CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC XÂY DỰNG TẬP THỂ SƯ PHẠM THEO LÝ THUYẾT “VĂN HÓA TỔ CHỨC” 1. Tổng quan các nghiên cứu về “Văn hóa tổ chức” Xây dựng tập thể sư phạm theo lý thuyết văn hóa tổ chức là vấn đề thời sự, đang được các nhà giáo, các nhà khoa học nghiên cứu áp dụng vào quản lý giáo dục trong các nhà trường. Sự xuất hiện của cụm từ “văn hóa tổ chức” gắn liền với các lý thuyết về quản lý kinh tế, văn hóa, xã hội qua các thời kỳ khác nhau, đề tài sẽ điểm qua các mốc cơ bản của sự phát triển này: Trên thế giới: - Frederich Winslow Taylor (1856 - 1915) cho rằng để quản lý một công xưởng hay một đơn vị kinh doanh, nhà quản lý phải tạo ra động lực kinh tế để thúc đẩy người công nhân làm việc, bởi vì chính việc thu nhập cao đáp ứng nhu cầu cuộc sống, họ sẽ nỗ lực làm việc. - Thuyết quản lý hành chính của Henri Fayol (1841 - 1925) và Max Weber (1864 - 1920) cho rằng quản lý một tổ chức cần phải áp dụng một hệ thống các quy tắc, luật lệ, các thủ tục chặt chẽ đối với tất cả mọi người để họ làm việc có kết quả đúng với mục tiêu đã xác định, bởi vì chỉ có ý thức kỷ luật giúp họ làm việc tốt.
- Trong bối cảnh có những biến đổi sâu sắc về kinh tế - xã hội ở thập kỷ 20 - 30 của thế kỷ XX, một học thuyết quản lý mới theo quan điểm hành vi ra đời. Đây là một cống hiến lớn của Hugo Munsterberge (1863 - 1916), Mary Parker Follett (1868 - 1933), Chester Irving Barnard (1886 - 1961) và Elton Mayo (1880 - 1953). Quan điểm hành vi chú ý đến các nhóm xã hội và phong cách lãnh đạo của nhà quản lý. Theo quan điểm này, sự tăng năng suất lao động là do yếu tố tâm lý, nhân viên sẽ ủng hộ nhà quản lý, nếu nhà quản lý biết lắng nghe, biết làm việc với nhân viên một cách dân chủ.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Vào những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, sau những thành công của các công ty Nhật Bản, người ta tìm hiểu những nguyên nhân nào đã dẫn đến sự thành công đó và từ kết quả nghiên cứu đã xuất hiện cụm từ “Văn hoá tổ chức”, từ đó các chuyên gia sử dụng cụm từ này để chỉ về một trong những nguyên nhân dẫn đến sự thành công của các doanh nghiệp. “Văn hoá tổ chức” trở thành một quan niệm, một giá trị cơ bản của một tổ chức, được các thành viên trong tổ chức tự giác chấp nhận. Văn hóa tổ chức quy định cung cách tư duy, cung cách hành động của mọi thành viên và sẽ trở thành những thói quen, nếp nghĩ của mọi người trong tổ chức. Một tổ chức tạo được nền văn hoá riêng, với những giá trị cơ bản, ý thức trách nhiệm, một bầu không khí tâm lý lành mạnh sẽ thúc đẩy mọi người tích cực làm việc.
Một tổ chức có văn hoá lành mạnh là nền tảng để xây dựng một tổ chức biết học hỏi, như là một triết lý, một cách tiếp cận mới đối với thực tiễn xây dựng và quản lý kinh tế, văn hóa, xã hội. Các kết quả nghiên cứu đã dẫn đến một kết luận: Văn hóa tổ chức là văn hóa hoạt động của một tổ chức mà trong đó mọi thành viên được huy động vào việc phát hiện và giải quyết vấn đề, làm cho tổ chức đó có khả năng phát triển bền vững, có thể đạt được các mục tiêu của mình một cách tốt nhất. Ở Việt Nam: Trong những năm gần đây ở nước ta cũng xuất hiện cụm từ “Văn hóa tổ chức” và đã được áp dụng thành công trong các doanh nghiệp. Tuy có sự khác biệt giữa kinh tế và giáo dục, song các nhà nghiên cứu giáo dục cũng đã tìm thấy những tinh hoa của văn hóa tổ chức và áp dụng vào quản lý giáo dục trong các nhà trường.
Xây dựng tập thể sư phạm trong nhà trường trở thành một tổ chức biết học hỏi chính là sự vận dụng các lý thuyết quản lý hiện đại “Văn hóa tổ chức” vào quản lý giáo dục, quản lý nhà trường. Trong một môi trường xã hội luôn luôn phát triển, chỉ có bằng cách xây dựng tập thể sư phạm vững mạnh, một tổ chức biết học hỏi, các nhà trường 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mới có thể ứng phó được trước những thách thức và chính đó là một yếu tố hết sức quan trọng để xây dựng văn hoá nhà trường. Tác giả Nguyễn Viết Lộc Trường Đại học Kinh tế - ĐHQG Hà Nội đã viết trong tạp chí Khoa học ĐHQG Hà Nội: Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng, VHTC có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo nên sự phát triển đột phá và bền vững cho tổ chức nhờ phát huy được nguồn lực nội sinh và tìm kiếm, dung nạp nguồn lực ngoại sinh. ĐHQG Hà Nội là một tổ chức đặc thù gồm các tổ chức con với những khác biệt về văn hóa tạo thành một tổ chức lớn.
Bởi vậy xây dựng VHTC ĐHQG Hà Nội có vai trò rất quan trọng trong việc phát huy tính liên thông, liên kết, chia sẻ nguồn lực giữa các tổ chức con và đồng thời khắc phục những tồn tại, mâu thuẫn, xung đột làm ảnh hưởng, cản trở quá trình phát triển bền vững của ĐHQG Hà Nội. Tác giả Phạm Phúc Tuy, Trường CĐSP Bình Dương đã viết: Dù phát biểu theo những cách khác nhau về văn hóa tổ chức nhưng nói chung các tác giả đều nhấn mạnh những chuẩn mực và giá trị chung được biểu hiện thành những nguyên tắc sống, những nguyên tắc ứng xử có tác dụng chỉ dẫn hành vi của cá nhân trong tổ chức. Sự thật là những giá trị và chuẩn mực này thường không được truyền đạt chính thức cho những người mới tới với tư cách là một thành viên mới của tổ chức, tuy nhiên những người này cũng cố gắng và muốn học về văn hóa của tổ chức mà họ mới gia nhập. Nói cách khác,văn hóa tổ chức gắn liền với những giá trị tư duy của con người, thể hiện trình độ ứng xử của con người trong các hoạt động quản lý.
Chiến lược phát triển của ĐHQG - TP. HCM giai đoạn 2010 - 2015 đã nêu: VHTC sẽ nâng cao sự gắn kết của mọi thành viên ĐHQG - TP. HCM, củng cố các giá trị cơ bản, giúp cho từng thành viên, giảng viên và sinh viên rèn luyện phẩm chất và năng lực nhằm nâng cao giá trị tinh thần của bản thân, giúp cho việc giải quyết các quan hệ nội bộ dễ dàng, thuận lợi hơn, giúp cho ĐHQG - TP. HCM trở thành một khối gắn bó và thống nhất ý chí để đáp ứng tốt hơn với những thay đổi của môi trường bên ngoài, giúp nâng cao hình ảnh 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của ĐHQG - TP.
HCM trong xã hội như một trung tâm văn hóa tinh thần có bản sắc riêng. Như vậy, hiện nay trong các trường Đại học, Cao đẳng đã có một số bài viết và một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục tiến hành nghiên cứu những khía cạnh khác nhau của văn hóa tổ chức, trong đó có đề tài về xây dựng tập thể sư phạm trong các các nhà trường phổ thông, đại học và dạy nghề. Tuy nhiên, vấn đề xây dựng tập thể sư phạm vững mạnh tại các Trung tâm Kỹ thuật tổng hợp - Hướng nghiệp dựa trên lý thuyết văn hóa tổ chức chưa được nghiên cứu một cách hệ thống, triệt để và toàn diện. Lý thuyết “Văn hóa tổ chức” và “Tập thể sư phạm” 1.
Văn hóa: Văn hóa là khái niệm đa nghĩa, hiện còn đang tồn tại những định nghĩa khác nhau. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, đưa ra một loạt quan niệm như sau: - Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. - Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường. - Văn hóa là những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần.
- Văn hóa là tri thức, kiến thức khoa học. - Văn hóa là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh. - Văn hóa là trình độ phát triển của một thời kỳ lịch sử, được xác định trên cơ sở một tổng thể những di vật có những đặc điểm giống nhau, ví dụ Văn hóa Đông Sơn. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Tổ chức Giáo dục và Khoa học của Liên Hiệp Quốc - UNESCO thì: Văn hóa là tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc kia.
Tác giả Trần Ngọc Thêm cho rằng: Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội. Như vậy, văn hóa là sản phẩm lao động của con người, văn hóa gắn liền với lịch sử phát triển các mối quan hệ giữa con người và xã hội và ngược lại văn hóa tham gia vào quá trình tạo nên nhân cách con người, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được tái tạo và phát triển trong quá trình hoạt động và tương tác xã hội của con người. Văn hóa biểu hiện trình độ phát triển của một tổ chức, một cộng đồng xã hội.
Tổ chức: Khi nói đến tổ chức người ta nói đến một nhóm người cùng hoạt động, có mục tiêu và nội dung hoạt động phù hợp với lợi ích xã hội được thừa nhận về mặt pháp lý. Tổ chức là đơn vị xã hội, một nhóm người cùng hoạt động vì một mục đích chung, mà một con người riêng lẻ không thể thực hiện được. Về bản chất, đó là một tập thể với chất lượng mới, có sức mạnh lớn hơn sức mạnh của nhiều cá nhân cộng lại. Tổ chức không phải là tập hợp riêng rẽ các cá nhân, tự nó theo đuổi một mục đích chung, mà là tập hợp các yếu tố của một hệ thống, xuất hiện và tồn tại như một sản phẩm, vận hành để thực hiện các chức năng của hệ thống.
Nói cách khác tổ chức là một tập hợp người tạo thành một chỉnh thể, có cấu trúc và có những chức năng nhất định.