Luận án tiến sĩ về ẩn dụ cấu trúc trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh

Nghiên cứu so sánh ẩn dụ cấu trúc trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh, phân tích sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

• Tác giả: Hồ Thị Thoa
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh (trong mục Bình luận quốc tế của Báo Nhân dân điện tử và mục Opinion của The New York Times)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về diễn ngôn chính trị và ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị
• 1.4. Cơ sở lý thuyết về ẩn dụ ý niệm
• 1.5. Cơ sở lí luận về diễn ngôn chính trị
• 1.6. Cơ sở lí luận về so sánh đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ CẤU TRÚC CÓ MIỀN ĐÍCH “CHÍNH TRỊ” TRONG DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 2.1. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH”
• 2.1.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.1.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.1.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.2. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG”
• 2.2.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.2.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.2.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.3. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH”
• 2.3.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.3.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.3.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.4. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ NHIỆT”
• 2.4.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.4.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.4.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ NHIỆT" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.5. Phân tích ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/ TỰ NHIÊN”
• 2.5.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.5.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.5.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/TỰ NHIÊN" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ CẤU TRÚC CÓ MIỀN ĐÍCH “QUỐC GIA” TRONG DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 3.1. Ẩn dụ cấu trúc “QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI”
• 3.1.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 3.1.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 3.1.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI" trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.2. Ẩn dụ cấu trúc “ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI”
• 3.2.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 3.2.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 3.2.3. So sánh ẩn dụ cấu trúc "ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI" trên cứ liệu tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3. Ẩn dụ cấu trúc “HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI”
• 3.3.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 3.3.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 3.3.3. So sánh ẩn dụ cấu trúc "HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương này trình bày tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến ẩn dụ ý niệm và diễn ngôn chính trị. Các nghiên cứu truyền thống về ẩn dụ thường tập trung vào việc so sánh ngầm giữa hai sự vật, hiện tượng. Tuy nhiên, với sự phát triển của ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ được xem như một công cụ để khám phá tư duy và văn hóa. Các nghiên cứu về diễn ngôn chính trị cũng được đề cập, nhấn mạnh vai trò của ẩn dụ trong việc truyền đạt thông điệp chính trị và tác động đến nhận thức của người đọc.

1.1 Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng truyền thống

Các nghiên cứu truyền thống về ẩn dụ thường xem nó như một phép so sánh ngầm giữa hai sự vật, hiện tượng. Theo từ điển Dictionary of Language Teaching & Applied Linguistics, ẩn dụ mô tả một sự vật bằng cách so sánh với một sự vật khác. Các nhà nghiên cứu như Al-Zoubi và Charteris-Black cũng nhấn mạnh vai trò của ẩn dụ trong việc đơn giản hóa các ý niệm trừu tượng và tăng cường hiệu quả giao tiếp. Tuy nhiên, hướng nghiên cứu này chỉ tập trung vào khía cạnh ngôn ngữ mà chưa khai thác sâu về mối liên hệ giữa ẩn dụ và tư duy.

1.2 Nghiên cứu ẩn dụ trong ngôn ngữ học tri nhận

Với sự phát triển của ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ được xem như một công cụ để khám phá tư duy và văn hóa. Các nghiên cứu theo hướng này tập trung vào cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích, qua đó làm rõ cách thức con người tri nhận thế giới. Ẩn dụ ý niệm không chỉ là hiện tượng ngôn ngữ mà còn phản ánh đặc điểm tư duy và văn hóa của một cộng đồng. Các nghiên cứu này đã mở ra hướng tiếp cận mới trong việc phân tích diễn ngôn chính trị, đặc biệt là trong việc sử dụng ẩn dụ để truyền đạt thông điệp và tác động đến nhận thức của người đọc.

II. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích Chính trị

Chương này tập trung phân tích các ẩn dụ cấu trúc có miền đích là 'Chính trị' trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Các ẩn dụ như 'Chính trị là một cuộc hành trình', 'Chính trị là công trình xây dựng', và 'Chính trị là chiến tranh' được phân tích chi tiết. Kết quả cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ, phản ánh đặc điểm tư duy và văn hóa của người Việt và người Anh.

2.1 Ẩn dụ Chính trị là một cuộc hành trình

Ẩn dụ 'Chính trị là một cuộc hành trình' được sử dụng phổ biến trong cả diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Trong tiếng Việt, ẩn dụ này thường được dùng để nhấn mạnh quá trình phát triển và thách thức trong chính trị. Trong tiếng Anh, nó thường được sử dụng để mô tả sự tiến bộ và hướng đi của các chính sách. Sự tương đồng trong cách sử dụng ẩn dụ này phản ánh cách thức chung trong việc tri nhận chính trị như một quá trình liên tục và đầy thử thách.

2.2 Ẩn dụ Chính trị là công trình xây dựng

Ẩn dụ 'Chính trị là công trình xây dựng' cũng xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ, nhưng với sự khác biệt về cách thức sử dụng. Trong tiếng Việt, ẩn dụ này thường được dùng để nhấn mạnh sự hợp tác và nỗ lực xây dựng hệ thống chính trị. Trong tiếng Anh, nó thường được sử dụng để mô tả sự ổn định và vững chắc của các thể chế chính trị. Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm văn hóa và tư duy của hai cộng đồng ngôn ngữ.

III. Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích Quốc gia

Chương này tập trung vào việc phân tích các ẩn dụ cấu trúc có miền đích là 'Quốc gia' trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Các ẩn dụ như 'Quốc gia là một con người' và 'Đặc điểm của quốc gia là đặc điểm của con người' được phân tích chi tiết. Kết quả cho thấy sự tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ giữa hai ngôn ngữ, phản ánh đặc điểm tư duy và văn hóa của người Việt và người Anh.

3.1 Ẩn dụ Quốc gia là một con người

Ẩn dụ 'Quốc gia là một con người' được sử dụng phổ biến trong cả diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Trong tiếng Việt, ẩn dụ này thường được dùng để nhấn mạnh sự đoàn kết và sức mạnh của dân tộc. Trong tiếng Anh, nó thường được sử dụng để mô tả sự phát triển và vai trò của quốc gia trên trường quốc tế. Sự tương đồng trong cách sử dụng ẩn dụ này phản ánh cách thức chung trong việc tri nhận quốc gia như một thực thể sống động và có tính cách riêng.

3.2 Ẩn dụ Đặc điểm của quốc gia là đặc điểm của con người

Ẩn dụ 'Đặc điểm của quốc gia là đặc điểm của con người' cũng xuất hiện trong cả hai ngôn ngữ, nhưng với sự khác biệt về cách thức sử dụng. Trong tiếng Việt, ẩn dụ này thường được dùng để nhấn mạnh sự kiên cường và bền bỉ của dân tộc. Trong tiếng Anh, nó thường được sử dụng để mô tả sự linh hoạt và khả năng thích ứng của quốc gia. Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm văn hóa và tư duy của hai cộng đồng ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ bước chuyển biến mang tính cách mạng của khoa học tri nhận (cognitive science) vào cuối thế kỷ XX, khi ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) xác lập vị thế là một trường phái lý thuyết có năng lực giải thích vượt trội về mối quan hệ biện chứng giữa bộ ba Ngôn ngữ – Văn hóa – Tư duy. Trong hệ thống lý thuyết này, ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor) không còn bị giới hạn như một biện pháp tu từ đơn thuần trong thi ca mà trở thành công cụ nhận thức cốt lõi giúp con người ý niệm hóa các thực tại trừu tượng thông qua trải nghiệm cụ thể. Trong đời sống xã hội, diễn ngôn chính trị (Political Discourse) là loại hình diễn ngôn đặc biệt có tính định hướng dư luận và hành động cao, nơi các chính trị gia và nhà phân tích sử dụng ngôn ngữ để kiến tạo thực tại và thuyết phục công chúng. Tuy nhiên, tại Việt Nam, mảng nghiên cứu đối chiếu các ẩn dụ cấu trúc (Structural Metaphor) trong diễn ngôn chính trị báo chí song ngữ Việt – Anh vẫn tồn tại những khoảng trống học thuật đáng kể về mặt hệ thống cứ liệu thực nghiệm lẫn cơ chế ánh xạ liên văn hóa.

Luận án "Ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh (Trong mục Bình luận quốc tế của Báo Nhân dân điện tử và mục Opinion của The New York Times)" của nghiên cứu sinh Hồ Thị Thoa, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Văn Hiệp (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2021; Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu, Mã số: 9222024), đã giải quyết triệt để khoảng trống nghiên cứu này. Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những mô hình ẩn dụ cấu trúc nào được sử dụng để ý niệm hóa hai miền đích "CHÍNH TRỊ" và "QUỐC GIA" trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh?
2. Cơ chế ánh xạ (conceptual mapping) và các lược đồ hình ảnh (image schemas) từ miền nguồn sang miền đích vận hành ra sao trong từng ngôn ngữ?
3. Những điểm tương đồng và dị biệt về tần suất xuất hiện và cấu trúc biểu đạt giữa hai ngôn ngữ phản ánh đặc trưng tư duy, văn hóa và bối cảnh chính trị - xã hội của mỗi cộng đồng bản ngữ như thế nào?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập tương ứng:

• H1: Các ẩn dụ cấu trúc xuất hiện trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh vừa chia sẻ các mô hình tri nhận phổ quát dựa trên trải nghiệm nghiệm thân (embodiment), vừa mang tính dị biệt sâu sắc do chế ước văn hóa và thế giới quan dân tộc.
• H2: Tần suất và cách thức lựa chọn miền nguồn (source domains) trong tiếng Anh phản ánh xu hướng tư duy duy lý, thực dụng và đối kháng, trong khi tiếng Việt phản ánh tư duy hòa hợp, gắn liền với tự nhiên và văn hóa nông nghiệp truyền thống.
• H3: Cơ chế ánh xạ trong diễn ngôn bình luận chính trị có tính bộ phận và tính tầng bậc rõ rệt, vận hành dưới sự chi phối của ngữ cảnh giao tiếp và mục tiêu tác động dư luận.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) khởi xướng bởi George Lakoff và Mark Johnson (1980, 1999, 2003), kết hợp với Lý thuyết Nghiệm thân (Embodied Realism), Thuyết Quan yếu (Relevance Theory của Dan Sperber và Deirdre Wilson) và các nguyên lý Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu. Khảo sát thực nghiệm được tiến hành trên khối ngữ liệu chuẩn gồm 720 bài viết chính luận (360 bài tiếng Việt từ mục "Bình luận quốc tế" của Báo Nhân Dân điện tử và 360 bài tiếng Anh từ mục "Opinion" của The New York Times) trong khung thời gian 3 năm (01/06/2016 – 30/06/2019). Tổng số 4.971 lượt xuất hiện ẩn dụ cấu trúc đã được nhận diện, phân loại và phân tích, bao gồm 2.145 lượt ở miền đích "CHÍNH TRỊ" và 2.826 lượt ở miền đích "QUỐC GIA", mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc cho ngành ngôn ngữ học so sánh đối chiếu tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ẩn dụ đã trải qua cuộc chuyển dịch mô thức (paradigm shift) từ góc nhìn truyền thống sang giác độ tri nhận học. Trong giai đoạn tiền tri nhận, các công trình từ thời Aristotle đến các từ điển học thuật như Dictionary of Language Teaching & Applied Linguistics (Richards và cộng sự, 1992) hay Oxford Advanced Learner's Dictionary (Hobby, 2005) đều định vị ẩn dụ như một phương thức chuyển nghĩa dựa trên sự so sánh ngầm mang tính tu từ, trang sức cho văn phong thi ca nghệ thuật. Tại Việt Nam, quan điểm truyền thống của Nguyễn Thiện Giáp (2011) cũng xác định: "Ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật hoặc hiện tượng được so sánh với nhau". Trái lại, trường phái ngôn ngữ học tri nhận do Lakoff và Johnson (1980) mở đường với công trình kinh điển Metaphors We Live By đã xác lập tiên đề: bản chất của tư duy con người mang tính ẩn dụ sâu sắc, và "ẩn dụ đóng vai trò then chốt trong kiến tạo thực trạng xã hội và chính trị" (Lakoff & Johnson, 1996). Tiếp đó, các học giả như Grady (1997), Kövecses (2002, 2010, 2015) đã mở rộng vai trò của trải nghiệm cảm giác vận động và ngữ cảnh văn hóa vào cấu trúc ý niệm.

Trong dòng nghiên cứu về diễn ngôn chính trị quốc tế, Jonathan Charteris-Black (2004, 2011) đã phát triển phương pháp Phân tích Ẩn dụ Phê phán (Critical Metaphor Analysis), chứng minh sức mạnh thuyết phục của ẩn dụ trong các diễn văn của Martin Luther King, Ronald Reagan, Bill Clinton, Tony Blair và Barack Obama. Lakoff (1996) trong Moral Politics đã chỉ ra mô hình ý niệm "Quốc gia là một gia đình" (Nation as a Family) với hai biến thể "Người cha nghiêm khắc" (Strict Father) và "Người cha giáo dưỡng" (Nurturant Parent) chi phối nền tảng chính trị Mỹ. Vestermark (2007) phân tích các bài diễn văn nhậm chức của Tổng thống Mỹ và khẳng định mô hình "Quốc gia là một con người" (Nation as a Person) là cấu trúc thống trị; Arcimaviciene (2008) ghi nhận tính phổ biến của các miền nguồn cờ bạc, thể thao trong chính trị Anh; trong khi Ahrens và Lee (2009) khảo sát các bài phát biểu của Hillary Clinton và John McCain để chứng minh sự tương đồng mô hình tri nhận xuyên đảng phái.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lý Toàn Thắng (2005), Nguyễn Văn Hiệp (2008), Trần Văn Cơ (2009) đã đặt nền móng lý thuyết tri nhận học. Gần đây, các luận án của Nguyễn Thị Như Ngọc (2015), Nguyễn Tiến Dũng (2019), Nguyễn Xuân Hồng (2020) đã bước đầu khảo sát ẩn dụ trong diễn thuyết chính trị Mỹ và so sánh Việt - Mỹ. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở các bài diễn văn tổng thống hoặc khảo sát đa miền nguồn nhưng phân tán. Luận án của Hồ Thị Thoa đã định vị xuất sắc vị trí khoa học của mình khi thu hẹp tiêu cự vào thể loại bình luận quốc tế của hai cơ quan ngôn luận hàng đầu đại diện cho hai hệ thống báo chí - chính trị: báo chí chính luận của Đảng Cộng sản Việt Nam (Báo Nhân Dân điện tử) và báo chí tư nhân phản biện phương Tây (The New York Times), thiết lập khung đối chiếu song song hai chiều trên bình diện ẩn dụ cấu trúc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa và mở rộng thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff và Johnson (1980) cùng thuyết Tâm trí Nghiệm thân (Embodied Mind - Lakoff & Johnson, 1999) vào địa hạt ngôn ngữ học đối chiếu liên văn hóa. Nghiên cứu đã làm rõ ba đặc tính bản thể luận của ánh xạ ẩn dụ:

1. Tính bộ phận (Partial nature): Luận án chứng minh rằng chỉ một tập hợp thuộc tính chọn lọc của miền nguồn được phóng chiếu lên miền đích. Theo cơ chế "highlighting" (làm nổi bật) và "hiding" (làm mờ), ẩn dụ làm sáng rõ các khía cạnh mục tiêu đồng thời che giấu những yếu tố không tương thích. Ví dụ, trong mô hình "QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI", các thuộc tính xã hội, tâm lý và hành vi được làm nổi bật, trong khi các nhu cầu sinh học bản năng bị làm mờ.
2. Tính đơn tuyến (Unidirectionality): Luận án tái khẳng định chiều ánh xạ một chiều bất biến từ miền nguồn cụ thể (vật lý, sinh học, xã hội) sang miền đích trừu tượng (chính trị, quan hệ quốc tế) mà không tồn tại chiều ánh xạ ngược lại.
3. Tính tầng bậc (Hierarchical structure): Hệ thống ẩn dụ được tổ chức từ cấp độ ẩn dụ thượng danh (superordinate metaphors) như "CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH" phân nhánh thành các ẩn dụ hạ danh (subordinate metaphors) như Chính trị gia là người dẫn đường, Khó khăn chính trị là chướng ngại vật trên đường đi, Đổi mới chính trị là bước ngoặt.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết vững chắc:

• Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980; Kövecses, 2002): Cung cấp mô hình nhận diện cặp miền nguồn - miền đích và ma trận ánh xạ.
• Lý thuyết Quan yếu (Relevance Theory - Sperber & Wilson, 1986): Giải thích cách người tiếp nhận giải mã các dụ dẫn chính trị dựa trên ngữ cảnh và nỗ lực xử lý nhận thức tối ưu.
• Ngôn ngữ học Đối chiếu (Contrastive Linguistics - Bùi Mạnh Hùng, 2008): Cung cấp quy trình đối chiếu hai chiều trên bình diện từ vựng - ngữ nghĩa (dụ dẫn và biểu thức ẩn dụ).

Phương pháp phân tích diễn giải này xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions): chỉ áp dụng trên các văn bản bình luận quốc tế đã được biên tập chuẩn mực, phản ánh quan điểm chính luận của cơ quan ngôn luận hoặc các chuyên gia chính trị xã hội, loại trừ các diễn ngôn khẩu ngữ tự phát.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học nhận thức luận thực chứng diễn giải kết hợp Thuyết nghiệm thân (Embodied Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods design) với sự kết hợp chặt chẽ giữa:

• Phương pháp định lượng: Sử dụng thủ pháp thống kê toán học để đo lường tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm của các miền nguồn, thiết lập bảng biểu và biểu đồ so sánh trực quan giữa hai ngôn ngữ.
• Phương pháp định tính: Ứng dụng kỹ thuật phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) và miêu tả ngữ nghĩa học tri nhận nhằm giải mã chi tiết các cấu trúc ánh xạ, phân tích bối cảnh tư tưởng và động cơ thuyết phục của văn bản.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Để bảo đảm tính khách quan và độ giá trị cấu trúc (construct validity), luận án ứng dụng nghiêm ngặt Quy trình Nhận diện Ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) do nhóm Pragglejaz (2007) đề xuất, bao gồm 4 bước chuẩn hóa:

• Bước 1: Đọc toàn bộ văn bản diễn ngôn chính luận để nắm bắt nghĩa tổng thể của diễn ngôn.
• Bước 2: Xác định các đơn vị từ vựng (lexical units) và phân lập các từ ngữ có tiềm năng ẩn dụ trong ngữ cảnh sử dụng.
• Bước 3: Đối chiếu nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) của đơn vị từ vựng với nghĩa cơ sở/nghĩa gốc (basic meaning) của nó thông qua các từ điển chuẩn (Oxford Advanced Learner's Dictionary đối với tiếng Anh và Từ điển tiếng Việt 2003 đối với tiếng Việt). Nếu nghĩa ngữ cảnh đối lập với nghĩa gốc nhưng có thể hiểu được thông qua sự so sánh/chuyển di, đơn vị đó được xác định là từ biểu lộ ẩn dụ (dụ dẫn - metaphorical marker).
• Bước 4: Xác định mô hình ẩn dụ ý niệm bằng cách quy chiếu các dụ dẫn vào miền nguồn và miền đích tương ứng, từ đó tái lập biểu thức ẩn dụ (metaphorical expression).

Tam giác đạc cứ liệu (data triangulation) được đảm bảo tuyệt đối thông qua việc thu thập song song 720 văn bản đối xứng cùng thể loại bình luận quốc tế trong cùng một giai đoạn lịch sử 2016–2019.

Data và phân tích

Toàn bộ khối ngữ liệu gồm 720 bài viết đã cung cấp 4.971 lượt xuất hiện ẩn dụ cấu trúc. Riêng ở miền đích "CHÍNH TRỊ", kết quả khảo sát thu được 2.145 lượt xuất hiện (1.193 lượt trong tiếng Việt và 952 lượt trong tiếng Anh). Ma trận phân bố định lượng giữa 5 ẩn dụ cấu trúc thượng danh được thống kê chi tiết trong bảng dưới đây:

Ẩn dụ cấu trúc thượng danh	Tiếng Việt (Lượt xuất hiện)	Tiếng Việt (Tỷ lệ %)	Tiếng Anh (Lượt xuất hiện)	Tiếng Anh (Tỷ lệ %)
CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH	295	25,0%	321	34,0%
CHÍNH TRỊ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG	120	10,0%	136	14,3%
CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH	263	22,0%	383	40,0%
CHÍNH TRỊ LÀ NHIỆT	291	24,0%	80	8,4%
CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/ TỰ NHIÊN	224	19,0%	32	3,3%
TỔNG CỘNG	1.193	100%	952	100%

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

        SO SÁNH TỶ LỆ CÁC MIỀN NGUỒN CỦA MIỀN ĐÍCH "CHÍNH TRỊ"
  CHIẾN TRANH        [VN: 22.0%] ███████████
                      [EN: 40.0%] ████████████████████
  HÀNH TRÌNH          [VN: 25.0%] ████████████▌
                      [EN: 34.0%] █████████████████
  NHIỆT               [VN: 24.0%] ████████████
                      [EN:  8.4%] ████▎
  THỜI TIẾT/TỰ NHIÊN  [VN: 19.0%] █████████▌
                      [EN:  3.3%] █▋
  CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG [VN: 10.0%] █████
                      [EN: 14.3%] ███████▏

Phân tích đối chiếu định lượng và định tính của luận án đã mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá khoa học:

1. Sự áp đảo của miền nguồn "CHIẾN TRANH" trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh: Ẩn dụ "CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH" chiếm vị trí số 1 trong tiếng Anh với 383 lượt xuất hiện (40,0%), trong khi ở tiếng Việt chỉ chiếm 263 lượt (22,0%). Tiếng Anh sử dụng dày đặc các biểu thức quân sự mang tính đối kháng quyết liệt như "battleground", "frontline", "political crossfire", "skirmish", "tactical weapon". Luận án trích dẫn phân tích ngữ liệu tiêu biểu từ The New York Times: "Then came potshots at Germany's chancellor, Angela Merkel, a strong leader who is facing a tough re-election" (Sau đó là những phát súng đầu tiên nhằm vào Thủ tướng Đức, Angela Merkel, một nhà lãnh đạo mạnh mẽ đang phải đối mặt với một cuộc bầu cử lại đầy khó khăn). Điều này phản ánh tư duy chính trị phương Tây xem đấu trường quyền lực là một cuộc chiến sinh tồn không khoan nhượng.

2. Sự vượt trội mang tính văn hóa của miền nguồn "NHIỆT" và "THỜI TIẾT/ TỰ NHIÊN" trong tiếng Việt: Hai miền nguồn này chiếm tới 43,0% tổng lượng ẩn dụ chính trị trong tiếng Việt (Nhiệt: 291 lượt – 24,0%; Thời tiết: 224 lượt – 19,0%), tạo nên sự cách biệt khổng lồ so với tiếng Anh (Nhiệt: 80 lượt – 8,4%; Thời tiết: 32 lượt – 3,3%). Các biểu thức tiếng Việt như "hạ nhiệt căng thẳng", "làm nóng nghị trường", "chảo lửa Trung Đông", "cơn bão chính trị", "sóng gió ngoại giao", "đám mây u ám bao trùm quan hệ hai nước" xuất hiện với tần suất áp đảo. Đây là minh chứng thực nghiệm xuất sắc cho thấy tư duy người Việt gắn liền với thế giới quan sinh thái nông nghiệp lúa nước, tri nhận sự bất ổn xã hội thông qua các biến chuyển nhiệt độ và thiên tai tự nhiên.

3. Tính phổ quát của lược đồ Nguồn – Đường đi – Đích (Source-Path-Goal Schema) qua mô hình "HÀNH TRÌNH": Ẩn dụ "CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH" duy trì tỷ lệ rất cao và tương đồng ở cả hai ngôn ngữ (Tiếng Anh: 321 lượt – 34,0%; Tiếng Việt: 295 lượt – 25,0%). Cả hai nền văn hóa đều chia sẻ chung một trải nghiệm nghiệm thân: xem tiến trình chính trị, bang giao quốc tế hoặc các kỳ đại hội là một chuyến đi vượt qua các khúc quanh, ngã rẽ và chướng ngại vật để chạm tới đích đến chính sách.

4. Sự phong phú của miền đích "QUỐC GIA" với 2.826 lượt xuất hiện: Chiếm tỷ trọng lớn hơn cả miền đích "CHÍNH TRỊ", miền đích "QUỐC GIA" trong cả hai ngôn ngữ đều được nhân hóa sâu sắc thông qua 3 cụm mô hình: "QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI", "ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI" và "HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI". Các quốc gia được miêu tả như những thực thể sống có sức khỏe (nền kinh tế ốm yếu / healthy economy), tính cách (hiếu chiến, thân thiện / aggressive, friendly), và hành vi xã hội (bắt tay, cô lập, quay lưng).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Kết quả nghiên cứu đã củng cố lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, chứng minh rằng ẩn dụ ý niệm vừa có tính phổ quát nhân loại (dựa trên trải nghiệm nghiệm thân vật lý), vừa có tính đặc thù sâu sắc (bị chế ước bởi mô hình văn hóa và môi trường sinh thái dân tộc).
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính khả thi và độ chuẩn xác của quy trình MIP khi áp dụng xử lý các ngữ liệu báo chí chính luận phi chữ cái Latinh như tiếng Việt.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Cung cấp cẩm nang phân tích khung diễn ngôn (framing analysis) cho các nhà báo, biên tập viên mục bình luận quốc tế nhằm lựa chọn hệ thống ẩn dụ chuẩn xác, tránh tạo ra những hiệu ứng tiêu cực ngoài ý muốn.
  • Hỗ trợ chuyên gia đối ngoại và ngoại giao giải mã chuẩn xác các ẩn ý, thông điệp ngầm của giới truyền thông và chính khách quốc tế ẩn sau các biểu thức ẩn dụ.
  • Đóng góp trực tiếp cho công tác đào tạo biên – phiên dịch chuyên ngành chính trị ngoại giao, giúp dịch giả chuyển dịch tương đương về mặt tri nhận thay vì dịch thô từ vựng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi nguồn ngữ liệu: Cứ liệu mới chỉ khảo sát trên 2 ấn phẩm báo chí điện tử (Báo Nhân Dân điện tử và The New York Times). Do đó, kết quả chưa thể đại diện hoàn toàn cho toàn bộ bức tranh diễn ngôn chính trị bao gồm diễn văn nghị trường, bài phát biểu tranh cử hay mạng xã hội.
2. Khung thời gian cố định: Giai đoạn 2016–2019 gắn liền với các sự kiện địa chính trị mang tính lịch sử (nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump, tiến trình Brexit, các điểm nóng Trung Đông), điều này có thể tạo ra sự gia tăng đột biến của một số miền nguồn nhất định như "CHIẾN TRANH" hay "NHIỆT".
3. Tiêu cự phân loại: Nghiên cứu chỉ tập trung chuyên sâu vào ẩn dụ cấu trúc, chưa đi sâu khảo sát đối chiếu ẩn dụ bản thể (ontological) và ẩn dụ định hướng (orientational) trong cùng một chỉnh thể diễn ngôn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận mới:

• Mở rộng ngữ liệu đa phương thức (Multimodal Metaphor Analysis), kết hợp phân tích ẩn dụ ngôn từ với hình ảnh biếm họa chính trị và video bình luận.
• Ứng dụng công nghệ Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP) và Ngôn ngữ học Ngữ đoàn (Corpus Linguistics) với các bộ công cụ gán nhãn tự động trên tập dữ liệu lớn (Big Data) qua nhiều thập kỷ.
• Khảo sát sự dịch chuyển diên cách (diachronic study) của các mô hình ẩn dụ chính trị qua các thời kỳ lịch sử khác nhau tại Việt Nam.
• Mở rộng đối chiếu đa ngữ (Việt – Anh – Pháp – Trung) để làm rõ hơn các hằng số tri nhận khu vực và toàn cầu.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là một đóng góp học thuật tiên phong trong lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu tại Việt Nam, thiết lập một tiêu chuẩn phương pháp luận mẫu mực trong việc áp dụng quy trình MIP vào ngữ liệu tiếng Việt. Nghiên cứu mở ra tiềm năng trích dẫn học thuật cao cho các đề tài thạc sĩ, tiến sĩ thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, Lý luận Ngôn ngữ và Quan hệ Quốc tế.
• Tác động ngành truyền thông và xuất bản: Giúp các cơ quan thông tấn báo chí Việt Nam nâng cao năng lực định hướng dư luận, tối ưu hóa nghệ thuật lập luận trong các bài bình luận chính luận, đồng thời chuẩn hóa quy trình biên tập tin bài dịch thuật quốc tế.
• Tác động chính sách và ngoại giao: Cung cấp luận cứ khoa học giúp các nhà hoạch định chiến lược thông tin đối ngoại xây dựng hệ thống thông điệp truyền thông quốc tế phù hợp với hệ hình tri nhận của độc giả phương Tây, góp phần nâng cao vị thế và hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung lý thuyết và phương pháp luận hoàn chỉnh về phân tích ẩn dụ ý niệm đối chiếu, làm tài liệu tham khảo giảng dạy các học phần Ngôn ngữ học Tri nhận, Ngữ nghĩa học, Phân tích Diễn ngôn.
• Biên – Phiên dịch viên cao cấp: Nắm vững cơ chế ánh xạ ý niệm để xử lý linh hoạt các biểu thức ẩn dụ chính trị phức tạp, nâng cao độ chính xác và tính biểu cảm trong dịch thuật hội nghị và văn bản ngoại giao.
• Phóng viên, Biên tập viên Quốc tế: Làm chủ công cụ tạo lập diễn ngôn, sử dụng các ẩn dụ có sức thuyết phục cao và giải mã các tầng nghĩa ngầm ẩn trong truyền thông phương Tây.
• Chuyên viên Đối ngoại và Nhà ngoại giao: Nâng cao năng lực phân tích diễn ngôn chính trị (Political Discourse Literacy) nhằm nhận diện các chiến lược đóng khung thông tin của các đối tác quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thành công thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Johnson (1980) sang không gian diễn ngôn chính luận đối chiếu Anh – Việt, chứng minh rằng sự lựa chọn miền nguồn không chỉ chịu sự chi phối của trải nghiệm nghiệm thân phổ quát mà còn bị quy định chặt chẽ bởi mô hình văn hóa sinh thái (Eco-cultural models).

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?

Luận án là công trình đầu tiên tại Việt Nam áp dụng nghiêm ngặt và toàn diện quy trình nhận diện ẩn dụ MIP 4 bước của nhóm Pragglejaz (2007) trên một khối ngữ liệu đối xứng quy mô lớn (720 bài báo, 4.971 biểu thức ẩn dụ), kết hợp phân tích đối chiếu định lượng thống kê với phân tích diễn ngôn ngữ cảnh sâu sắc.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu thực nghiệm?

Đó là sự phân hóa đối lập cực đại về tỷ lệ của hai miền nguồn "NHIỆT" (24,0% ở tiếng Việt vs 8,4% ở tiếng Anh) và "THỜI TIẾT/ TỰ NHIÊN" (19,0% ở tiếng Việt vs 3,3% ở tiếng Anh). Phát hiện này cung cấp bằng chứng định lượng sắc bén chứng minh văn hóa nông nghiệp lúa nước của người Việt đã in dấu sâu đậm vào cách thức ý niệm hóa các biến động chính trị toàn cầu.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (replication protocol) rõ ràng không?

Có. Toàn bộ tiêu chí chọn mẫu (nguồn báo, chuyên mục, khung thời gian 2016–2019), các bước thực hiện MIP, từ điển quy chiếu nghĩa cơ sở và hệ thống bảng mã hóa ánh xạ từ miền nguồn sang miền đích đều được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng quy trình.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được định hình như thế nào?

Mở rộng từ phân tích đơn phương thức (ngôn từ) sang phân tích diễn ngôn đa phương thức (Multimodal Cognitive Analysis); xây dựng hệ thống ngữ đoàn chính trị song ngữ tự động hóa gắn nhãn tri nhận bằng công nghệ AI/NLP nhằm dự báo xu hướng dư luận và đóng khung truyền thông.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết: Luận án đã tổng kết, chuẩn hóa và ứng dụng sáng tạo hệ thống lý thuyết Ngôn ngữ học Tri nhận, Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm và Thuyết Nghiệm thân vào thể loại diễn ngôn chính trị báo chí.
2. Xác lập ma trận ẩn dụ cấu trúc song ngữ: Nhận diện và miêu tả chi tiết 5 mô hình ẩn dụ cấu trúc thượng danh cho miền đích "CHÍNH TRỊ" (Hành trình, Chiến tranh, Nhiệt, Thời tiết, Công trình xây dựng) và 3 mô hình cho miền đích "QUỐC GIA" trên 4.971 lượt xuất hiện thực nghiệm.
3. Chứng minh sự tương đồng mang tính phổ quát nhân loại: Chỉ ra rằng cả hai cộng đồng ngôn ngữ đều sử dụng lược đồ "Hành trình" (25% tiếng Việt, 34% tiếng Anh) và mô hình nhân hóa "Quốc gia là con người" như những cấu trúc tri nhận nền tảng.
4. Làm sáng tỏ sự dị biệt mang tính đặc trưng văn hóa: Luận giải thuyết phục nguyên nhân tiếng Anh ưu tiên miền nguồn "Chiến tranh" (40% vs 22% của tiếng Việt) do tư duy duy lý và cạnh tranh phương Tây, trong khi tiếng Việt ưu tiên miền nguồn "Nhiệt" và "Thời tiết" (43% tổng thể vs 11,7% của tiếng Anh) do tư duy hòa hợp sinh thái nông nghiệp.
5. Chuẩn hóa phương pháp luận MIP tại Việt Nam: Đóng góp một quy trình nhận diện và xử lý ngữ liệu ẩn dụ chuẩn mực quốc tế cho giới nghiên cứu ngôn ngữ học trong nước.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành trường tồn: Đặt nền móng vững chắc cho các công trình nghiên cứu tiếp nối về truyền thông chính trị, phân tích khung diễn ngôn, đào tạo biên – phiên dịch chuyên ngành và chiến lược thông tin đối ngoại trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, 3 chƣơng và phần kết luận: Chƣơng 1: Trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án. Dựa trên những nghiên cứu đi trƣớc, luận án xác lập khung lý thuyết nghiên cứu ẩn dụ cấu trúc trong tiếng Việt và tiếng Anh làm cơ sở cho việc phân tích ADCT trong DNCT ở chƣơng 2 và 3. Chƣơng 2: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Chính trị‖ trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung phân tích các ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Chính trị‖, đồng thời đƣa ra các biểu thức ẩn dụ cấu trúc phổ biến trong DNCT tiếng Việt và tiếng Anh. Chƣơng 3: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Quốc gia‖ trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh, tập trung nghiên cứu những nội dung liên quan đến những ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Quốc gia‖, đồng thời đƣa ra các biểu thức ẩn dụ cấu trúc phổ biến trong DNCT tiếng Việt và tiếng Anh.

Phần kết luận: tóm tắt các kết quả của luận án và đề xuất hƣớng nghiên cứu tiếp sau. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm 1.1 Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng truyền thống * Các nghiên cứu ở ngoài nước Trong giai đoạn tiền tri nhận, ẩn dụ đƣợc hiểu là một sự so sánh ngầm giữa hai sự vật, hiện tƣợng.

Xét về mặt định nghĩa, theo từ điển Dictionary of Language Teaching & Applied Linguistics (Richards và cộng sự, 1992) ẩn dụ mô tả một sự vật, hiện tƣợng bằng cách nói đến một sự vật hiện tƣợng khác có thể đem ra so sánh với nó. Theo từ điển Oxford Advance Learner‘s Dictionary (Hobby, 2005), ẩn dụ là hiện tƣợng một từ ngữ đƣợc dùng để mô tả, sự vật hiện tƣợng theo một cách khác so với các dùng thông thƣờng của nó, nhằm cho thấy những đặc điểm tƣơng đồng hoặc liên kết về ý nghĩa của hai sự vật hiện tƣợng, từ đó nhấn mạnh sự mô tả độc đáo riêng biệt của biểu thức ẩn dụ. Bên cạnh những định nghĩa theo các từ điển kể trên thì trên thế giới, các nhà nghiên cứu đã có những công trình nghiên cứu về ẩn dụ khác. Theo nhận xét của Al-Zoubi, Al-Ali và Al-Hasnawi (2006), ẩn dụ là hiện tƣợng ngôn ngữ phổ biến xuất hiện trong nhiều ngôn ngữ khác nhau và thể hiện ở nhiều cấp độ về mặt ngôn ngữ.

Lý do cho sự phổ biến này đƣợc các tác giả giải thích là nhờ việc ẩn dụ có khả năng linh hoạt trong biểu thị ý nghĩa, đơn giản hóa các ý niệm, định nghĩa mang tính trừu tƣợng cao [95]. Theo Charteris-Black (2004), bên cạnh những nhận định của Al-Zoubi, Al-Ali và Al-Hasnawi, ông còn nhấn mạnh rằng hiệu quả của ngôn ngữ và giao tiếp đƣợc nhấn mạnh nhờ vào ẩn dụ do có sức nặng thuyết phục đối với lý trí và tình cảm của ngƣời nghe [99]. Có thể thấy rằng việc sử dụng ẩn dụ trong ngôn ngữ hứa hẹn đạt đƣợc hiệu quả tối đa, bởi đó là kết quả của chắt lọc văn hóa đại chúng dựa trên những giá trị văn hóa dân tộc. Ẩn dụ giống nhƣ hình ảnh phản chiếu của nhận thức và hành động 7 của một cộng đồng văn hóa, phản ánh quan điểm và nhận thức của họ đối với thế giới khách quan và đời sống xã hội.

Tuy nhiên với hƣớng nghiên cứu này, nhà nghiên cứu cho rằng ẩn dụ chỉ là vấn đề thuộc về ngôn ngữ và không thuộc các vấn đề về tƣ duy và hành động, thêm vào đó, hƣớng nghiên cứu này cho rằng lối nói ẩn dụ chỉ xuất hiện trong các dạng ngôn ngữ đặc biệt, ví dụ nhƣ trong thi ca và tu từ học (Lakoff (1989)) [126]. Giống với quan điểm của Lakoff, Kövecses (2015) nhận định, tu từ học truyền thống xem xét ẩn dụ dƣới góc độ là một đặc điểm của từ ngữ, đƣợc xuất hiện với mục đích nghệ thuật và không thƣờng xuyên xuất hiện trong giao tiếp hàng ngày [124]. Chính vì lý do này, ẩn dụ đƣợc hiểu là cách nói bóng bẩy xuất phát từ nhu cầu biểu đạt những khái niệm hoặc những ý nghĩa mà ngôn ngữ theo lối thông thƣờng khó biểu đạt. Dựa trên những phân tích trên thì ẩn dụ theo hƣớng nghiên cứu truyền thống là cách nói bóng bẩy với mục đích nghệ thuật bởi ẩn dụ dựa trên khái niệm tƣơng đồng hoặc so sánh giữa việc biểu thị nghĩa hình ảnh của hai sự vật hiện tƣợng.

Chính sự tƣơng đồng này cho phép giải thích sự vật hiện tƣợng theo lối ẩn dụ. * Các nghiên cứu trong nước Theo quan điểm truyền thống, ở Việt Nam, nhiều nhà ngôn ngữ học định nghĩa ẩn dụ dựa trên cơ sở là sự tƣơng đồng. Nguyễn Thiện Giáp (2011) có quan điểm tƣơng tự: ―Ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật hoặc hiện tƣợng đƣợc so sánh với nhau‖ [17]. Từ những năm 1990 cách tiếp cận tri nhận trong nghiên cứu ngôn ngữ đã bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam.

Năm 1990, Nguyễn Lai nghiên cứu Từ chỉ hướng vận động trong tiếng Việt, phân tích sự phát triển của ngữ nghĩa dựa trên những trải nghiệm của tâm lý và vật lý của các từ chỉ hƣớng ra-vào, lên-xuống, đến-tới, lại- qua, sang-về. Công trình này không dùng thuật ngữ ―ngôn ngữ học tri nhận‖, tuy nhiên theo các nhà nghiên cứu đây là công trình mang màu sắc tri nhận đầu tiên, mở ra hƣớng nghiên cứu mới cho các nhà ngôn ngữ học ở Việt Nam [44]. Năm 2002, tác giả Nguyễn Đức Tồn đã bƣớc đầu sử dụng thuật ngữ tri giác khi bàn đến ẩn dụ 8 dƣới lăng kính là một kiểu ―tƣ duy phạm trù‖. Đặc biệt, Trần Văn Cơ (2009) với chuyên khảo Khảo luận ẩn dụ tri nhận đã tổng thuật hai công trình kinh điển của Lakoff và Johnson là ―Metaphors We Live by và Women, Fire and the Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind‖ một cách toàn diện, hệ thống các vấn đề cốt lõi về ẩn dụ ý niệm, các khái niệm then chốt đƣợc phân tích, diễn giải tỉ mỉ bằng ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, mở ra hƣớng đi mới cho các nghiên cứu sau này [6].

Tóm lại với hƣớng nghiên cứu truyền thống thì ẩn dụ chỉ đƣợc xem xét nhƣ một hiện tƣợng chuyển nghĩa của từ, có thể chỉ là hiện tƣợng lời nói (ẩn dụ tu từ) hoặc hiện tƣợng ngôn ngữ (ẩn dụ từ vựng) chứ chƣa đƣợc coi là một phƣơng thức tƣ duy nhƣ ngôn ngữ học tri nhận quan niệm sau này. Phần tiếp theo chúng tôi sẽ trình bày riêng về nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ học tri nhận. Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng ngôn ngữ học tri nhận * Các nghiên cứu ở ngoài nước Ngôn ngữ học tri nhận ra đời dẫn đến những thay đổi khi nghiên cứu về ẩn dụ. Dẫn đầu trong nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ tri nhận bắt đầu từ những năm 1980 với những công trình nghiên cứu của những nhà khoa học thế giới nhƣ G.

Grady… Nghiên cứu điển hình nhất và đƣợc coi là thành công nhất đối với nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ tri nhận là công trình ―Metaphors We Live By‖ của G. Trong công trình này, Lakoff và Johnson bắt đầu phát triển các khái niệm mới về ẩn dụ ý niệm và bắt đầu liên kết ẩn dụ trong nghiên cứu ngôn ngữ tới những ngành khoa học khác. Lakoff và Johnson cho rằng, ẩn dụ là một quá trình liên quan đến nhận thức hơn là một quá trình ngôn ngữ. Dƣới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ là một phƣơng thức truyền đạt (công cụ) để ý niệm hóa các khái niệm trừu tƣợng hoặc tƣ duy về sự vật; ―hệ thống ý niệm thông thƣờng của chúng ta, dựa vào đó chúng ta vừa suy nghĩ, vừa hành động, về cơ bản mang bản chất ẩn dụ‖.

Ban đầu, xu hƣớng nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ tri nhận dựa vào trải nghiệm, tuy nhiên xu hƣớng này đã có những phát triển mới về sau. Lakoff 9 và Johnson cho rằng những ẩn dụ cảm xúc xuất hiện trong ngôn ngữ và xuất phát từ cơ sở văn hóa và sinh học của con ngƣời [130]. Dựa trên nền tảng về ngôn ngữ học tri nhận, Lakoff (1993) tiếp tục phát triển các khái niệm về ẩn dụ, ông phát triển tƣ tƣởng về sự liên hệ giữa quá trình tạo lập hệ thống ý niệm của con ngƣời, cấu trúc của ngôn ngữ tự nhiên và vai trò của ẩn dụ để xây dựng học thuyết về ―tƣ duy nghiệm thân‖ (embodied mind). Học thuyết này nghiên cứu sự liên hệ và phụ thuộc giữa năng lực nhận thức và tƣ duy đến thế giới quan trong đó liên kết với khía cạnh sinh học của con ngƣời: đặc điểm não bộ và cơ thể ngƣời [127].

Việc ứng dụng những thành tựu của các lĩnh vực khoa học khác vào nghiên cứu ẩn dụ đã tạo tiền đề cho việc ứng dụng lý thuyết ẩn dụ vào nghiên cứu ẩn dụ ý niệm trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống. Các nghiên cứu cấu trúc của ẩn dụ đã góp phần làm sáng tỏ thêm cách thức con ngƣời tƣ duy ở một số lĩnh vực quan trọng. Xa hơn, đến nghiên cứu của Grady (1997) thì tác giả còn chỉ ra rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con ngƣời là cơ sở đƣa ra các đánh giá chủ quan của nhận thức ngôn ngữ [111, 112]. Về mối quan hệ giữa ẩn dụ trong văn học và trong ngôn ngữ đời thƣờng, Lakoff và Tunner (1989) chứng minh rằng các ẩn dụ văn học đều có cơ sở sâu xa từ các ẩn dụ đời thƣờng và chỉ khi phép ẩn dụ trong thơ ca ổn định thì ẩn dụ đó mới đƣợc tiếp tục sử dụng, nhập vào ngôn ngữ đời thƣờng.

Các ý niệm về đạo đức đƣợc thể hiện một cách rõ ràng trong văn học thông qua các ẩn dụ và thảo luận về ẩn dụ. Qua những thảo luận này những ý niệm hoặc thông điệp đƣợc truyền đạt nhanh và rõ ràng hơn [126]. Trong lĩnh vực pháp luật, chính trị và xã hội, Lakoff và Johnson (1996) đã chứng minh đƣợc rằng: ―Ẩn dụ đóng vai trò then chốt trong kiến tạo thực trạng xã hội và chính trị‖. Trong nghiên cứu của mình, Lakoff và Johnson đã tiến hành nghiên cứu đối tƣợng là thế giới quan của những ngƣời có quan điểm bảo thủ và cấp tiến ở Mỹ.

Ông tiến hành nghiên cứu và xem xét quan điểm về kiểm soát súng đạn, thuế phí, các luật liên quan đến nhân quyền, môi trƣờng và nghệ thuật trong một cấu trúc khung tri nhận nhất định [128].