Xây Dựng và Hoàn Thiện Pháp Luật Kinh Tế Đảm Bảo Quyền Tự Do Kinh Doanh Tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Bùi Ngọc Cường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Hồng Hạnh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Xây Dựng và Hoàn Thiện Pháp Luật Kinh Tế Đảm Bảo Quyền Tự Do Kinh Doanh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUYỀN TỰ DO KINH DOANH VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT KINH TẾ TRONG VIỆC ĐẢM BẢO QUYỀN TỰ DO KINH DOANH
• 1.1. Những vấn đề lý luận về quyền tự do kinh doanh
• 1.1.1. Vai trò của pháp luật kinh tế trong việc đảm bảo quyền tự do kinh doanh
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA QUYỀN TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT KINH TẾ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 2.1. Quyền được đảm bảo sở hữu đối với tài sản
• 2.2. Quyền tự do thành lập doanh nghiệp
• 2.3. Quyền tự do hợp đồng
• 2.4. Quyền tự do cạnh tranh lành mạnh
• 2.5. Quyền tự do định đoạt trong việc giải quyết tranh chấp kinh tế
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN VỀ XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT KINH TẾ NHẰM ĐẢM BẢO QUYỀN TỰ DO KINH DOANH Ở NƯỚC TA TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Những căn cứ cho việc hình thành những định hướng và giải pháp
• 3.2. Một số định hướng chủ yếu của việc hoàn thiện pháp luật kinh tế đảm bảo quyền tự do kinh doanh
• 3.3. Những giải pháp cụ thể xây dựng, hoàn thiện pháp luật kinh tế đảm bảo quyền tự do kinh doanh
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Pháp Luật Kinh Tế và Quyền Tự Do Kinh Doanh

Trong bất cứ nền kinh tế hàng hóa nào, nhu cầu tự do kinh doanh là yếu tố then chốt. Mức độ đảm bảo quyền này thay đổi theo từng xã hội và thời kỳ lịch sử, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó pháp luật kinh tế đóng vai trò quan trọng. Lý luận và thực tiễn chứng minh rằng hệ thống pháp luật hiệu quả là yếu tố quyết định để đảm bảo quyền tự do kinh doanh. Sự khác biệt về tính hoàn thiện và hiệu quả của hệ thống pháp luật tác động trực tiếp đến khả năng khơi dậy nguồn lực kinh doanh, thu hút đầu tư, và thúc đẩy phát triển kinh tế. Ví dụ, Điều 57 của Hiến pháp năm 1992 quy định: "Công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật".

1.1. Khái niệm và bản chất của quyền tự do kinh doanh

Quyền tự do kinh doanh là quyền của công dân được tự do lựa chọn hình thức, quy mô, ngành nghề kinh doanh mà pháp luật không cấm. Quyền này bao gồm quyền tự chủ trong việc quyết định phương thức kinh doanh, lựa chọn đối tác và tiếp cận thị trường. Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối và phải tuân thủ các quy định của pháp luật nhằm đảm bảo trật tự xã hội và bảo vệ quyền lợi của người khác. Việc giới hạn quyền tự do kinh doanh phải dựa trên cơ sở pháp lý rõ ràng và hợp lý.

1.2. Mối quan hệ giữa pháp luật kinh tế và quyền tự do kinh doanh

Pháp luật kinh tế tạo ra khuôn khổ pháp lý cho hoạt động kinh doanh, bao gồm các quy định về thành lập doanh nghiệp, hợp đồng, cạnh tranh, sở hữu trí tuệ và giải quyết tranh chấp. Một hệ thống pháp luật kinh tế minh bạch, công bằng và hiệu quả là điều kiện tiên quyết để đảm bảo quyền tự do kinh doanh. Đồng thời, pháp luật kinh tế cũng cần phải linh hoạt để thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh doanh và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

II. Thực Trạng Pháp Luật Kinh Tế Việt Nam Đảm Bảo Tự Do Kinh Doanh

Trước đổi mới, cơ chế kế hoạch hóa tập trung bao cấp đã hạn chế tự do kinh doanh. Sau Đại hội Đảng VI, tự do kinh doanh chính thức được công nhận là quyền pháp định. Điều 4 Luật Công ty (1990) quy định về quyền tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật. Tuy nhiên, quyền này còn mới mẻ và cần được thể chế hóa đầy đủ. Pháp luật kinh tế đóng vai trò quyết định trong việc đảm bảo tự do kinh doanh. Cần nghiên cứu để đưa ra luận cứ khoa học và giải pháp cho việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế.

2.1. Đánh giá các quy định pháp luật hiện hành về thành lập doanh nghiệp

Luật Doanh nghiệp hiện hành đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc thành lập doanh nghiệp so với trước đây. Tuy nhiên, thủ tục hành chính vẫn còn phức tạp và tốn kém, gây khó khăn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, giảm thiểu chi phí và thời gian thành lập doanh nghiệp để khuyến khích khởi nghiệp và thu hút đầu tư.

2.2. Phân tích quy định về quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh

Các quy định về quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh đã được ban hành, nhưng hiệu quả thực thi còn hạn chế. Tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh không lành mạnh vẫn diễn ra phổ biến, gây thiệt hại cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính và ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh nói chung. Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

2.3. Những hạn chế và bất cập trong khung pháp lý kinh tế hiện nay

Khung pháp lý kinh tế hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế và bất cập, đặc biệt là trong các lĩnh vực như đầu tư, thương mại và giải quyết tranh chấp. Các quy định pháp luật còn chồng chéo, thiếu đồng bộ và chưa phù hợp với thực tiễn kinh doanh. Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật để tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và ổn định.

III. Giải Pháp Xây Dựng và Hoàn Thiện Pháp Luật Kinh Tế Đảm Bảo Tự Do

Để hoàn thiện pháp luật kinh tế cần đảm bảo tính đồng bộ, minh bạch và hiệu quả. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền sở hữu, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh. Luật pháp cần đơn giản, dễ hiểu và dễ thực thi. Cần nâng cao năng lực của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi pháp luật. Cần xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, nhanh chóng và công bằng.

3.1. Hoàn thiện quy định về quyền tự do hợp đồng và giải quyết tranh chấp

Cần hoàn thiện các quy định về quyền tự do hợp đồng để đảm bảo các bên có quyền tự do thỏa thuận các điều khoản của hợp đồng, miễn là không vi phạm pháp luật và đạo đức xã hội. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, nhanh chóng và công bằng thông qua các phương thức như tòa án, trọng tài và hòa giải.

3.2. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh tế

Cần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực kinh tế thông qua việc cải cách thủ tục hành chính, tăng cường năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động kinh doanh.

3.3. Tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế và tuân thủ các cam kết quốc tế

Cần tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế và tuân thủ các cam kết quốc tế để tạo ra một môi trường kinh doanh cạnh tranh và hấp dẫn. Đồng thời, cần chủ động tham gia vào việc xây dựng các quy tắc và chuẩn mực quốc tế trong lĩnh vực kinh tế để bảo vệ quyền lợi của Việt Nam.

IV. Nghiên Cứu Ứng Dụng Tác Động Của Pháp Luật Đến Quyền Tự Do Kinh Doanh

Nghiên cứu chỉ ra rằng các quy định pháp luật rõ ràng, minh bạch và dễ tiếp cận có tác động tích cực đến quyền tự do kinh doanh. Các doanh nghiệp cảm thấy an tâm hơn khi đầu tư và mở rộng hoạt động. Các quy định pháp luật phức tạp, chồng chéo và khó hiểu lại gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh và làm giảm quyền tự do kinh doanh. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn về tác động của pháp luật để có những điều chỉnh phù hợp.

4.1. Phân tích tác động của Luật Doanh nghiệp đến sự phát triển của doanh nghiệp

Luật Doanh nghiệp có tác động lớn đến sự phát triển của doanh nghiệp tại Việt Nam. Luật đã tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho việc thành lập doanh nghiệp, giảm thiểu các rào cản và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn. Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề cần được giải quyết, chẳng hạn như thủ tục hành chính còn phức tạp và khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn.

4.2. So sánh pháp luật kinh tế Việt Nam với các nước trong khu vực

So sánh pháp luật kinh tế Việt Nam với các nước trong khu vực cho thấy Việt Nam đã có nhiều tiến bộ trong việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật, nhưng vẫn còn отставать so với một số nước trong các lĩnh vực như bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và giải quyết tranh chấp.

V. Triển Vọng và Định Hướng Hoàn Thiện Pháp Luật Kinh Tế Tới Năm 2030

Đến năm 2030, pháp luật kinh tế Việt Nam cần đạt trình độ tiên tiến trong khu vực và trên thế giới. Cần tập trung vào việc hoàn thiện các quy định về tự do kinh doanh, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh và giải quyết tranh chấp. Cần xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, công bằng và hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế bền vững. Cần chú trọng đến việc đào tạo nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập.

5.1. Dự báo xu hướng phát triển của pháp luật kinh tế trong bối cảnh hội nhập

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, pháp luật kinh tế Việt Nam sẽ phải tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của các hiệp định thương mại tự do và các cam kết quốc tế khác. Các quy định pháp luật cần phải phù hợp với các chuẩn mực quốc tế và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

5.2. Đề xuất các giải pháp đột phá để thúc đẩy tự do kinh doanh

Để thúc đẩy tự do kinh doanh, cần có những giải pháp đột phá như cắt giảm mạnh các thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận nguồn vốn và thị trường, và tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đồng thời, cần khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới trong kinh doanh và tạo ra một môi trường kinh doanh cạnh tranh và minh bạch.

VI. Kết Luận Pháp Luật Kinh Tế Chìa Khóa Quyền Tự Do Kinh Doanh

Việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế là chìa khóa để đảm bảo quyền tự do kinh doanh tại Việt Nam. Một hệ thống pháp luật tốt sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và hiệu quả, thu hút đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế và nâng cao đời sống của người dân. Cần tiếp tục nỗ lực để xây dựng một hệ thống pháp luật kinh tế hiện đại, đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập và phát triển đất nước.

6.1. Tóm tắt những kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ tầm quan trọng của pháp luật kinh tế trong việc đảm bảo quyền tự do kinh doanh, phân tích thực trạng của pháp luật kinh tế Việt Nam hiện nay và đề xuất các giải pháp để hoàn thiện pháp luật trong thời gian tới. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc hoàn thiện pháp luật kinh tế là một quá trình liên tục và cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các doanh nghiệp và các tổ chức xã hội.

6.2. Khuyến nghị cho các nhà hoạch định chính sách

Các nhà hoạch định chính sách cần quan tâm đến việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế để tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp. Cần lắng nghe ý kiến của các doanh nghiệp và các chuyên gia pháp lý để xây dựng các quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu của quá trình phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Bùi Ngọc Cường (2001) với đề tài "Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta" (Luận án Tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Luật Kinh tế, Mã số: 5.15, Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Hồng Hạnh) là một trong những công trình tiên phong đặt nền móng lý luận và thực tiễn cho khoa học pháp lý kinh tế Việt Nam thời kỳ chuyển đổi sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Trong bối cảnh đất nước bước vào thập niên đầu tiên sau khi ban hành Luật Doanh nghiệp năm 1999 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2000) và triển khai Hiến pháp năm 1992, việc chuyển dịch tư duy quản lý nhà nước từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường đòi hỏi một bước nhảy vọt về nhận thức pháp quyền. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết chính là sự thiếu vắng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, toàn diện về quyền tự do kinh doanh dưới giác độ pháp luật kinh tế, cũng như sự xung đột, phân mảnh giữa các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ thị trường lúc bấy giờ.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tương ứng:

• Câu hỏi 1 (Q1): Bản chất pháp lý, cấu trúc nội dung và các yếu tố chi phối quyền tự do kinh doanh trong nền kinh tế thị trường là gì?
  • Giả thuyết 1 (H1): Quyền tự do kinh doanh không phải là đặc ân do Nhà nước ban phát mà là quyền tự nhiên của con người trong đời sống kinh tế, đòi hỏi phải được Nhà nước thừa nhận bằng quyền hiến định và quyền pháp định thông qua các quy chế bảo đảm cụ thể.
• Câu hỏi 2 (Q2): Pháp luật kinh tế đóng vai trò như thế nào trong việc chuyển hóa quyền năng tự nhiên của chủ thể thành "thực quyền" trong thực tiễn?
  • Giả thuyết 2 (H2): Pháp luật kinh tế giữ vai trò khai phá, mở đường, chuyển đổi nguyên tắc pháp lý từ "chỉ được làm những gì pháp luật cho phép" sang "được làm tất cả những gì pháp luật không cấm".
• Câu hỏi 3 (Q3): Hệ thống pháp luật kinh tế hiện hành của Việt Nam (tính đến năm 2001) bộc lộ những điểm nghẽn và xung đột nào cản trở quyền tự do kinh doanh?
  • Giả thuyết 3 (H3): Sự phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế, sự chia cắt giữa các luật điều chỉnh doanh nghiệp và sự can thiệp hành chính vào quan hệ hợp đồng, giải quyết tranh chấp đang là rào cản làm triệt tiêu năng lực cạnh tranh thị trường.
• Câu hỏi 4 (Q4): Những định hướng và giải pháp đột phá nào cần được thực thi để hoàn thiện hệ thống thể chế pháp luật kinh tế Việt Nam?
  • Giả thuyết 4 (H4): Việc thống nhất khung pháp luật về doanh nghiệp, thừa nhận hình thức sở hữu pháp nhân, thống nhất chế định hợp đồng và thiết lập cơ chế tài phán kinh tế độc lập sẽ giải phóng triệt để lực lượng sản xuất xã hội.

Khung lý thuyết của công trình được định vị dựa trên sự tích hợp giữa lý luận triết học Mác - Lênin về quan hệ sản xuất và chế độ sở hữu, học thuyết quyền tự nhiên (Natural Law) của John Locke và Jean-Jacques Rousseau, cùng trường phái kinh tế học tự do cổ điển (Classical Economics) của Adam Smith. Với dung lượng 206 trang, kết cấu 3 chương chuyên sâu cùng hệ thống tài liệu tham khảo phong phú và phụ lục số liệu thực tiễn, công trình mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học cho tiến trình cải cách thể chế kinh tế tại Việt Nam đầu thế kỷ XXI.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nước và quốc tế cho thấy quyền tự do kinh doanh và vai trò của pháp luật kinh tế là tâm điểm thu hút sự chú ý của giới học thuật với nhiều dòng nghiên cứu (major research streams):

                                 KHÔNG GIAN HỌC THUẬT VỀ PHÁP LUẬT KINH TẾ

Trong nghiên cứu quốc tế, Adam Smith (1776) đặt nền móng cho học thuyết kinh tế thị trường tự do, nhấn mạnh rằng "tự do trong kinh tế là tự do chọn nghề, tự do hành nghề, tự do sở hữu và tự do cạnh tranh được pháp luật đảm bảo". Ông tin tưởng vào trật tự tự phát của "bàn tay vô hình".

Tuy nhiên, các học giả luật kinh tế hiện đại của Đức như GS.TS Depenheuer (1997) chỉ rõ rằng nền kinh tế thị trường văn minh đòi hỏi sự điều tiết của công quyền: "Luật kinh tế là tổng thể các quy phạm pháp luật mà với các quy phạm đó, Nhà nước tác động vào các tác nhân tham gia đời sống kinh tế và các quy phạm liên quan đến mối tương quan giữa sự tự do của từng cá nhân và sự điều chỉnh của Nhà nước... Luật kinh tế bao trùm lên cả công pháp và tư pháp".

Đồng quan điểm về nguồn gốc của luật thương mại, Kübler (1990) nhấn mạnh tầm quan trọng của tập quán thương mại hình thành từ các thương gia trước khi có các bộ luật thành văn.

Tại Việt Nam, tiến trình đổi mới từ Đại hội Đảng VI (1986) thúc đẩy nhiều công trình nghiên cứu:

• Trần Ngọc Đường (1995) nghiên cứu về pháp luật trong cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước;
• Nguyễn Niên (1994) phân tích thực trạng pháp luật kinh tế và quan điểm đổi mới;
• Dương Đăng Huệ (1996) tập trung vào các vấn đề cấp thiết đảm bảo quyền tự do kinh doanh và phân định ranh giới quan hệ kinh tế theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp;
• Nguyễn Như Phát (1997) mổ xẻ bước chuyển sang kinh tế thị trường và 5 lợi ích then chốt của quy luật cạnh tranh;
• Lê Hồng Hạnh (1997) luận giải sâu sắc mối quan hệ giữa pháp luật và quyền tự do kinh doanh;
• Các luận án của Nguyễn Am Hiếu (1996) về hoàn thiện luật kinh tế định hướng XHCN và Nguyễn Minh Mẫn (1998) về đổi mới khung pháp luật kinh tế;
• Dự án quốc tế UNDP VIE/94/003 (Tăng cường năng lực pháp luật tại Việt Nam) đã hỗ trợ xây dựng khung pháp lý kinh tế thích ứng với thị trường.

Mặc dù các công trình tiền nhiệm đã đề cập đến các khía cạnh phân mảnh của pháp luật kinh tế hoặc quyền tự do kinh doanh, điểm hạn chế chung là chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống, đồng bộ về mặt lý luận chuyên sâu xem quyền tự do kinh doanh là một viện dẫn pháp lý trung tâm để cấu trúc lại toàn bộ hệ thống pháp luật kinh tế nước nhà. Luận án của Bùi Ngọc Cường đã định vị chính xác khoảng trống này, tạo bước tiến đột phá khi liên kết hữu cơ 5 chế định cốt lõi: sở hữu tài sản, gia nhập thị trường, tự do khế ước, cạnh tranh lành mạnh và tài phán kinh tế.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những bước tiến lý luận quan trọng cho khoa học pháp lý Việt Nam:

1. Lý thuyết lưỡng diện về quyền tự do kinh doanh (Proposition P1): Luận án chứng minh quyền tự do kinh doanh tồn tại đồng thời ở hai phương diện:

   • Phương diện chủ quan: Là khả năng xử sự có ý thức, thuộc tính tự nhiên của con người nhằm tìm kiếm lợi ích kinh tế hợp pháp mà Nhà nước phải thừa nhận thay vì ban phát;
   • Phương diện khách quan: Là hệ thống quy phạm pháp luật và các biện pháp bảo đảm của bộ máy công quyền nhằm hiện thực hóa quyền năng chủ thể.

2. Kế thừa và phát triển học thuyết giá trị và tư bản của Karl Marx (Proposition P2): Vận dụng phân tích trong tác phẩm Tư bản (Das Kapital), tác giả phân định rõ giữa "tư bản sở hữu" và "tư bản chức năng":

   "Tư bản sở hữu là tư bản 'chết', nằm yên; tư bản chức năng là tư bản hoạt động, tư bản kinh doanh, làm cho tư bản 'chết' thành tư bản 'sống'."

   Quan hệ sở hữu chỉ là tiền đề tĩnh; chính hoạt động kinh doanh là hành động tiếp theo làm cho sở hữu từ chỗ tồn tại về mặt hình thức trở thành tồn tại hiện thực và sinh lợi cho xã hội.

3. Lý thuyết sở hữu pháp nhân trong nền kinh tế nhiều thành phần (Proposition P3): Luận án đề xuất một phạm trù pháp lý mới: Sở hữu của pháp nhân, tách biệt quyền sở hữu của thành viên góp vốn với tài sản độc lập của doanh nghiệp. Đúng như PGS.TS Lê Hồng Hạnh nhận định, "việc góp vốn là cơ sở hình thành sở hữu doanh nghiệp. Bản thân vấn đề góp vốn cũng là vấn đề thuần túy mang tính chất sở hữu".

4. Chuyển đổi hệ hình nguyên tắc điều chỉnh pháp luật (Proposition P4): Xác lập nguyên tắc pháp quyền tiến bộ: Doanh nghiệp và công dân được quyền thực hiện mọi hoạt động kinh doanh mà pháp luật không cấm, thay thế cho tư duy hành chính quan liêu thời bao cấp chỉ cho phép thực hiện những gì được quy định rõ trong văn bản.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Thuyết quyền tự nhiên (Natural Rights Theory), Lý thuyết kinh tế chính trị Mác-xít (Marxist Political Economy), và Thuyết thể chế kinh tế (Institutional Economics).

Mô hình cấu trúc 5 thành tố của quyền tự do kinh doanh bao gồm: $$\text{Quyền tự do kinh doanh} = \mathcal{F}(\text{Sở hữu}, \text{Thành lập DN}, \text{Hợp đồng}, \text{Cạnh tranh}, \text{Tài phán})$$

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Tự do kinh doanh không đồng nghĩa với tự do tuyệt đối hay vô chính phủ, mà phải đặt trong giới hạn an ninh quốc gia, trật tự công cộng, đạo đức xã hội và định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm bảo đảm tăng trưởng gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp lập trường hiện thực phê phán (critical realism) trong khoa học pháp lý. Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phân tích chuẩn tắc (normative legal analysis) và phân tích xã hội học pháp luật (socio-legal analysis).

                      THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU PHÁP LÝ ĐA TẦNG

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu chuẩn hóa gồm 4 phương pháp kiểm định chéo (triangulation):

1. Triangulation dữ liệu: Thu thập và đối chiếu toàn bộ các văn kiện Đại hội Đảng VI, VII, VIII, IX; các đạo luật thực định từ năm 1990 đến năm 2001 (Luật Công ty 1990, Luật Doanh nghiệp tư nhân 1990, Luật Doanh nghiệp nhà nước 1995, Luật Doanh nghiệp 1999, Bộ luật Dân sự 1995, Luật Thương mại 1997, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989, Pháp lệnh Trọng tài kinh tế).
2. Triangulation phương pháp: Kết hợp phương pháp phân tích văn bản pháp luật (doctrinal analysis), phương pháp lịch sử - so sánh (historical-comparative method) với hệ thống pháp luật Cộng hòa Liên bang Đức, Pháp, Hoa Kỳ và các nước ASEAN.
3. Độ tin cậy và giá trị khoa học: Đảm bảo tính nhất quán nội tại (internal construct validity) thông qua việc đối chiếu trực tiếp các điều khoản lập pháp với thực tiễn thực thi các cam kết quốc tế trong khuôn khổ Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA) và tiến trình gia nhập WTO.

                           QUY TRÌNH TRIANGULATION KHOA HỌC

Data và phân tích

Luận án tiến hành mổ xẻ dữ liệu thực chứng về số lượng doanh nghiệp thành lập mới, những vướng mắc của cơ chế "xin - cho" trước năm 1999 và những kết quả bước đầu sau khi triển khai Luật Doanh nghiệp năm 1999.

Phân tích kinh nghiệm lịch sử của Hồng Kông minh chứng cho sức mạnh giải phóng của tự do kinh doanh: một vùng lãnh thổ chỉ rộng $1.045\text{ km}^2$ (bằng $0{,}01%$ diện tích Trung Quốc) với khoảng $6\text{ triệu dân}$ nhưng đã đạt GNP bằng $18%$ GNP của toàn bộ Trung Quốc đại lục. Điều này được Thống đốc Christopher Patten đúc kết:

"Chúng tôi đã biến mỏm đá trơ trụi này thành một trong những thành phố đồ sộ nhất thế giới. Sở dĩ đạt được điều đó là nhờ có một chế độ tự do kinh doanh, nó cho phép tài năng, trí tuệ và sự khôn ngoan của người Trung Quốc được phát triển theo mức tiềm năng tối đa."

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khẳng định tính chất hiến định và tính tất yếu lịch sử của quyền tự do kinh doanh: Từ chỗ bị cấm đoán trong cơ chế tập trung quan liêu, quyền tự do kinh doanh đã từng bước được pháp định hóa tại Điều 4 Luật Công ty năm 1990: "Trong khuôn khổ pháp luật, công ty có quyền tự do kinh doanh", và được nâng lên tầm quyền hiến định tại Điều 57 Hiến pháp năm 1992: "Công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật".
2. Xóa bỏ tình trạng bất bình đẳng pháp lý giữa các thành phần kinh tế: Luận án chỉ ra sự bất cập sâu sắc của hệ thống pháp luật phân tán khi duy trì các luật riêng rẽ cho từng thành phần (Luật Doanh nghiệp nhà nước, Luật Doanh nghiệp tư nhân, Luật Công ty, Luật Đầu tư nước ngoài). Điều này tạo ra sự phân biệt đối xử, làm suy yếu động lực của khu vực kinh tế tư nhân.
3. Bản chất kinh tế - pháp lý của tự do hợp đồng: Nghiên cứu khẳng định "hợp đồng có mặt trong bất cứ lĩnh vực nào nếu ở đó có sự chuyển dịch lợi ích". Bản chất của hợp đồng là sự vận động của quan hệ sở hữu. Việc duy trì song song hai hệ thống Hợp đồng dân sự (theo BLDS 1995) và Hợp đồng kinh tế (theo Pháp lệnh HĐKT 1989) với các quy định cứng nhắc về hình thức, chủ thể và chế tài phạt vi phạm đã trói buộc quyền tự do ý chí của thương nhân.
4. Phát hiện 5 giá trị kinh tế của cạnh tranh lành mạnh: Dẫn chiếu phân tích của TS. Nguyễn Như Phát, cạnh tranh mang lại 5 lợi ích then chốt:
   • Đáp ứng tối ưu thị hiếu người tiêu dùng;
   • Cung cấp hàng hóa với giá rẻ;
   • Khuyến khích đổi mới công nghệ;
   • Tạo sức ép sử dụng tối ưu nguồn lực;
   • Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế liên tục. Do đó, kiểm soát độc quyền và chống cạnh tranh không lành mạnh là điều kiện tiên quyết để bảo vệ tự do kinh doanh.
5. Cấp thiết phi hình sự hóa các quan hệ kinh tế: Tác giả chỉ ra sự can thiệp thô bạo bằng biện pháp hành chính, hình sự vào các vi phạm hợp đồng kinh tế đã làm xói mòn lòng tin thị trường. Cơ chế giải quyết tranh chấp phải đặt trọng tâm vào quyền tự định đoạt thông qua thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và tòa án kinh tế độc lập.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Luận án cung cấp luận cứ trực tiếp cho việc xây dựng Luật Doanh nghiệp chung năm 2005 (xóa bỏ ranh giới giữa doanh nghiệp trong nước và có vốn FDI, doanh nghiệp nhà nước và tư nhân), xây dựng Bộ luật Dân sự năm 2005 (thống nhất quy định hợp đồng), và ban hành Luật Cạnh tranh năm 2004.
• Về mặt quản lý nhà nước: Đổi mới căn bản từ quản lý tiền kiểm (ex-ante) sang hậu kiểm (ex-post), bãi bỏ hàng trăm giấy phép con trái luật, cải cách thủ tục hành chính tại cơ quan đăng ký kinh doanh theo cơ chế "một cửa".
• Về thực tiễn tư pháp: Tôn trọng thỏa thuận trọng tài, bảo mật thông tin thương mại, bảo vệ quyền định đoạt của các bên đương sự trong các vụ án kinh doanh thương mại.

---

Limitations và Future Research

Những giới hạn học thuật

1. Giới hạn về bối cảnh thời gian: Luận án được hoàn thành năm 2001, thời điểm Việt Nam chưa gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và chưa phát triển mạnh mẽ thị trường tài chính, chứng khoán phức tạp.
2. Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Trọng tâm luận án tập trung vào pháp luật kinh tế nội địa, chưa đi sâu vào các khía cạnh pháp luật quốc tế về đầu tư xuyên biên giới và các cam kết đa phương thế hệ mới.
3. Hạn chế dữ liệu thực chứng số hóa: Do điều kiện công nghệ tại thời điểm 2001, các phân tích định lượng chưa được xử lý bằng các phần mềm kinh tế lượng pháp lý (Empirical Legal Studies - ELS) hiện đại.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)

1. Nghiên cứu thể chế kinh doanh số: Pháp luật kinh tế đảm bảo quyền tự do kinh doanh trên không gian mạng, tài sản ảo, trí tuệ nhân tạo (AI) và kinh tế nền tảng số (Platform Economy).
2. Cơ chế bảo đảm quyền tự do kinh doanh trong hội nhập FTA thế hệ mới: Tác động của các hiệp định như CPTPP, EVFTA đối với tiêu chuẩn cạnh tranh và cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS).
3. Pháp luật phá sản và cơ chế tái cấu trúc doanh nghiệp: Hoàn thiện cơ chế rút lui khỏi thị trường an toàn, bảo đảm trật tự luân chuyển vốn xã hội.
4. Quyền tự do kinh doanh gắn liền với trách nhiệm xã hội và ESG: Cân bằng giữa quyền tối đa hóa lợi nhuận của doanh nghiệp với nghĩa vụ bảo vệ môi trường, xã hội và quản trị minh bạch.

---

Tác động và ảnh hưởng

                                  MA TRẬN TÁC ĐỘNG TOÀN DIỆN

• Tác động học thuật: Công trình trở thành tài liệu tham khảo kinh điển tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở nghiên cứu pháp lý trên cả nước. Định nghĩa và hệ thống 5 trụ cột tự do kinh doanh của tác giả được đưa vào các giáo trình đại học và sau đại học.
• Tác động lập pháp và chính sách: Luận án trực tiếp đóng góp luận cứ cho Tổ công tác thi hành Luật Doanh nghiệp của Thủ tướng Chính phủ, thúc đẩy đợt rà soát cắt giảm giấy phép con quy mô lớn nhất trong lịch sử lập pháp Việt Nam giai đoạn 2001-2005.
• Lợi ích xã hội: Tạo hành lang pháp lý an toàn, minh bạch cho hàng trăm nghìn doanh nhân, khơi dậy tinh thần khởi nghiệp, góp phần đưa nền kinh tế Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân ấn tượng trên $7%/\text{năm}$ trong thập niên 2000.

---

Đối tượng hưởng lợi

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng hoàn chỉnh Học thuyết về quyền tự do kinh doanh trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng học thuyết quyền tự nhiên của John Locke và học thuyết giá trị - tư bản của Karl Marx. Luận án đã giải quyết thành công bài toán mâu thuẫn giữa bản chất vị kỷ của tự do kinh doanh với lý tưởng công bằng xã hội của chủ nghĩa xã hội, xác lập luận điểm: tự do kinh doanh là phương thức hữu hiệu nhất để biến "tư bản sở hữu" thành "tư bản chức năng", làm gia tăng của cải vật chất cho toàn xã hội.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu của Nguyễn Am Hiếu (1996) hay Nguyễn Minh Mẫn (1998), công trình của Bùi Ngọc Cường không tiếp cận luật kinh tế một cách tĩnh tại theo từng ngành luật riêng rẽ mà áp dụng phương pháp tiếp cận thể chế động (Dynamic Institutional Approach). Luận án lấy quyền chủ thể kinh doanh làm trung tâm để kiểm định độ tương thích và hiệu quả của toàn bộ các chế định sở hữu, hợp đồng, cạnh tranh và tài phán.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất trong nghiên cứu?

Phát hiện phản trực giác chính là: Tự do kinh doanh không đồng nghĩa với việc Nhà nước rút lui hoàn toàn khỏi thị trường. Ngược lại, để bảo đảm tự do kinh doanh thực sự, Nhà nước phải can thiệp mạnh mẽ bằng pháp luật kinh tế nhằm kiểm soát độc quyền và trừng trị cạnh tranh không lành mạnh. Nếu không có bàn tay điều tiết của Nhà nước, sự tự do vô chính phủ sẽ tự tiêu diệt chính nó và dẫn tới độc quyền của các tập đoàn kinh tế lớn, bóp nghẹt các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung tiêu chuẩn có thể tái lập (replication)?

Luận án cung cấp khung đánh giá 5 tiêu chí để đo lường mức độ đảm bảo quyền tự do kinh doanh của một hệ thống pháp luật:

1. Mức độ đa dạng và bảo hộ các hình thức sở hữu;
2. Sự thuận tiện, minh bạch trong thủ tục gia nhập và rút lui khỏi thị trường;
3. Biên độ tự do ý chí và an toàn pháp lý trong quan hệ hợp đồng;
4. Hiệu lực của cơ chế kiểm soát độc quyền và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng;
5. Tính độc lập, nhanh chóng và khả năng thi hành của cơ quan tài phán kinh tế.

5. Lộ trình phát triển nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?

Luận án đã định hình chuẩn xác lộ trình 10 năm (2001–2010) cho khoa học pháp lý kinh tế Việt Nam:

• Giai đoạn 1 (2001–2005): Hợp nhất Luật Doanh nghiệp, thống nhất pháp luật hợp đồng và ban hành Luật Cạnh tranh;
• Giai đoạn 2 (2006–2010): Hoàn thiện thể chế thị trường tương thích với các quy chuẩn WTO, phát triển thị trường vốn, bất động sản và dịch vụ trọng tài thương mại quốc tế.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Bùi Ngọc Cường là một công trình khoa học mẫu mực, ghi dấu ấn lịch sử trong tiến trình đổi mới tư duy pháp lý kinh tế Việt Nam với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về quyền tự do kinh doanh với tính cách là quyền tự nhiên, quyền hiến định và quyền pháp định trung tâm trong nền kinh tế thị trường.
2. Khai phóng tư duy lập pháp mới, chuyển từ nguyên tắc kiểm soát hành chính thụ động sang nguyên tắc pháp quyền tiến bộ: tôn trọng quyền tự do định đoạt và tự do khế ước của chủ thể kinh doanh.
3. Đặt nền tảng khoa học vững chắc cho việc hợp nhất khung khổ pháp luật về doanh nghiệp, thừa nhận sở hữu pháp nhân và bảo hộ quyền sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất.
4. Luận giải sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa tự do kinh doanh và quản lý nhà nước, khẳng định vai trò sống còn của pháp luật cạnh tranh trong việc bảo vệ thị trường tự do lành mạnh.
5. Đề xuất giải pháp toàn diện về cải cách tài phán kinh tế, thúc đẩy trọng tài thương mại độc lập và kiên quyết phi hình sự hóa các tranh chấp kinh tế, dân sự.

Công trình không chỉ hoàn thành xuất sắc sứ mệnh khoa học tại thời điểm bảo vệ (2001) mà còn giữ nguyên giá trị lý luận và tính thời sự sâu sắc, tiếp tục là kim chỉ nam cho sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I QUYỀN TỰ DO KINH DOANH VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT KINH TẾ TRONG VIỆC ĐẢM BẢO QUYỀN TỰ DO KINH DOANH 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH 1. Khái niệm kinh doanh và quyền tu do kinh doanh 1. Khái niệm kinh doanh Dưới góc độ kinh tế, kinh doanh là một phạm trù gắn liền với sản xuất hàng hóa, là tổng thể các hình thức, phương pháp và biện pháp nhằm tổ chức các hoạt động kinh tế, phản ánh quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi tiêu dùng của cải vật chất xã hội nhằm mục đích thu về mot giá trị lớn hơn giá trị đã bỏ ra ban đầu.

Hoạt động kinh doanh gắn liền với quan hệ sở hữu và bị quan hệ sở hữu chi phối. Trong "Tu ban", C.Mác đã phân biệt rõ hai loại tu ban: tư bản sở hữu và tư ban chức nang. Tư bản sở hữu là tư bản "chết", nằm yên; tư bản chức năng là tư bản hoạt động, tư bản kinh doanh, làm cho tư bản “chết” thành tư bản "sống". Tùy thuộc vào tính chất của chế độ sở hữu sẽ có một chế độ kinh doanh nhất định.

Mặt khác, quan hệ kinh doanh có tác động trở lại quan hệ sở hữu. Quan hệ sở hữu quyết định bản chất xã hội của quan hệ kinh doanh, mục đích và xu hướng vận động của nó. Nhưng tự nó, quan hệ sở hữu không tạo ra và không làm tăng thêm sản phẩm và giá trị. Nó chỉ là điều kiện cơ bản và tiên quyết của kinh doanh.

Muốn làm được điều đó quan hệ sở hữu phải được thực hiện thông qua quan hệ kinh doanh. Nhờ có quan hệ kinh doanh mà quan hệ sở hữu được thực hiện về mặt kinh tế, kinh doanh càng có hiệu quả thì mức độ thực hiện sở hữu về mặt kinh tế càng cao. Kinh doanh bao giờ cũng phục vụ cho chê độ sở hữu, là hành động tiếp theo của sở hữu. Do đó, kinh doanh đóng vai trò làm cho sở hữu từ chỗ tồn tại về mặt hình thức trở thành tồn tại hiện thực.

Với quan niệm đó, kinh doanh được chia thành nhiều kiểu, chế độ, lĩnh vực khác nhau, như kinh doanh trong nền sản xuất hàng hóa giản đơn, kinh doanh trong nền kinh tế thị trường; kinh doanh tư bản chủ nghĩa, kinh doanh xã hội chủ nghĩa; kinh doanh trong công nghiệp, kinh doanh trong nông nghiệp, kinh doanh trong thương nghiệp, kinh doanh trong vận tải. Tuy nhiên, dù phân chia như thế nào thì mục đích cuối cùng của kinh doanh là làm tăng thêm giá trị vật chất cho xã hội và đối với từng nhà kinh doanh thì đó chính là lợi nhuận. Ở nước ta, trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung bao cấp trước đây đã có quan niệm không đầy đủ, không đúng về kinh doanh. Kinh doanh được hiểu theo nghĩa rất hẹp, kinh doanh được coi là một phần của quá trình tái sản xuất, cụ thể là chỉ gắn với hoạt động lưu thông, trao đổi, là buôn bán.

Thậm chí, có người còn ác cảm với kinh doanh, coi kinh doanh là con đường dẫn tới bóc lột. Do vậy, chỉ có các tổ chức kinh tế xã hội chủ nghĩa (quốc doanh, tập thể) mới được phép kinh doanh, còn các thành phần kinh tế khác thì bị hạn chế và cấm đoán. Thực ra, kinh doanh như đã trình bày ở trên luôn gắn với quan hệ hàng hóa - tiền tệ và quy luật giá trị. Trong bất cứ phương thức sản xuất nào, còn sản xuất hàng hóa và quy luật giá trị tồn tại khách quan thì còn kinh doanh với tính cách là phương thức hoạt động kinh tế của con người.

Ở nước ta, khái niệm kinh doanh được định nghĩa trong Luật Công ty (1990). Theo quy định tại Điều 3 của đạo luật này thì: "Kinh doanh là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc thực hiện dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi". Khái niệm kinh doanh được khẳng định lại trong Luật Doanh nghiệp (1999) (khoản 2 Điều 3). Với khái niệm trên, kinh doanh đã được hiểu một cách day đủ, đúng dan bao gồm tất cả các hoạt động như: đầu tư, sản xuất, trao đổi, dịch vụ nếu các hoạt động này nhằm mục đích sinh lợi.

Hoạt động này không nhất thiết phải bao gồm tất cả các công đoạn để đạt đến kết quả cuối cùng mà chỉ cần một trong các hoạt động nói trên là đủ, miễn sao hoạt động đó có mục đích sinh lợi. Với khái niệm này, kinh doanh có nội dung rất rộng và ở mức độ khái quát có thể đưa ra những dấu hiệu đặc trưng sau: - Kinh doanh là hoạt động mang tính nghề nghiệp. Điều đó có nghĩa là trong xã hội đã có những người, nhóm người, tổ chức mà nghề nghiệp chính của họ là kinh doanh, sống bằng nghề kinh doanh. Kinh doanh mang tính thường xuyên, liên tục, ổn định và lâu dài.

- Kinh doanh là hành vi diễn ra trên thị trường. Cụ thể, hoạt động kinh doanh phản ánh mối quan hệ giữa các nhà kinh doanh với nhau, với xã hội nói chung thông qua các quan hệ mua bán, trao đổi, tiêu dùng. Những quan hệ này tự nó phản ánh quan hệ hàng hóa- tiền tệ. - Mục đích của kinh doanh là lợi nhuận.

Kinh doanh đã trở thành một nghề trong xã hội (và là nghề quan trọng vì nó tạo ra của cải vật chất, tinh than để xã hội tồn tại và phát triển), do đó nó có những đòi hỏi riêng về chủ thể cũng như điều kiện để hoạt động kinh doanh. Một trong những đòi hỏi mang tính quy luật của nền kinh tế thị trường là phải bảo đảm quyền tự do kinh doanh cho con người. Vấn đề này bắt nguồn từ yêu cầu khách quan của nền kinh tế thị trường là sự tồn tại những hình thức sở hữu khác nhau, của quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh. Đồng thời nó cũng phù hợp với xu thế vận động phát triển của xã hội trong thế giới văn minh hiện đại.

Khái niệm quyền tự do kinh doanh Quyền tự do kinh doanh là một bộ phận hợp thành trong hệ thống các quyền tự do của công dân. Để có quan niệm đúng đắn về nó, trước hết cần tìm LO hiểu để nhận thức đầy đủ nội ham các khái niệm quyền con người, quyền công dân nói chung dưới góc độ lịch sử, nguồn gốc và bản chất. Quyền con người (nhân quyền), quyền công dân (dân quyền) luôn là mối quan tâm của nhân loại ở mọi thời kỳ lịch sử. Mỗi bước phát triển của lịch sử xã hội loài người đều gắn liền với cuộc đấu tranh giai cấp, cách mạng xã hội nhằm giải phóng con người.

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại có các quan niệm khác nhau về sự ra đời, bản chất của quyền con người. Trước khi học thuyết "pháp luật tự nhiên” ra đời, trong lịch sử nhân loại đã từng có quan niệm (tuy còn ít và rời rạc) cho rằng con người mang thuộc tính tự nhiên, con người ra đời đương nhiên có quyền tự do. Quyền tự do của con người không do ai ban phát. Quyền con người xuất hiện trước khi có Nhà nước, pháp luật.

Trong điều kiện lịch sử cụ thể đó, quan niệm này thể hiện khát vọng của con người, khi mà các quyền tự do của họ bị chà đạp, nhu cầu về quyền tự do đã trở nên bức xúc. Lúc đó người ta thường tìm đến tính chất tự nhiên "tạo hóa", "bam sinh" các quyền tự do của con người. Nhận xét về quan niệm này, GS.TS Hoàng Văn Hảo viết: "Quan niệm này thể hiện tính triết học nhân bản, nhưng khó tránh khỏi tính trừu tượng phi lịch sử, khó tránh khỏi tính chất ảo tưởng khi xác định nội dung các quyền con người, quyền công dân trong đời sống thực tiễn” [11, tr. Đến thế ky XVII, XVIII các nhà tư tưởng, nhà cai cách lỗi lạc như Locke, Rousseau.

đã đưa ra học thuyết "pháp luật tự nhiên nhân”. Theo quan niệm của thuyết "pháp luật tự nhiên nhân" thì quyền con người là đặc quyền tu nhiên, quyền tự nhiên, "pháp luật tự nhiên" đứng trên, cao hơn pháp luật Nha nước. Locke cho rằng các quyền cơ bản, tự nhiên của con người bao gồm: quyền sống, quyền được tự do và quyền có tài sản. Thuyết pháp luật tự nhiên ra đời có nguyên nhân lịch sử của nó.

Ở thời kỳ đó, xã hội phong kiến châu Âu đang thống trị bởi hai thứ quyền lực là "Vương quyền" - quyền lực của Nhà nước và "Than quyền" - quyền lực của chúa trời. Thế ky thứ XVII, XVIII, chế độ quân chủ đã được thiết lập ở hầu hết các nước phong kiến châu Âu và đạt đến đỉnh cao của sự tha hóa, nô dịch. Đó cũng là thời kỳ các Vua coi Chúa, Thánh thần là đồng minh để hợp pháp hóa uy quyền của họ. Sự liên minh quyền lực giữa "Vương quyền” và "Than quyền" đã chà dap thô bạo các quyền con người.

Vì lẽ đó, thuyết "pháp luật tự nhiên" ra đời nhằm thể hiện nhu cầu tự do của con người, khẳng định quyền con người là tự nhiên vốn có. Thuyết pháp luật tự nhiên ra đời để chống lại, phủ nhận quyền lực, pháp luật của Nhà nước (Vương quyền), quyền lực, luật lệ của Nhà thờ thiên chúa giáo (Thần quyền). Xét về mặt lịch sử, thuyết pháp luật tự nhiên mang giá trị nhân bản, nhân đạo về con người. Nó đưa ra những tư tưởng, nguyên tắc để bảo vệ quyền cá nhân con người trước quyền lực nhà nước.

Những giá trị đó về sau đã được thấm nhuần, được tiếp thu trong khoa học chính trị, pháp lý ở các nước tư sản. Tuyên ngôn độc lập của Mỹ năm 1776 coi quyền con người là quyền sống, quyền tu do và quyền mưu cầu hạnh phúc. Tuyên ngôn về quyền con người của Liên Hợp Quốc 1948 đã đề ra 30 điều có tính nguyên tắc về quyền con người. Các Công ước của Liên Hợp Quốc khẳng định lại và cụ thể hóa thêm những nguyên tắc đó thành các quyền trong các lĩnh vực: chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội.

Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin luôn đặt con người cũng như quyền con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Quyền tự do của con người là khái niệm mang tỉnh lịch sử, hình thành và phát triển trong cuộc đấu tranh giai cấp vì sự tiến bộ xã hội.