Luận án tiến sĩ địa lý: Đánh giá cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Quảng Ngãi

Phân tích toàn diện cảnh quan và tài nguyên tỉnh Quảng Ngãi. Nghiên cứu giải pháp sử dụng hợp lý và phát triển bền vững để nâng cao chất lượng môi trường.

• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan cho mục đích sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ

Tóm tắt

I. Tổng quan luận án tiến sĩ đánh giá cảnh quan tỉnh Quảng Ngãi

Khai thác và sử dụng hợp lí tài nguyên gắn với phát triển bền vững là vấn đề thời sự. Nhiều quốc gia đang đối mặt với tình trạng khai thác quá mức. Tài nguyên thiên nhiên có dấu hiệu suy thoái. Môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng. Đánh giá cảnh quan là hướng nghiên cứu quan trọng. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho sử dụng hợp lí tài nguyên. Kết quả đánh giá giúp bố trí hợp lí các ngành sản xuất. Đồng thời phục vụ bảo vệ môi trường lãnh thổ. Quảng Ngãi nằm trong vùng Duyên hải Nam Trung Bộ. Tỉnh có tiềm năng lớn cho phát triển kinh tế toàn diện. Đường bờ biển dài khoảng 130 km. Vị trí địa lí tạo nhiều lợi thế trong xu thế hội nhập. Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá cảnh quan tỉnh Quảng Ngãi nhằm xây dựng cơ sở khoa học. Mục tiêu là phục vụ sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích cấu trúc cảnh quan. Từ đó xác định các đơn vị cảnh quan thích hợp cho từng loại hình sử dụng.

1.1. Tính cấp thiết của luận án đánh giá cảnh quan Quảng Ngãi

Khai thác tài nguyên quá mức đã gây ra nhiều bất cập. Một số nơi khai thác chưa đi đôi với bảo vệ và tái tạo. Tình trạng tận dụng nguồn tài nguyên sẵn có diễn ra phổ biến. Kết quả là tài nguyên thiên nhiên suy thoái rõ rệt. Mất cân bằng sinh thái ngày càng nghiêm trọng. Ô nhiễm môi trường lan rộng ở nhiều khu vực. Xói mòn và rửa trôi mạnh trên địa hình dốc. Đất đai bạc màu và thoái hoá gia tăng. Đánh giá cảnh quan trở thành nhu cầu cấp thiết. Phương pháp này giúp nhận diện đúng tiềm năng tài nguyên trước khi khai thác. Nghiên cứu tạo cơ sở khoa học cho quy hoạch sử dụng đất đai. Đồng thời hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường.

1.2. Vị trí địa lí và tiềm năng tự nhiên tỉnh Quảng Ngãi

Quảng Ngãi nằm trong vùng Duyên hải Nam Trung Bộ. Ba phía bắc, tây, nam giáp các tỉnh trong vùng và Tây Nguyên. Phía đông là biển Đông với đường bờ biển dài khoảng 130 km. Vùng đồng bằng ven biển nhỏ hẹp nhưng đa dạng. Ven bờ có nhiều bãi biển đẹp và cảng biển. Cảng nước sâu Dung Quất là quan trọng nhất. Đây là điều kiện thuận lợi cho giao thông vận tải biển và du lịch. Vùng đồi núi chiếm ba phần tư diện tích tự nhiên. Khu vực này thích hợp cho mô hình nông lâm kết hợp. Nguồn khoáng sản tuy không lớn nhưng đang được khai thác. Hoạt động này thúc đẩy công nghiệp và hợp tác đầu tư phát triển.

II. Phân tích vấn đề khai thác tài nguyên ở Quảng Ngãi

Kinh tế Quảng Ngãi tăng trưởng ấn tượng những năm gần đây. Tuy nhiên, tỉnh chưa khai thác tốt tiềm năng sẵn có. Quy hoạch khai thác tài nguyên chưa được đánh giá chi tiết. Việc tái tạo tài nguyên chưa được chú trọng đầy đủ. Nhiều hậu quả nghiêm trọng đã xuất hiện. Xói mòn và rửa trôi diễn ra mạnh trên địa hình dốc. Đất đai ngày càng bạc màu và thoái hoá. Sa mạc hoá gia tăng ở nhiều khu vực. Đa dạng sinh học suy giảm đáng kể. Ô nhiễm môi trường ảnh hưởng đến đời sống dân cư. Bồi lấp cửa sông xảy ra thường xuyên. Sạt lở bờ biển đe dọa các khu vực ven biển. Hàng năm, Quảng Ngãi chịu nhiều tai biến thiên nhiên. Những vấn đề môi trường cấp bách ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế xã hội. Hệ quả là đời sống người dân còn nhiều khó khăn. Tình hình phát triển chưa tương xứng với tiềm năng tự nhiên.

2.1. Thực trạng suy thoái tài nguyên đất và nước

Tài nguyên đất ở Quảng Ngãi đang chịu áp lực lớn. Khai thác thiếu kiểm soát dẫn đến xói mòn nghiêm trọng. Địa hình dốc kết hợp với mưa lớn gây rửa trôi mạnh. Diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp dần. Chất lượng đất suy giảm rõ rệt qua từng năm. Đất bạc màu do sử dụng liên tục không có thời gian phục hồi. Thoái hoá đất lan rộng ở vùng đồi núi. Sa mạc hoá xuất hiện tại một số khu vực. Tài nguyên nước cũng chịu tác động tiêu cực. Bồi lấp cửa sông làm thay đổi dòng chảy. Nguồn nước ngầm bị ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp. Cân bằng nước tự nhiên bị phá vỡ ở nhiều lưu vực.

2.2. Tác động của tai biến thiên nhiên đến cảnh quan

Quảng Ngãi nằm trong vùng chịu nhiều thiên tai. Bão và áp thấp nhiệt đới xuất hiện hàng năm. Lũ lụt gây thiệt hại nặng nề cho sản xuất. Sạt lở đất đe dọa tính mạng và tài sản người dân. Tai biến thiên nhiên làm biến đổi cảnh quan nhanh chóng. Bờ biển bị xói lở do sóng và dòng chảy. Các vùng đất thấp chịu ngập úng kéo dài. Hệ sinh thái tự nhiên bị phá vỡ cục bộ. Biến đổi khí hậu làm tăng tần suất thiên tai. Mực nước biển dâng đe dọa vùng ven biển. Nhiệt độ tăng ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Cần đánh giá cảnh quan để xây dựng phương án phòng chống hiệu quả.

III. Phương pháp đánh giá cảnh quan trong luận án tiến sĩ

Phương pháp đánh giá cảnh quan dựa trên hệ thống tiêu chí rõ ràng. Mỗi cảnh quan được đánh giá theo nhiều yếu tố thành tạo. Trọng số được xác định cho từng yếu tố ảnh hưởng. Thang điểm đánh giá sử dụng bốn bậc. Bậc bốn biểu thị mức rất thích hợp. Bậc ba là thích hợp trung bình. Bậc hai ít thích hợp. Bậc một không phù hợp với loại hình sử dụng. Trọng số phân thành ba mức độ ảnh hưởng. Mức quyết định có trọng số bằng ba. Mức ảnh hưởng mạnh có trọng số bằng hai. Mức ít ảnh hưởng có trọng số bằng một. Điểm đánh giá được tính bằng công thức trung bình cộng. Cảnh quan chứa yếu tố giới hạn được xếp vào nhóm không thích hợp. Các cảnh quan còn lại được phân chia theo cấp độ thích hợp. Khoảng cách điểm giữa các cấp được lấy đều nhau.

3.1. Hệ thống tiêu chí và thang điểm đánh giá cảnh quan

Hệ thống tiêu chí đánh giá được xây dựng trên cơ sở phân tích yếu tố thành tạo cảnh quan. Các tiêu chí bao gồm điều kiện tự nhiên, tài nguyên và hiện trạng sử dụng đất. Mỗi tiêu chí được gán trọng số phản ánh mức độ quan trọng. Thang điểm sử dụng thang bốn bậc từ một đến bốn. Điểm bốn dành cho cảnh quan rất thích hợp. Điểm ba dành cho cảnh quan thích hợp trung bình. Điểm hai cho nhóm ít thích hợp. Điểm một cho nhóm không phù hợp. Việc lựa chọn tiêu chí phụ thuộc vào loại hình sử dụng đất đánh giá. Các yếu tố giới hạn được xác định trước để loại bỏ cảnh quan không phù hợp. Quy trình này đảm bảo tính chính xác và khách quan của kết quả đánh giá.

3.2. Quy trình tính điểm và phân cấp cảnh quan

Quy trình tính điểm áp dụng công thức trung bình cộng có trọng số. Điểm đánh giá chung của mỗi cảnh quan được tính theo công thức Xa = 1/n ∑ kiXi. Trong đó ki là trọng số, Xi là điểm đánh giá yếu tố thứ i. Sau khi tính điểm riêng cho từng ngành sản xuất, tiến hành đánh giá tổng hợp. Cảnh quan được phân thành ba cấp thích hợp. Khoảng cách điểm giữa các cấp được tính đều nhau theo công thức ΔD = (Dmax - Dmin)/M. Cảnh quan có điểm cao nhất thuộc nhóm rất thích hợp. Cảnh quan có điểm thấp nhất thuộc nhóm ít thích hợp. Kết quả phân cấp là cơ sở cho quy hoạch sử dụng đất. Phương pháp này đảm bảo tính khoa học và khả năng áp dụng thực tiễn.

IV. Kết luận và ứng dụng đánh giá cảnh quan Quảng Ngãi

Luận án tiến sĩ đã xây dựng cơ sở lí luận về nghiên cứu cấu trúc cảnh quan. Phương pháp đánh giá cảnh quan được áp dụng thành công cho tỉnh Quảng Ngãi. Kết quả phân vùng cảnh quan là nền tảng cho quy hoạch lãnh thổ. Nghiên cứu đã xác định các đơn vị cảnh quan thích hợp cho từng loại hình sử dụng. Định hướng khai thác tài nguyên được đề xuất theo vùng chức năng. Mô hình nông lâm kết hợp phù hợp với vùng đồi núi. Phát triển du lịch biển gắn với bảo vệ hệ sinh thái ven bờ. Đánh giá cảnh quan cung cấp cơ sở khoa học cho sử dụng hợp lí tài nguyên. Kết quả nghiên cứu giúp bố trí hợp lí các ngành sản xuất. Đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên. Phương pháp này có thể áp dụng cho các tỉnh Duyên hải Nam Trung Bộ. Nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho phát triển bền vững. Quảng Ngãi có thể khai thác hiệu quả tiềm năng tự nhiên dựa trên kết quả đánh giá cảnh quan.

4.1. Định hướng khai thác và bảo vệ tài nguyên Quảng Ngãi

Kết quả đánh giá cảnh quan cho phép đề xuất định hướng khai thác hợp lí. Vùng đồng bằng ven biển phù hợp phát triển nông nghiệp và nuôi trồng thuỷ hải sản. Vùng đồi núi thích hợp cho mô hình nông lâm kết hợp. Khu kinh tế Dung Quất là hạt nhân công nghiệp của tỉnh. Đánh giá cảnh quan giúp xác định ranh giới phát triển công nghiệp. Quy hoạch cần cân nhắc giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Vùng ven biển cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Các bãi biển đẹp phục vụ du lịch sinh thái. Cảng nước sâu Dung Quất phát huy vai trò trung tâm logistics. Kết hợp khai thác và tái tạo tài nguyên đảm bảo phát triển bền vững.

4.2. Ứng dụng trong quy hoạch phát triển bền vững Quảng Ngãi

Kết quả đánh giá cảnh quan có giá trị ứng dụng thực tiễn cao. Bản đồ cảnh quan là công cụ hỗ trợ quy hoạch sử dụng đất. Các cấp chính quyền có thể tham khảo để bố trí không gian lãnh thổ. Phát triển bền vững đòi hỏi hài hoà giữa kinh tế và môi trường. Đánh giá cảnh quan giúp nhận diện khu vực ưu tiên bảo tồn. Đồng thời xác định vùng phù hợp cho phát triển sản xuất. Nghiên cứu cảnh quan tạo nền tảng cho đánh giá tác động môi trường. Quy hoạch tổng thể tỉnh cần tích hợp kết quả đánh giá. Hướng tiếp cận này phù hợp với chiến lược phát triển bền vững quốc gia. Quảng Ngãi có tiềm năng lớn để trở thành mô hình mẫu cho vùng Duyên hải Nam Trung Bộ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khai thác và sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên (TNTN) gắn với mục tiêu phát triển bền vững (PTBV) và bảo vệ môi trường (BVMT) là bài toán chiến lược mang tính sống còn đối với các vùng lãnh thổ chịu áp lực kép từ biến đổi khí hậu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Luận án tiến sĩ địa lí với đề tài "Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan cho mục đích sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Quảng Ngãi" đại diện cho một công trình nghiên cứu tiên phong trong việc vận dụng lý luận Địa lí tự nhiên tổng hợp và Cảnh quan học (CQH) ứng dụng vào việc giải quyết xung đột sinh thái - kinh tế tại dải duyên hải Nam Trung Bộ. Luận án được cấu trúc chặt chẽ trong 148 trang, tích hợp 24 hình và 29 bảng số liệu chuẩn hóa.

Bối cảnh khoa học của nghiên cứu xuất phát từ thực trạng suy thoái TNTN trầm trọng tại Quảng Ngãi: xói mòn rửa trôi trên địa hình dốc, bạc màu đất, hoang mạc hóa cục bộ, bồi lấp cửa sông và sạt lở bờ biển dài 130 km. Dù sở hữu Khu kinh tế Dung Quất (mở rộng theo Quyết định số 50/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) và cảng nước sâu Dung Quất, việc quy hoạch phát triển kinh tế của tỉnh vẫn bộc lộ lỗ hổng lớn khi thiếu các đánh giá tổng hợp đa biến ở cấp độ phân loại cảnh quan chi tiết. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: Sự thiếu vắng một cơ sở dữ liệu không gian phân cấp hoàn chỉnh về cấu trúc phân hóa tự nhiên và thang phân hạng thích nghi sinh thái phục vụ tối ưu hóa không gian sản xuất nông - lâm - du lịch và cây công nghiệp dài ngày (cây cao su).

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới của các thể tổng hợp tự nhiên tỉnh Quảng Ngãi được cấu trúc như thế nào qua các cấp phân vị cảnh quan?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tiềm năng thích nghi sinh thái của từng đơn vị cảnh quan đối với nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch toàn tỉnh và cây cao su huyện Bình Sơn đạt mức độ thuận lợi ra sao khi tích hợp các chỉ tiêu giới hạn?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Tiếp cận địa lí tổng hợp cho phép bóc tách cấu trúc đứng và ngang của lãnh thổ thành 139 loại cảnh quan toàn tỉnh và 107 dạng cảnh quan cấp huyện, phản ánh chính xác ranh giới thích nghi sinh thái.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Phân hạng cảnh quan bằng phương pháp trung bình cộng gia quyền kết hợp loại trừ yếu tố giới hạn sẽ tạo ra luận cứ khoa học tối ưu hóa không gian sử dụng đất mà không phá vỡ cân bằng sinh thái.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ phần đất liền tỉnh Quảng Ngãi ở bản đồ tỉ lệ 1:100.000 (3/4 diện tích là đồi núi) và không gian huyện trọng điểm Bình Sơn ở bản đồ tỉ lệ 1:50.000, tạo ra bước đột phá định lượng hóa tiềm năng tự nhiên phục vụ quy hoạch lãnh thổ.

Literature Review và Positioning

Lịch sử Cảnh quan học thế giới ghi nhận nền tảng từ học thuyết về tính toàn vẹn và mối quan hệ nhân quả vô sinh - hữu sinh của V. Dokuchaev (cuối thế kỷ XIX), sau đó phân nhánh thành trường phái phân loại cảnh quan Xô Viết với L.S. Berg, N.A. Solntsev (1958, 1960), A.G. Isachenko (1961, 1991), V.A. Nikolaev (1966, 1979) và trường phái sinh thái cảnh quan phương Tây tập trung vào cấu trúc - chức năng - động lực của R.T.T. Forman (1981), R.S. De Groot (1992).

Trong y văn tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc về trật tự thứ bậc phân vị:

1. Quan điểm của V.A. Nikolaev (1966, 1979): Đặt cấp Lớp cảnh quan (dựa trên cấu trúc hình thái đại địa hình/sơn văn) lên trên cấp Kiểu cảnh quan (xác định bởi sinh khí hậu và đới thổ nhưỡng).
2. Quan điểm đối lập của A.G. Isachenko (1961, 1991): Đặt cấp Kiểu cảnh quan (nhiệt - ẩm toàn cầu/khu vực) lên trên cấp Lớp cảnh quan, nhấn mạnh nền bức xạ và hoàn lưu khí quyển chi phối trước khi địa hình phân hóa lại.

Tại Việt Nam, các công trình kinh điển của Vũ Tự Lập (1976) trong "Cảnh quan địa lí miền Bắc Việt Nam" xác lập hệ thống phân vị cá thể 16 cấp, trong khi Lê Bá Thảo (1977) trong "Thiên nhiên Việt Nam" nhấn mạnh: "Đi đôi với việc khai thác thế mạnh, một vấn đề khác cũng có tầm quan trọng chiến lược đối với đất nước ta là vấn đề bảo vệ các tài nguyên tự nhiên và cải thiện MT sống". Giai đoạn sau, Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thượng Hùng, Nguyễn Ngọc Khánh (1997) chuẩn hóa hệ thống 7 cấp phân loại cảnh quan Việt Nam tỉ lệ 1:1.000.000. Hướng tiếp cận đánh giá kinh tế - sinh thái cảnh quan tiếp tục được hoàn thiện bởi Nguyễn Cao Huần (2001, 2005) dựa trên khung đánh giá đất đai của FAO (1976).

Luận án định vị chính xác khoảng trống nghiên cứu tại Quảng Ngãi: các công trình trước đây như Đề tài cấp Viện KH&CN Việt Nam (2003) tại lưu vực sông Trà Khúc hay Đề tài KHCN 07-02 (2000) về hoang mạc hóa mới chỉ tiếp cận cục bộ hoặc dừng lại ở quy mô khái quát dải ven biển (Phạm Hoàng Hải, 2003, 2010; Lại Vĩnh Cẩm, 2008). So sánh với các nghiên cứu quốc tế về cảnh quan đa chức năng tại châu Âu (Bastian et al., 2006) và quản lý tài nguyên đồng cỏ thích ứng tại Australia (Hobbs et al., 2002), luận án đã nâng cao tính nghiêm ngặt khi xây dựng ma trận phân hạng thích nghi đa cấp cho một vùng lãnh thổ chịu tác động mạnh mẽ của gió mùa nhiệt đới ẩm.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết Cảnh quan học ứng dụng thông qua việc chứng minh tính đúng đắn của việc vận dụng quan điểm A.G. Isachenko vào lãnh thổ nhiệt đới ẩm gió mùa có địa hình chia cắt mạnh. Tác giả luận giải sâu sắc: dù chịu sự phân tầng đai cao rõ rệt từ vùng núi cao phía Tây xuống dải cồn cát ven biển, toàn bộ không gian tự nhiên Quảng Ngãi vẫn nằm trọn trong một chế độ nhiệt - ẩm nhiệt đới gió mùa duy nhất. Do đó, việc đặt cấp Kiểu cảnh quan lên trên cấp Lớp cảnh quan là một đóng góp lý luận xác đáng, chuẩn hóa tiêu chí phân hóa tự nhiên cho các tỉnh miền Trung Việt Nam.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập chuỗi tương tác nhân quả ba giai đoạn: $$\text{Nghiên cứu cảnh quan (NCCQ)} \longrightarrow \text{Đánh giá cảnh quan (ĐGCQ)} \longrightarrow \text{Sử dụng hợp lí tài nguyên và BVMT}$$

Tác giả củng cố định nghĩa của Nguyễn Thượng Hùng: "NCCQ thực chất là nghiên cứu về các quá trình tương hỗ giữa các hợp phần tự nhiên, nguồn gốc phát sinh, quá trình phát triển và quy luật phân hoá của tự nhiên nhằm phát hiện và phân chia ra các thể tổng hợp tự nhiên, các đơn vị CQ có tính đồng nhất tương đối trong lãnh thổ làm cơ sở đánh giá tổng hợp các ĐKTN, TNTN và KTXH để lập quy hoạch SDHL, phát triển KTXH và BVMT".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba hệ lý thuyết lớn:

1. Lý thuyết Địa hệ tự nhiên (Geosystem Theory): Khảo sát cấu trúc đứng (tương tác giữa nham thạch, địa mạo, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật) và cấu trúc ngang (sự chuyển tiếp giữa các đơn vị sinh thái cảnh quan).
2. Lý thuyết Cảnh quan nhân sinh & Đa chức năng (Anthropogenic & Multifunctional Landscape): Đánh giá khả năng cung ứng hàng hóa, dịch vụ và bảo tồn môi trường sống dưới tác động nhân sinh.
3. Khung đánh giá thích nghi đất đai FAO (1976, 1983): Phân hạng định lượng mức độ thuận lợi của tài nguyên cho các mục đích nông - lâm nghiệp và du lịch.

Hệ thống phân loại cảnh quan 8 cấp được thiết lập chặt chẽ theo cấu trúc: $$\text{Hệ CQ} \rightarrow \text{Phụ hệ CQ} \rightarrow \text{Kiểu CQ} \rightarrow \text{Lớp CQ} \rightarrow \text{Phụ lớp CQ} \rightarrow \text{Hạng CQ} \rightarrow \text{Loại CQ} \rightarrow \text{Dạng CQ}$$

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho phần đất liền với hệ tọa độ chuẩn quốc gia VN-2000, không bao hàm hải đảo và vùng nước biển sâu, đảm bảo độ tin cậy tuyệt đối ở hai cấp bản đồ tỉ lệ 1:100.000 và 1:50.000.

       CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CQ                HỆ PHÂN VỊ 8 CẤP (ÁP DỤNG)

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo triết học hiện thực phản biện (critical realism), phối hợp phương pháp tiếp cận hệ thống - tổng hợp, quan điểm lịch sử - phát sinh và quan điểm phát triển bền vững. Luận án triển khai thiết kế đa mức (multi-level design): mức vĩ mô toàn tỉnh (tỉ lệ 1:100.000) nhằm định hướng liên ngành nông - lâm - du lịch, và mức vi mô cấp huyện tại Bình Sơn (tỉ lệ 1:50.000) nhằm tối ưu hóa chuỗi giá trị cây cao su cung cấp nguyên liệu cho nhà máy chế biến.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu kiểm soát sai số qua hệ thống tam giác đạc (triangulation):

• Thu thập và số hóa dữ liệu không gian: Kế thừa các bộ bản đồ địa chất khoáng sản (2006), bản đồ đất theo FAO-UNESCO (1999), dữ liệu khí tượng thủy văn, chuẩn hóa toàn bộ về hệ quy chiếu VN-2000 bằng phần mềm MapInfo.
• Khảo sát thực địa hai giai đoạn:
  • Giai đoạn 1 (2008 – 2010): Khảo sát tổng quan các tuyến điểm sinh thái điển hình (bãi biển Mỹ Khê, Khe Hai, KKT Dung Quất, Trà Xuân - Trà Bồng) để xây dựng chìa khóa giải đoán cảnh quan.
  • Giai đoạn 2 (2011 – 06/2012): Kiểm chứng tính chính xác của các khoanh vi ranh giới bản đồ, phỏng vấn nhanh nông thôn (PRA) và đối soát dữ liệu sử dụng đất thực tế.
• Hội chuẩn chuyên gia (Delphi): Tham vấn các nhà khoa học đầu ngành tại Viện Địa lí (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam), Trung tâm Tư vấn Lâm nghiệp, Sở NN&PTNT, Sở TN&MT Quảng Ngãi để hiệu chỉnh bảng trọng số và ngưỡng thích nghi sinh thái.

Data và phân tích

Mô hình định lượng đánh giá cảnh quan của luận án áp dụng thuật toán trung bình cộng gia quyền kết hợp bước sàng lọc logic (Boolean screening):

1. Bước sàng lọc nhân tố giới hạn: Các đơn vị cảnh quan chứa thuộc tính triệt tiêu (độ dốc $> 25^\circ$ đối với cây trồng hàng năm, tầng đất mỏng $< 30\text{ cm}$, ngập úng định kỳ đối với cây cao su) bị loại trực tiếp vào nhóm Không thích hợp.
2. Thuật toán tính điểm cảnh quan thích hợp: $$X_a = \frac{1}{n} \sum_{i=1}^n k_i X_i$$ Trong đó:

• $X_a$: Điểm đánh giá chung của đơn vị cảnh quan $a$.
• $k_i$: Trọng số của chỉ tiêu thứ $i$ ($k_i \in {1, 2, 3}$, tương ứng mức độ: ít ảnh hưởng, ảnh hưởng mạnh, quyết định).
• $X_i$: Điểm đánh giá của chỉ tiêu thứ $i$ ($X_i \in {1, 2, 3}$, tương ứng: ít thích hợp, thích hợp trung bình, rất thích hợp).
• $n$: Số lượng chỉ tiêu đánh giá trong hệ thống.

3. Thuật toán phân cấp thích hợp: $$\Delta D = \frac{D_{\max} - D_{\min}}{M}$$ Với $M = 3$ cấp phân vị (Rất thích hợp, Thích hợp trung bình, Ít thích hợp), tạo ra bước nhảy phân hạng khách quan, triệt tiêu độ lệch chủ quan của người đánh giá.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu của luận án mang lại 4 phát hiện đột phá có giá trị thực chứng cao:

1. Bản đồ hóa phân hóa cảnh quan toàn diện: Xác lập bức tranh tự nhiên Quảng Ngãi gồm 1 hệ, 1 phụ hệ, 1 kiểu, 3 lớp, 7 phụ lớp, 16 hạng và 139 loại cảnh quan ở tỉ lệ 1:100.000. Đây là công trình đầu tiên phân lập chi tiết 139 loại cảnh quan trên toàn bộ lãnh thổ tỉnh.
2. Cấu trúc cảnh quan chi tiết huyện Bình Sơn: Bóc tách không gian cấp huyện đạt độ chi tiết cao với 48 loại và 107 dạng cảnh quan ở tỉ lệ 1:50.000, định vị chính xác ranh giới các dạng cảnh quan đồi gò bazan thoái hóa và đất xám bạc màu.
3. Phân hạng không gian tối ưu cho nông - lâm nghiệp và du lịch: Phát hiện mức độ phân hóa thuận lợi không đồng đều; chứng minh 3/4 diện tích đồi núi phía Tây sở hữu tiềm năng lâm nghiệp phòng hộ và nông lâm kết hợp, trong khi dải đồng bằng ven biển hẹp tập trung lợi thế phát triển du lịch biển - sinh thái (bãi biển Mỹ Khê, Khe Hai) gắn kết với khu công nghiệp Dung Quất.
4. Xác lập quỹ đất mở rộng cây cao su: Đánh giá định lượng 107 dạng cảnh quan tại Bình Sơn, chỉ ra các dạng cảnh quan đồi thấp lượn sóng có tầng dày đất $> 70\text{ cm}$, thoát nước tốt là vùng tối ưu mở rộng diện tích cao su bền vững mà không xung đột với quỹ đất an ninh lương thực.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án chuẩn hóa quy trình phân loại cảnh quan nhiệt đới gió mùa ven biển, cung cấp minh chứng thực nghiệm khẳng định quan điểm cảnh quan học là cơ sở khoa học tối cao cho tổ chức lãnh thổ.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình tích hợp ArcGIS/MapInfo và ma trận MCE có thể chuyển giao, nhân rộng cho các tỉnh duyên hải miền Trung (Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên).
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Quảng Ngãi và các Sở ngành điều chỉnh Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ngãi đến năm 2020, tầm nhìn 2025, ngăn chặn tình trạng chuyển đổi đất rừng đầu nguồn bừa bãi và phòng chống hoang mạc hóa duyên hải.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian lãnh thổ: Nghiên cứu tập trung toàn bộ vào phần đất liền, chưa tích hợp phần biển và các hải đảo tiền tiêu quan trọng (như đảo Lý Sơn), làm giảm tính toàn diện của bức tranh tương tác lục địa - đại dương.
2. Giới hạn thuật toán đánh giá: Sử dụng công thức trung bình cộng gia quyền có ưu điểm dễ tính toán và cho phép bù trừ các chỉ tiêu, nhưng chưa phản ánh được tương tác phi tuyến tính giữa các yếu tố sinh thái phức tạp như phương pháp trung bình nhân hoặc mô hình mờ (Fuzzy Logic).
3. Giới hạn dữ liệu động lực theo mùa: Các số liệu vi khí hậu và thủy văn chủ yếu là số liệu quan trắc trung bình nhiều năm, chưa mô hình hóa tức thời các kịch bản cực đoan của biến đổi khí hậu (lũ quét, hạn hán kéo dài).

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được đề xuất:

• Mở rộng hệ thống phân loại cảnh quan tích hợp hải đảo và đới bờ biển ngập nước (Hệ cảnh quan biển đảo Quảng Ngãi - Lý Sơn).
• Ứng dụng thuật toán học máy (Machine Learning/Random Forest) và ảnh viễn thám độ phân giải cao (Sentinel-2, PlanetScope) để tự động hóa giải đoán biến động lớp phủ cảnh quan theo thời gian thực.
• Lượng giá kinh tế dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Valuation) cho từng đơn vị cảnh quan phục vụ cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và du lịch sinh thái.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và kinh tế - xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Địa lí tự nhiên, Quản lý tài nguyên và Môi trường tại các cơ sở đào tạo lớn như Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHQGHN), Đại học Sư phạm (ĐH Huế) và Viện Địa lí.
• Tác động công nghiệp và nông nghiệp: Hỗ trợ quy hoạch vùng nguyên liệu cao su bền vững tại huyện Bình Sơn, đảm bảo công suất cung ứng cho các nhà máy chế biến mủ cao su mà không gây thoái hóa đất.
• Tác động chính sách công: Cung cấp bản đồ phân vùng chức năng sinh thái, giúp Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư Quảng Ngãi thiết lập hành lang bảo vệ môi trường xung quanh Khu kinh tế Dung Quất, giảm thiểu xung đột giữa phát triển công nghiệp nặng và nuôi trồng thủy sản ven bờ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Địa lí: Tiếp cận khung phương pháp phân vị cảnh quan 8 cấp chuẩn hóa và bộ dữ liệu không gian 139 loại cảnh quan điển hình vùng nhiệt đới gió mùa.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở TN&MT, Sở NN&PTNT, Sở Xây dựng Quảng Ngãi): Sở hữu công cụ số học và bản đồ GIS phục vụ quy hoạch sử dụng đất, thẩm định đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và cấp phép đầu tư dự án.
• Doanh nghiệp Nông - Lâm nghiệp: Định vị chính xác các dạng cảnh quan thích hợp cao ($X_a \ge 2.5$) để phát triển vùng chuyên canh cây công nghiệp dài ngày, giảm thiểu rủi ro sinh kế do chọn sai lập địa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đó là việc luận chứng khoa học cho việc đặt cấp Kiểu cảnh quan lên trên cấp Lớp cảnh quan trong thang phân loại 8 cấp vùng nhiệt đới gió mùa, kế thừa và phát triển sáng tạo quan điểm của A.G. Isachenko (1961, 1991) phù hợp với đặc thù lãnh thổ Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?
So với các nghiên cứu phân vùng định tính của Vũ Tự Lập (1976) hay nghiên cứu dải ven biển diện hẹp của Lại Vĩnh Cẩm (2008), luận án đã số hóa 100% ranh giới cảnh quan trên hệ tọa độ VN-2000 bằng MapInfo, tích hợp thuật toán MCE với bước sàng lọc triệt tiêu nhân tố giới hạn, tạo ra hệ thống bản đồ số đa tỉ lệ (1:100.000 và 1:50.000) có khả năng truy vấn thuộc tính trực tiếp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Khu vực đồi gò huyện Bình Sơn - vốn bị coi là vùng đất xám nghèo dinh dưỡng và chịu khô hạn gay gắt - lại sở hữu tới 107 dạng cảnh quan vi mô, trong đó có nhiều diện tích đất bazan phong hóa sâu rất thích hợp để mở rộng cây cao su nếu có biện pháp giữ ẩm và đai rừng phòng hộ hợp lý.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?
Có. Quy trình thành lập bản đồ và ma trận phân hạng chỉ tiêu đánh giá (trọng số $k_i$, điểm số $X_i$, công thức phân bước nhảy $\Delta D$) được trình bày tường minh tại Chương 1, kèm theo hệ thống phụ lục ma trận tính điểm chi tiết, cho phép tái lập 100% trên các vùng lãnh thổ có cấu trúc sinh thái tương tự.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?
Định hướng mở rộng sang hệ thống cảnh quan đới bờ - hải đảo (tích hợp huyện đảo Lý Sơn), lượng giá dịch vụ hệ sinh thái (ESV) và tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI/GIS) trong cảnh báo suy thoái đất và hoang mạc hóa thời gian thực.

Kết luận

1. Xác lập hoàn chỉnh cơ sở lý luận và phương pháp luận Địa lí tự nhiên tổng hợp ứng dụng cho một tỉnh duyên hải miền Trung có địa hình phân hóa phức tạp.
2. Xây dựng thành công hệ thống phân loại cảnh quan 8 cấp, thành lập bản đồ cảnh quan tỉ lệ 1:100.000 cho tỉnh Quảng Ngãi (139 loại cảnh quan) và tỉ lệ 1:50.000 cho huyện Bình Sơn (107 dạng cảnh quan).
3. Đánh giá định lượng mức độ thích nghi sinh thái của các đơn vị cảnh quan, phân hạng không gian ưu tiên phát triển tối ưu cho ba ngành chiến lược: nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch.
4. Xác lập luận cứ khoa học thực tiễn cho việc mở rộng không gian trồng cây cao su tại huyện Bình Sơn, gắn kết vùng nguyên liệu với cơ sở công nghiệp chế biến.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường, hạn chế xói mòn, hoang mạc hóa và suy thoái hệ sinh thái, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu phát triển bền vững của tỉnh Quảng Ngãi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 Tổng hợp, phân tích hệ thống Nội dung ­ Tình hình NCCQ, ĐGCQ ­ Những nội dung liên quan đến đề tài ­ Phương pháp luận NCCQ, ĐGCQ Phương pháp vận dụng cho lãnh thổ nghiên cứu Kết quả Chương 2 Chương 3 Tổng hợp, Khảo sát Bản đồ, phân tích ­ Ý kiến chuyên Bản đồ, phân tích ­ Tổng hợp, phân tích hệ thực địa không gian bằng gia không gian bằng phân tích hệ thống GIS ­ ĐGCQ GIS thống ­ Khảo sát thực địa Đặc điểm các nhân tố Đa dạng CQ ­ Bản đồ các hợp phần thành tạo ­ Phân cấp mức độ thuận ­ Các bản đồ ĐGCQ phát ­ Kiến nghị SDHL tài thành tạo CQ Quảng Ngãi CQ lợi từng loại CQ cho phát triển nông nghiệp, lâm nguyên và không gian ưu Quảng Ngãi ­ Bản đồ CQ tỉnh Quảng Ngãi triển các ngành kinh tế nghiệp, du lịch tỉnh Quảng tiên phát triển các ngành ­ Bản đồ CQ huyện Bình Sơn tỉnh Quảng Ngãi; Ngãi; cây cao su huyện sản xuất trên toàn tỉnh ­ Phân cấp mức độ thuận Bình Sơn Quảng Ngãi lợi từng dạng CQ cho cây ­ Bản đồ định hướng ­ Kiến nghị BVMT cao su huyện Bình Sơn không gian ưu tiên phát ­ Kiến nghị phát triển, triển các ngành kinh tế. mở rộng diện tích cây ­ Bản đồ định hướng phân cao su huyện Bình Sơn. bố cây cao su. 7 Hình 2: Sơ đồ cấu trúc, nội dung chi tiết, phương pháp thực hiện và kết quả luận án 8 Bảng 1.

Nội dung nghiên cứu và kết quả từng chương của luận án Chươn Vấn đề tồn tại Câu hỏi cần giải quyết Tài liệu và phương Mục tiêu Kết quả và thảo luận Kết luận g (cần nghiên cứu) (giả thuyết) pháp nghiên cứu ­ Địa phương chưa NCCQ và có nghiên cứu, đánh Vận dụng NCCQ, ĐGCQ ­ Các tài liệu tham ­ Các giai đoạn, xu hướng phát triển ĐGCQ đã giải giá tổng hợp theo vào nghiên cứu ở Quảng khảo về lí luận và tình hình NCCQ, ĐGCQ trên thế quyết được từng đơn vị CQ Để hiểu về lí luận NCCQ, Ngãi như thế nào để đưa NCCQ, ĐGCQ trên giới và Việt Nam. những tồn tại cho 1 ĐGCQ và vận dụng vào ra được những định thế giới và Việt Nam. ­ Chưa có định ­ Những phương pháp NCCQ, ĐGCQ tỉnh, là hướng nghiên cứu ở Quảng Ngãi hướng sử dụng tổng hợp hướng phát triển ­ Tổng hợp, phân tích đã được xác định để áp dụng cho lãnh nghiên cứu rất theo các đơn vị cảnh quan tổng thể trên từng hệ thống thổ nghiên cứu. cần thiết cho của tỉnh? đơn vị CQ Quảng Ngãi.

­ Cảnh quan tự nhiên ­ Mỗi nhân tố có vai trò nhất định đối ­ Tìm quy luật phân hóa tự (CQTN) lãnh thổ phân hóa với sự thành tạo CQ Quảng Ngãi. nhiên bao trùm thiên nhiên CQ Quảng Ngãi ­ Nghiên cứu từng theo quy luật địa lí nào? lãnh thổ nghiên cứu ­ Cơ sở dữ liệu (bản ­ Tác động tổng hợp các nhân tố (tự phân hóa đa dạng, hợp phần riêng lẻ. ­ Những nhân tố nào hình đồ số), bản đồ giấy. nhiên, hoạt động khai thác lãnh thổ phức tạp, nhưng ­ Nghiên cứu tổng ­ Để hiểu vai trò từng nhân thành và tác động đến sự của người dân) tạo nên sự phân hóa vẫn thể hiện quy 2 tố thành tạo CQ, đặc điểm ­ Tổng hợp, phân tích hợp ở từng đơn vị phân hóa CQ Quảng CQ.

luật chung và chi lãnh thổ nhỏ phân hóa CQ toàn tỉnh ở Ngãi? hệ thống, thực địa, phối hình thức bản đồ CQ tỉ lệ 1: 100. ­ CQ Quảng Ngãi thuộc 1 kiểu CQ, khai thác, sử và phân hóa CQ cấp huyện ­ Đặc điểm CQ Quảng gồm 3 lớp, 7 phụ lớp, 16 hạng và có dụng tự nhiên. ở bản đồ CQ tỉ lệ 1: 50.000 Ngãi thể hiện như thế 139 loại. Riêng huyện Bình Sơn có 48 nào? loại và 107 dạng CQ.

3 ­ Chưa phát huy hết ­ Xác định tiềm năng tự ­ Làm thế nào để phát huy ­ Quy hoạch, kế ­ Bản đồ ĐGCQ phát triển các ngành Định hướng đưa lợi thế của ĐKTN và nhiên cho phát triển các hết những lợi thế của hoạch, chỉ tiêu phát kinh tế chiến lược toàn tỉnh và bản đồ ra phù hợp với TNTN ngành kinh tế chiến lược ĐKTN cho phát triển KT­ triển KT­XH địa ĐGCQ cho phát triển cây cao su tình hình thực XH ở Quảng Ngãi? phương huyện Bình Sơn. tiễn ở Quảng ­ Hoạt động KT­XH ­ Quy luật biến đổi CQ và Ngãi. để lại nhiều tác kiến nghị định hướng ­ Khả năng cho mở rộng ­ Tổng hợp, phân tích ­ Quảng Ngãi có thế mạnh phát triển động tiêu cực đến SDHL tài nguyên, BVMT diện tích cao su là bao hệ thống; ĐGCQ; GIS, nông nghiệp, tiềm năng phát triển lâm MT lãnh thổ sản xuất. nhiêu và phân bố ở đâu là ý kiến chuyên gia; nghiệp, lợi thế cho phát triển du lịch 9 biển và khả năng lớn cho phát triển và hợp lí? khảo sát thực địa mở rộng diện tích cây cao su.

CƠ SỞ LÍ LUẬN NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO CÁC MỤC ĐÍCH ỨNG DỤNG THỰC TIỄN 1. Tổng quan các vấn đề liên quan đến nội dung nghiên cứu 1. Trên Thế giới 1. Khái quát các hướng nghiên cứu của Khoa học cảnh quan Nghiên cứu cảnh quan (NCCQ) trên Thế giới được tiến hành từ rất sớm, nội dung nghiên cứu ngày càng đa dạng và chuyên sâu, kết quả nghiên cứu ngày càng phục vụ nhiều mục đích khác nhau của cuộc sống.

Hướng nghiên cứu ĐLTN tổng hợp trên thế giới có từ rất sớm, cùng với sự phát triển của khoa học Địa lí, đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, học thuyết CQ được hình thành và cùng phát triển độc lập ở hai nước Nga và Đức. Khi nghiên cứu về thổ nhưỡng V.Ducotraev đã phát triển học thuyết về tính toàn vẹn, thống nhất của môi trường (MT) địa lí, đồng thời đề xuất hướng nghiên cứu mới ­ mối quan hệ, tác động tương hỗ và nhân quả giữa giới vô sinh và hữu sinh. Học thuyết của ông được coi là nền tảng ban đầu của KHCQ Xô Viết. Docutraep có nhiều công trình của các nhà địa lí kinh điển, ở Nga: L.

NCCQ và công tác phân vùng ĐLTN bề mặt Trái đất cũng được các nhà địa lí Anh, Mỹ, Pháp quan tâm giải quyết. Cảnh quan học (CQH) ngày càng mở rộng phạm vi, đối tượng nghiên cứu. Đến giữa thế kỉ XX, học thuyết CQ tiến đến bước nghiên cứu phân hoá cấu trúc, chức năng của CQ. Nếu như cuối thế kỉ XIX là giai đoạn đặt nền móng hình thành khái niệm CQ, thì những năm 20 – 30 của thế kỉ XX , học thuyết CQ phát triển và đạt được nhiều điểm nhấn quan trọng.

Mặc dù chưa cung cấp được những tổng hợp lí luận lớn, song quan điểm CQ đã bắt đầu thâm nhập sâu vào thực tế nghiên cứu lãnh thổ [45]. Khái niệm CQ được hoàn thiện bởi nhiều nhà bác học [5], [25], [47], [55]. Sau Thế chiến thứ II (1945), ở Nga (Liên Xô cũ), NCCQ thực sự phát triển mạnh mẽ, lí thuyết NCCQ dần được hoàn thiện. Đóng góp vào sự phát triển này là 11 công lao của các nhà địa lí Xô Viết: N.

Giai đoạn này CQH đi vào nghiên cứu sự phân hoá bề mặt Trái đất và lớp vỏ địa lí. “CQ được xác định như một đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất các quy luật phân hoá địa đới và phi địa đới” (A. Mặc dù có nhiều quan niệm về CQ, nhưng hầu hết các nhà địa lí Xô Viết đều coi “cảnh quan” là “tổng hợp thể tự nhiên” ở các cấp khác nhau. KHCQ chuyển từ nghiên cứu định tính sang nghiên cứu định lượng với nhiều hướng tiếp cận mới: tiếp cận hệ thống, tiếp cận sinh thái học [132], tiếp cận điều khiển học, tiếp cận đa ngành.

Những tác động kĩ thuật vào CQ tạo nên bước ngoặt lớn trong NCCQ, chuyển “từ nghiên cứu cấu trúc sang nghiên cứu chức năng, động lực của CQ” [25] vào những năm 1960. Đến những năm 1970, nội dung NCCQ mở rộng, ngoài những nghiên cứu CQTN còn có nghiên cứu CQ văn hóa, CQ nhân sinh. Đồng thời với việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, CQH còn đi sâu nghiên cứu từng hợp phần CQ trong mối quan hệ với các khoa học liên ngành: Địa vật lí cảnh quan, Địa hóa CQ [68], sinh thái CQ [114], [120]… Gần đây, sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin đã hỗ trợ đắc lực cho NCCQ. Nhờ sự hỗ trợ của các phần mềm tin học, hệ thống thông tin địa lí, viễn thám và các công cụ hiện đại khác (GPS, GPRS.), NCCQ có thêm “sức mạnh” trong việc đo đạc, tính toán.

Đồng thời, tăng tính khách quan, tính chính xác cho kết quả nghiên cứu và cho phép các nhà nghiên cứu có thể tiến hành trên quy mô lớn, trên những địa hình hiểm trở đạt hiệu quả cao [39], [116], [133]. Đối tượng nghiên cứu của CQ là các đơn vị CQ – gồm các thành phần tự nhiên (địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn…), mối quan hệ giữa các hợp phần thông qua quá trình chuyển hóa vật chất, năng lượng trong CQ và hoạt động khai thác con người. Do đó, có nhiều công trình nghiên cứu các nhân tố thành tạo CQ như những hợp phần trong cấu trúc đứng. Bên cạnh những nghiên cứu chung, NCCQ đi vào lĩnh vực chuyên sâu: CQ địa mạo [110], [127], CQ sinh thái [111], [114], [120], CQ nông nghiệp [121], [123], CQ nông thôn [117], [123], CQ đô thị, CQ văn hoá [112] CQ du lịch… tựu chung lại, CQ vẫn là một chủ đề rộng lớn và phức tạp.

12 Tóm lại, NCCQ trên thế giới có những bước tiến vượt bậc, đạt được những thành tựu to lớn. Bước vào thế kỉ XXI, nhân loại đối mặt với hàng loạt vấn đề toàn cầu, ứng dụng NCCQ giải quyết những vấn đề này được đẩy mạnh hơn bao giờ. Sự phát triển mạnh mẽ theo nhiều hướng khác nhau thể hiện ý nghĩa thực tiễn và những đóng góp to lớn của CQH, góp phần hoàn thiện phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu KHCQ. Phân tích các kết quả nghiên cứu liên quan đến nội dung của luận án ­ Hệ thống phân vị cảnh quan Việc nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên không thể tiến hành trên phạm vi rộng lớn, mà phải chia thành các lãnh thổ nhỏ.

Để phục vụ cho công tác phân chia lãnh thổ, các nhà CQH đã đưa ra nhiều hệ thống phân vị khác nhau và được chia thành hai nhóm: các hệ thống phân vùng CQ và các hệ thống phân loại CQ. Song song với hệ thống phân vùng của các tác giả: Xontxev (1958,1960); M.