Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng và sử dụng câu hỏi theo tiếp cận PISA trong dạy học Địa lí nhằm phát triển năng lực cho học sinh 1. Câu hỏi theo tiếp cận PISA 1. Khái niệm PISA PISA là bốn chữ cái viết tắt của cụm từ “The Programme for International Student Assesment”. Đây là “ Chương trình đánh giá học sinh quốc tế”, một chương trình do Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế thế giới - Organization for Economic Cooperation and Development - OECD sáng lập và tổ chức thực hiện.
Khảo sát PISA đánh giá học sinh ở độ tuổi 15 (15 năm 3 tháng đến 16 năm 2 tháng), là lúc các em kết thúc chương trình giáo dục ở hầu hết các trường phổ thông trên thế giới. Mục đích của cuộc khảo sát là nhằm đánh giá xem học sinh đã được chuẩn bị để đối mặt với những thách thức của cuộc sống xã hội hiện đại ở mức độ nào trước khi bước vào cuộc sống. Mục đích của PISA Mục tiêu tổng quát của chương trình PISA nhằm kiểm tra xem, khi đến độ tuổi kết thúc giai đoạn giáo dục bắt buộc, HS đã được chuẩn bị để đáp ứng các thách thức của cuộc sống sau này ở mức độ nào. Song song với mục đích chung, chương trình đánh giá PISA còn hướng vào các mục đích cụ thể sau: - Câu hỏi PISA quan tâm đến sự phát triển người học, từ đó tạo động cơ cho người học, giúp người học có trách nhiệm hơn đối với việc học của mình.
Cho phép GV nhận dạng và kích thích khả năng sáng tạo của HS. - Câu hỏi PISA sẽ đánh giá mức độ nắm vững tri thức khoa học của HS ở mức độ tích hợp, chứ không đánh giá một cách đơn lẻ. - Câu hỏi PISA có khả năng đánh giá mức độ áp dụng tri thức khoa học vào thực tiễn của HS. Các năng lực được đánh giá của PISA PISA tập trung đánh giá ở ba năng lực: 3 - Năng lực toán học phổ học thông: là khả năng nhận biết ý nghĩa, vai trò của kiến thức toán học trong cuộc sống; vận dụng và phát triển tư duy toán học để giải quyết các vấn đề của thực tiễn, đáp ứng nhu cầu đời sống hiện tại và tương lai một cách linh hoạt.
- Năng lực đọc hiểu phổ thông: Định nghĩa về NL Đọc hiểu PISA như sau “Năng lực đọc hiểu là hiểu, sử dụng, phản ánh và liên kết vào các văn bản viết, nhằm đạt được các mục tiêu cá nhân, phát triển kiến thức và tiềm năng cá nhân, và tham gia vào xã hội”, - Năng lực khoa học phổ thông: Theo mục đích của PISA, năng lực khoa học là của cá nhân về kiến thức khoa học và sử dụng kiến thức đó để xác định các câu hỏi, tiếp thu kiến thức mới, giải thích các hiện tượng khoa học và rút ra kết luận dựa trên bằng chứng về những vấn đề liên quan tới khoa học. Sẵn sàng tham gia vào các vấn đề liên quan tới khoa học và các ý tưởng khoa học như một công dân có suy nghĩ. Bên cạnh ba NL chính trên, bắt đầu từ chu kỳ 2006, PISA đưa vào đánh giá thêm một số NL mới: Kỹ năng GQVĐ (2006), NL tài chính (2009), NL sử dụng máy tính (2012), NL công dân toàn cầu (2018). Đặc điểm của các câu hỏi PISA.
Câu hỏi PISA đánh giá năng lực học sinh thông qua phần dẫn “stimulus material” (có thể trình bày dưới dạng văn bản, bài báo, dưới dạng chữ, bảng số liệu, biểu đồ, tranh ảnh.), theo sau đó là các câu hỏi được kết hợp cùng dựa trên một phần dẫn chung. Câu hỏi PISA không phải đánh giá các ngữ cảnh mà đánh giá về năng lực (competencies), đánh giá kết quả của việc sử dụng thành công các kiến thức, kĩ năng khoa học trong các tình huống, ngữ cảnh cụ thể đó. Các kiểu câu hỏi trong PISA Đề thi PISA sử dụng các dạng câu hỏi sau: Câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn: HS lựa chọn một đáp án đúng duy nhất trong các đáp án đưa ra. Câu hỏi Có - Không, Đúng - Sai phức hợp: HS phải đưa ra lựa chọn của mình trong một chuỗi các đáp án dạng Có/Không hoặc Đúng/Sai.
Câu hỏi đóng đòi hỏi trả lời: Câu hỏi chỉ nhằm mục đích xác nhận thông tin, không có tính gợi mở. Câu hỏi mở đòi hỏi trả lời ngắn: HS viết câu trả lời ngắn hoặc đáp án tính toán số học vào chỗ dấu “…. Câu hỏi mở đòi hỏi trả lời dài: HS viết câu trả lời dạng lập luận hoặc trình bày chi tiết lời giải. Phát triển năng lực 1.
Năng lực 4 Về nguồn gốc, khái niệm năng lực (Tiếng Anh: Competency) bắt nguồn từ tiếng La tinh “competencia”. Năng lực là tập hợp toàn bộ các kỹ năng, kiến thức, khả năng, hành vi của một người có thể đáp ứng đối với một công việc nhất định nào đó, đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng để cá nhân có thể hoàn thành một việc nào đó hiệu quả hơn so với người khác. Năng lực được hình thành trên cơ sở các tư chất tự nhiên của cá nhân. Tuy nhiên điều này không có nghĩa năng lực hoàn toàn có sẵn trong mỗi con người, nó phải trải qua quá trình công tác, rèn luyện thường xuyên mà có được.
Phát triển năng lực Phát triển năng lực là phát triển những khả năng hoàn thành nhiệm vụ đặt ra, phát triển nhân cách, trong đó tính tích cực hoạt động và giao lưu của cá nhân đóng vai trò quyết định. Cơ sở thực tiễn 1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu và tra cứu trên các phương tiện thông tin, các website …. cho biết đã có một số công trình nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng câu hỏi theo tiếp cận PISA ở các môn học khác.
Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về xây dựng và sử dụng câu hỏi tiếp cận PISA theo định hướng phát triển năng lực HS phần "Địa lí tự nhiên" lớp 10 THPT. Vì thế đề tài được tôi nghiên cứu để có những đóng góp về lý luận và thực tiễn đối với việc xây dựng và sử dụng câu hỏi tiếp cận PISA theo định hướng phát triển năng lực HS thông qua dạy học Địa lí trong trường THPT. Thực trạng nghiên cứu Để tiến hành tìm hiểu về thực trạng xây dựng và sử dụng câu hỏi theo tiếp cận PISA trong dạy học địa lí ở các trường THPT, tôi đã tiến hành khảo sát bằng phiếu điều tra đối với GV và HS tại các trường THPT ở Nghệ An, Hà Tĩnh. Phiếu khảo sát GV và HS (có trong Phụ lục kèm theo).
Qua điều tra, tôi đã thu nhận được tổng cộng 17 ý kiến của GV và 253 ý kiến của HS từ các trường THPT. Sau khi tiến hành tổng hợp, xử lí mẫu điều tra và đưa vào phân tích chúng tôi thu được kết quả như sau: * Kết quả khảo sát đối với GV: Bảng 1. Kết quả khảo sát hiểu biết của GV về chương trình PISA: Hiểu biết của GV về PISA Tỉ lệ(%) Chưa hiểu biết gì về PISA 11,7% Đã được nghe đến nhưng chưa hiểu 31% Đã biết về PISA 57,3% 5 Bảng 1. Kết quả khảo sát GV về mức độ vận dụng câu hỏi PISA trong quá trình giảng dạy địa lí: Mức độ vận dụng Tỉ lệ(%) Thường xuyên 5,8% Thỉnh thoảng 17,6% Hiếm khi 70,8% Không vận dụng 5,8% Hình 1.
Kết quả khảo sát GV về mức độ cần thiết vận dụng câu hỏi PISA trong quá trình giảng dạy địa lí: Hình 1. Kết quả khảo sát GV về thái độ của HS khi vận dụng câu hỏi PISA trong quá trình giảng dạy địa lí: Hình 1. Kết quả khảo sát GV về hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi PISA trong dạy học địa lí: 6 * Kết quả khảo sát đối với HS: Bảng 1. Kết quả khảo sát HS về mức độ GV vận dụng dạy học gắn với thực tiễn: Mức độ Tỉ lệ 1.
Thường xuyên 5,9% 2. Không vận dụng 4,7% Bảng 1. Kết quả khảo sát HS về mức độ hứng thú khi giáo viên sử dụng câu hỏi theo tiếp cận PISA vào quá trình dạy học địa lí: Mức độ Tỉ lệ 1. Rất hứng thú 16% 2.
Bình thường 16% 4. Không hứng thú 4% Từ số liệu thu thập được ở trên, tôi rút ra một số nhận xét: - Đối với GV: Phần lớn GV đã nghe hoặc biết đên PISA, nhận thức được sự cần thiết của câu hỏi theo tiếp cận PISA trong dạy học địa lí, tuy nhiên các tài liệu về PISA chưa nhiều nên việc hiểu và vận dụng PISA còn hạn chế. Vấn đề trở ngại lớn nhất để vận dụng câu hỏi PISA vào các khâu của quá trình dạy học là vấn đề thiết kế câu hỏi theo PISA. GV chưa có được cơ sở lí thuyết làm nền tảng, chưa nắm được quy trình xây dựng, nên đa số GV vận dụng PISA còn ở mức độ thấp hoặc không vận dụng.
- Đối với HS: Đa số các em hào hứng với tiết học có sử dụng câu hỏi theo tiếp cận PISA bởi nó giúp các em vận dụng được kiến thức lí thuyết vào giải quyết các vấn đề thực tiễn gần gũi với cuộc sống, giúp các em có cơ hội tìm hiểu thế giới xung quanh. HS mong muốn GV cho các em tiếp xúc nhiều hơn với loại câu hỏi này. 7 Chương 2: Xây dựng và sử dụng câu hỏi theo tiếp cận PISA trong dạy học phần “Địa lý tự nhiên”- Địa lý 10 THPT nhằm phát triển năng lực cho học sinh 2. Đặc điểm, cấu trúc phần “Địa lí tự nhiên”- Địa lí 10 THPT Địa lí tự nhiên là một phần lớn của chương trình Địa lí 10 THPT.
Nội dung của phần này đề cập tới những vấn đề cơ bản và quan trọng của của các thành phần tự nhiên trên Trái Đất. Các thành phần tự nhiên của Trái Đát có sự chi phối, quy định, tác động tới đời sống, hoạt động sản xuất của con người. Hiểu biết về tự nhiên sẽ giúp con người tồn tại, sống hòa hợp với thiên nhiên và phát triển bền vững. Từ đó, học sinh có thể áp dụng kiến thức địa lí đã học, vận dụng vào giải quyết được những vấn đề của cuộc sống hàng ngày mà các em đã gặp hoặc nghe nói đến, cũng có thể sử dụng hiểu biết của mình từ thực tế để hiểu nhanh hơn kiến thức mà bài đặt ra.
Do có sự liên hệ hai chiều như vậy, nên HS tìm được hứng thú trong học tập, yêu thích môn Địa lí nhiều hơn.