quan niệm tu từ học truyền thống xem ẩn dụ là trang sức ngôn từ đơn thuần.
2. Xác lập hệ thống ngữ liệu thực chứng quy mô lớn gồm 114 diễn văn chính trị song ngữ Anh - Việt (254.000 từ), nhận diện và phân loại thành công 36 ẩn dụ ý niệm tiếng Anh và 54 ẩn dụ ý niệm tiếng Việt.
3. Chứng minh tính phổ quát toàn nhân loại của các ẩn dụ cấu trúc nền tảng (CHÍNH TRỊ LÀ HÀNH TRÌNH, QUỐC GIA LÀ TÒA NHÀ / XÂY DỰNG), đồng thời làm sáng tỏ tính đặc thù văn hóa - tri nhận qua sự chiếm ưu thế của ẩn dụ bản thể (GIA ĐÌNH, CƠ THỂ SỐNG) trong tiếng Việt và ẩn dụ cấu trúc cạnh tranh (THỂ THAO, CHIẾN TRANH) trong tiếng Anh.
4. Xây dựng thành công khung phân tích liên ngành tích hợp giữa Ngôn ngữ học Tri nhận, Phân tích Diễn ngôn Chính trị và Dụng học Hội thoại, cung cấp công cụ nghiên cứu chuẩn xác cho văn bản học.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới đầy tiềm năng: phân tích ẩn dụ chính trị đa phương thức (multimodal), nghiên cứu biến đổi lịch đại (diachronic analysis) của ẩn dụ thể chế, và ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP/Corpus Linguistics) trong giám sát truyền thông công chúng.
6. Đóng góp di sản học thuật thực tiễn sâu sắc cho công tác dịch thuật ngoại giao, giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành chính trị tại Việt Nam và hoạch định chiến lược truyền thông thông điệp quốc gia ra thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ẩn dụ trong ngôn ngữ học 1.1 Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng truyền thống Ẩn dụ, theo nhận định của Al-Zoubi, Al-Ali và Al-Hasnawi [83], là một phương tiện ngôn ngữ độc đáo xuất hiện trong đại đa số ngôn ngữ trên thế giới. Ẩn dụ hiện diện trong mọi cấp độ hoạt động xã hội và phong cách ngôn ngữ, không chỉ trong ngôn ngữ văn chương mà còn trong ngôn ngữ báo chí, luật học, triết học, và đặc biệt trong ngôn ngữ chính trị nhờ vào khả năng biểu cảm, có khả năng cụ thể hóa những ý niệm trừu tượng với tính liên hội cao, và, theo Charteris-Black [89], nhờ vào việc ẩn dụ có sức nặng thuyết phục đối với lý trí cũng như tình cảm của người nghe.

Các ẩn dụ của một ngôn ngữ là sự chắt lọc các giá trị nền văn hóa dân tộc của ngôn ngữ đó. Ẩn dụ là công cụ nhận thức và hành động của các thành viên cùng sống trong một cộng đồng văn hóa, phản ánh quan điểm, thái độ của họ đối với thế giới khách quan nói chung và đời sống xã hội của cộng đồng văn hóa đó nói riêng. Vì thế, có thể nhận định rằng, ẩn dụ là một sản phẩm của văn hóa. Ẩn dụ được các nhà nghiên cứu dành nhiều sự quan tâm từ thời Cổ đại và được coi như là một phương thức chuyển nghĩa dựa trên sự so sánh ngầm giữa hai sự vật có điểm tương đồng.

Aristotle đã định nghĩa ngắn gọn về ẩn dụ: “Ẩn dụ là phương thức chuyển đổi tên gọi” [dẫn theo Trần Văn Cơ, 12: 58]. Theo Lakoff [120], lý thuyết ngôn ngữ học cổ điển coi ẩn dụ là một vấn đề thuộc địa hạt ngôn ngữ, không phải là vấn đề của tư duy hay hành động; và lối nói ẩn dụ được cho là không hiện diện trong ngôn ngữ hàng ngày mà chỉ 9 xuất hiện trong các địa hạt bên ngoài ngôn ngữ đời thường, như trong thi ca và hoa mĩ tu từ - một loại ngôn ngữ đặc biệt. Trần Văn Cơ [11] đã mô tả hai quan điểm hoàn toàn trái ngược nhau về ẩn dụ: các nhà triết học duy lý chủ nghĩa người Anh quan niệm lời nói là nhằm biểu đạt tư tưởng và truyền đạt kiến thức, do vậy chỉ cần sử dụng những từ được dùng với nghĩa đen và vì thế vai trò của ẩn dụ bị xem nhẹ. Chẳng hạn, nhà triết học người Anh T.

Hobbes gọi ẩn dụ là “đám ma trơi” và xem việc sử dụng ẩn dụ như “đi loạng quạng giữa vô số những điều xằng bậy”; còn triết gia người Anh J. Locke thì cho rằng việc sử dụng ẩn dụ có thể tạo ra những tư tưởng ngụy tạo và làm sai lệch suy nghĩ. Ngược lại, các nhà triết học và học giả theo trường phái lãng mạn lại cho rằng ẩn dụ là phương thức duy nhất để biểu hiện tư tưởng và biểu đạt tư duy. Ví dụ, một trong những người sáng lập Triết học cuộc sống, F.

Nietzsche cho rằng mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể là quan hệ mỹ học được biểu hiện bằng ẩn dụ, sự nhận thức về nguyên tắc mang tính ẩn dụ và nếu không có ẩn dụ thì con người sẽ mất đi khả năng tranh luận về chân lý. Theo nhận xét của Kovecses [114: ix – x], tu từ học truyền thống chỉ xem ẩn dụ như một đặc điểm của từ ngữ, được sử dụng với mục đích nghệ thuật và không thường xuyên xuất hiện trong giao tiếp hàng ngày. Nói cách khác, ẩn dụ là cách nói bóng bẩy, bắt nguồn từ nhu cầu biểu đạt các khái niệm mà ngôn từ biểu đạt không tồn tại và ẩn dụ trở nên phổ biến chính nhờ sức mạnh thẩm mỹ này. Ẩn dụ dựa trên khái niệm tương đồng hoặc so sánh giữa nghĩa đen và nghĩa hình ảnh của một biểu thức và chính sự tương đồng giữa các biểu vật cho phép giải thích việc sử dụng một đơn vị từ theo lối ẩn dụ.

Tuy nhiên, theo hướng nghiên cứu này, việc sử dụng ẩn dụ chỉ là phản xạ vô thức. Ngôn ngữ học truyền thống không xem ẩn dụ là hành động diễn ngôn mang tính chất thuyết phục và không thể giúp người nói hình thành các quan điểm 10 của mình. Nói cách khác, ẩn dụ chưa được nhìn nhận một cách đúng đắn như một phương thức tư duy. Ở Việt Nam, nhiều nhà ngôn ngữ học có quan điểm coi ẩn dụ là dựa trên sự tương đồng.

Đỗ Hữu Châu [4: 54] nhận định: “Ẩn dụ là cách gọi tên một sự vật này bằng tên một sự vật khác, giữa chúng có mối quan hệ tương đồng”. Nguyễn Thiện Giáp [22: 162] cũng có quan điểm tương tự: “Ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật hoặc hiện tượng được so sánh với nhau.2 Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng ngôn ngữ học tri nhận i) Các nghiên cứu ở ngoài nước Từ khi ngôn ngữ học tri nhận ra đời, quan điểm về ẩn dụ bắt đầu có sự thay đổi. Các nghiên cứu về ngôn ngữ học tri nhận khởi nguồn từ những năm 1980 với những tên tuổi như G. Năm 1980 với tác phẩm “Metaphors we live by” viết chung với nhà triết học M.

Johnson, Lakoff bắt đầu phát triển lý thuyết về ẩn dụ tri nhận (ẩn dụ ý niệm). Lý thuyết này làm cho danh tiếng Lakoff vượt ra ngoài phạm vi thuần túy ngôn ngữ học, báo hiệu một sự thay đổi lớn trong lĩnh vực nghiên cứu về ngôn ngữ trong mối liên hệ với các ngành khoa học khác. Các nhà ngôn ngữ học tri nhận cho rằng ẩn dụ chủ yếu liên quan đến tư duy hơn là liên quan đến ngôn ngữ. Ngôn ngữ học tri nhận coi ẩn dụ là công cụ quan trọng để ý niệm hóa các khái niệm trừu tượng và tư duy về sự vật.

Theo Lakoff và Johnson [113: 14], “hệ thống ý niệm thông thường của chúng ta, dựa vào đó chúng ta vừa suy nghĩ vừa hành động, về cơ bản mang bản chất ẩn dụ”. Trong những năm qua, lý thuyết ẩn dụ ý niệm đã phát triển mạnh mẽ và sâu rộng. Xu hướng nghiên cứu ban đầu cho rằng phép ẩn dụ ý niệm chủ yếu căn cứ vào nghiệm thể. Tuy nhiên, Lakoff [116] đã cho rằng những ẩn dụ cảm xúc xuất hiện trong ngôn ngữ và xuất phát từ cơ sở văn hóa, cơ sở sinh lý 11 học của con người.

Grady [105] có một tiến bộ quan trọng trong lý thuyết ẩn dụ khi chỉ ra rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con người là cơ sở đưa ra các đánh giá chủ quan của nhận thức ngôn ngữ. Cùng với một số nhà nghiên cứu khác, Lakoff đã phát triển tư tưởng về vai trò của ẩn dụ trong quá trình tạo lập hệ thống ý niệm của con người và cấu trúc của ngôn ngữ tự nhiên thành học thuyết “trí tuệ ngiệm thân” (embodied mind), nghiên cứu sự phụ thuộc của năng lực tư duy và những quan niệm về thế giới vào đặc điểm cấu tạo của cơ thể và bộ não con người. Kể từ khi phát hiện ra ẩn dụ ý niệm, các nhà nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau đã ứng dụng lý thuyết ẩn dụ để nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong các linh vực pháp luật, thi ca, chính trị, tâm lý học, vật lý, khoa học máy tính, toán học và triết học. Các kết quả nghiên cứu về cấu trúc ẩn dụ đã góp phần làm sáng tỏ cách thức con người tư duy trong một số lĩnh vực trí tuệ.

Trong lĩnh vực văn học, Lakoff và Turner [126] đã chứng minh rằng phép ẩn dụ chủ yếu tồn tại trong thơ ca và chỉ khi đã trở nên ổn định, ẩn dụ ý niệm mới được sử dụng trong tư tưởng và ngôn ngữ hàng ngày. Các sáng tạo ẩn dụ của nhà thơ chủ yếu nằm trong cơ chế ánh xạ ẩn dụ. Các cơ sở ẩn dụ về yếu tố đạo đức trong văn học được làm rõ nhờ các cuộc thảo luận về ẩn dụ và đạo đức của Lakoff trong lĩnh vực chính trị và đạo đức [122], và Lakoff và Johnson trong triết học [125]. Trong các lĩnh vực pháp luật, chính trị và các vấn đề xã hội, Lakoff và Johnson [124: 159] đã đưa ra nhiều bằng chứng cho thấy rằng “ẩn dụ đóng vai trò then chốt trong việc kiến tạo thực trạng xã hội và chính trị.

Lakoff [122] đã phân tích chính trị thế giới quan của những người có quan điểm bảo thủ và cấp tiến ở Mỹ, xem xét các quan điểm về kiểm soát súng, án tử hình, thuế, các chương trình xã hội, môi trường và nghệ thuật trong một khung tri nhận nhất định. Trong lĩnh vực tâm lý học, ẩn dụ cũng thể hiện vai trò quan trọng trong lĩnh vực nhận thức và tâm lý học; và nghiên cứu của Gibbs [103] và Lakoff 12 [116] đã chứng minh điều này. Có thể nói rằng lý thuyết ẩn dụ ý niệm ngày càng được hoàn thiện và phát huy vai trò quan trọng không chỉ trong lĩnh vực ngôn ngữ học mà còn trong các lĩnh vực nghiên cứu đa ngành khác. Ngôn ngữ học tri nhận coi ẩn dụ ý niệm là công cụ quan trọng để ý niệm hóa.

Theo Lakoff [120], ẩn dụ ý niệm là các ánh xạ có tính hệ thống giữa hai miền ý niệm: miền nguồn là một phạm trù trải nghiệm được ánh xạ hay phóng chiếu vào miền đích là một miền trải nghiệm khác. Ví dụ, câu “Argument is war” (Tranh luận là cuộc chiến tranh) có miền nguồn chiến tranh được ánh xạ vào miền đích tranh luận và được biểu hiện qua những biểu thức ngôn ngữ như tấn công, chống đỡ, bảo vệ… theo đó miền đích tranh luận có những đặc điểm của miền nguồn chiến tranh. Trọng tâm của ẩn dụ ý niệm không phải là ngôn ngữ mà là phương thức chúng ta ý niệm hóa một miền tâm trí qua một miền tâm trí khác. Các ẩn dụ hoạt động như các “công cụ tri nhận”, nghĩa là các ẩn dụ không chỉ là cách thức biểu hiện tư tưởng bằng phương tiện ngôn ngữ mà còn là cách thức tư duy về sự vật.

Lakoff và Johnson [124] chứng minh rằng chúng ta không chỉ phát hiện ra ẩn dụ ý niệm “thời gian là tiền bạc” về mặt ngôn ngữ học mà thực ra chúng ta đã suy nghĩ hoặc ý niệm hóa phạm trù đích thời gian qua phạm trù nguồn tiền bạc, khi chúng ta sử dụng các diễn ngôn sau đây: a) You’re wasting my time.