Chương 1. Xây dựng bộ câu hỏi theo định hướng PISA trong dạy học Lịch sử ở trường Trung học phổ thông – Lí luận và thực tiễn. Xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi theo định hướng PISA trong dạy học Lịch sử Việt Nam thời kì 1954 - 1975 ở trường Trung học phổ thông - Chương trình chuẩn. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1.
XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BỘ CÂU HỎI THEO ĐỊNH HƢỚNG PISA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi theo định hƣớng PISA trong dạy học lịch sử là một hoạt động có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Vậy “Trên cơ sở nào khẳng định việc xây dựng câu hỏi PISA trong dạy học lịch sử là cần thiết?”, “Đặc trưng của câu hỏi PISA là gì?”, “Sử dụng câu hỏi PISA có ý nghĩa như thế nào trong dạy học lịch sử ?” Những vấn đề đó sẽ đƣợc chúng tôi giải quyết trong chƣơng 1 của luận văn. Một số khái niệm 1. Khái niệm “câu hỏi”, “câu hỏi lịch sử”, “câu hỏi PISA” “Hỏi” là nêu ra điều mình muốn ngƣời khác trả lời để mình biết về vấn đề nào đó.
“Câu hỏi” là thuật ngữ chỉ việc nêu vấn đề trong nói hoặc viết, đòi hỏi phải có cách giải quyết. Khái niệm “câu hỏi” cũng còn đƣợc diễn đạt dƣới dạng khác nhƣ: câu hỏi là dạng cấu trúc ngôn ngữ, diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh cần đƣợc giải quyết. Tuy có những quan niệm khác nhau nhƣng dấu hiệu bản chất của câu hỏi là: xuất hiện điều chƣa rõ, cần đƣợc giải quyết từ điều đã biết. Trong đời sống cũng nhƣ trong nghiên cứu khoa học, con ngƣời chỉ nêu ra thắc mắc, tranh luận khi đã biết nhƣng chƣa đầy đủ, cần biết thêm.
Nếu khi không biết gì hoặc biết tất cả về sự vật nào đó thì không có gì để hỏi về sự vật đó nữa. Sự tƣơng quan giữa cái biết và cái chƣa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết của con ngƣời. Câu hỏi đƣợc sử dụng phổ biến trong cuộc sống cũng nhƣ trong dạy học. Tuy nhiên, câu hỏi trong cuộc sống không hoàn toàn giống với câu hỏi trong dạy học.
Trong cuộc sống, khi ngƣời ta muốn hỏi ai một điều gì thì ngƣời hỏi chƣa biết hoặc biết chƣa rõ ràng về điều đó. Nhƣng câu hỏi mà giáo viên đƣa ra trong quá trình dạy học là vấn đề mà giáo viên đã biết và học sinh đã học hoặc trên cơ sở những kiến thức đã học mà trả lời một cách thông minh, sáng tạo. Vì vậy câu hỏi 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong trong dạy học bao giờ cũng mang yếu tố mở, yếu tố nhận biết, khám phá hoặc khám phá lại dƣới dạng một thông tin khác bằng cách cho học sinh tìm ra các mối quan hệ, các qui tắc, các con đƣờng tạo ra một câu hỏi hoặc một cách giải quyết mới. Từ định nghĩa “câu hỏi” trong dạy học nhƣ trên, chúng tôi quan niệm: Câu hỏi lịch sử là một thuật ngữ chỉ những yêu cầu, nhiệm vụ giáo viên đưa ra mà học sinh cần trả lời trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông khi kiểm tra, đánh giá kết quả nhận thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo bộ môn cho học sinh.
Câu hỏi cùng với bài tập đều là phƣơng tiện để tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh, góp phần quan trọng vào việc phát triển tƣ duy cho các em. Nhƣng về cấu trúc, giữa câu hỏi và bài tập có điểm khác nhau. Câu hỏi chỉ nêu yêu cầu mà học sinh cần trả lời, còn trong bài tập vừa có yêu cầu, vừa có dữ liệu để học sinh căn cứ vào đó giải quyết yêu cầu học tập. Nhƣ vậy, bài tập có thể chứa một hay nhiều câu hỏi nhƣng không phải bất cứ câu hỏi nào cũng là bài tập.
Câu hỏi trong dạy học có vai trò vô cùng quan trọng: tạo môi trƣờng giao tiếp, môi trƣờng học tập, là công cụ khai thác kiến thức, phát triển tƣ duy cho ngƣời học đồng thời để kiểm tra đánh giá kết quả của ngƣời học nhƣng để phát huy hiệu quả của câu hỏi trong một giờ học không phải dễ dàng. Vì vậy, mới có những cuộc hội thảo về cách đặt câu hỏi trong dạy học. Cùng với xu hƣớng dạy học phát triển năng lực học sinh, việc xây dựng và sử dụng câu hỏi định hƣớng PISA trong các môn học đang trở thành một xu hƣớng quan trọng. Câu hỏi PISA (item) là câu hỏi với đáp án đƣợc mã hóa nhằm đo một số nhóm năng lực của các lĩnh vực Đọc hiểu, Toán học, Khoa học của học sinh ở lứa tuổi 15.
Bộ câu hỏi PISA (unit) gồm các câu hỏi (item) chỉ liên quan đến một bối cảnh mà thông tin về bối cảnh nằm trong phần dẫn. Việc xây dựng bộ câu hỏi theo tinh thần PISA là cần thiết trong quá trình đổi mới kiểm tra, đánh giá ở trƣờng THPT theo định hƣớng phát triển năng lực học sinh. Khái niệm “năng lực”, “đánh giá năng lực”. Phạm trù năng lực đƣợc hiểu theo những cách khác nhau nhƣ: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Năng lực là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí cá nhân khác như động cơ, hứng thú, niềm tin, … và kết nối chúng một cách hợp lí vào việc thực hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống”[21, tr.
Trong dạy học, “năng lực của người học là khả năng làm chủ hệ thống các kiến thức, kĩ năng cơ bản, phù hợp với lứa tuổi và kết nối chúng một cách hợp lí để thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả các tình huống thường gặp trong cuộc sống hàng ngày”[30, tr. 8] Đánh giá năng lực (Competence-based assessment) là “đánh giá khả năng tiềm ẩn của học sinh dựa trên sản phẩm đầu ra cuối một giai đoạn học tập, là quá trình tìm kiếm minh chứng về việc học sinh đã thực hiện thành công các sản phẩm đó”[4, tr. Thực chất, đánh giá năng lực là đánh giá theo chuẩn và theo sản phẩm đầu ra nghĩa là không chỉ đánh giá kiến thức, kĩ năng của học sinh mà phải chú trọng đánh giá khả năng vận dụng sáng tạo kiến thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau. Đánh giá năng lực chính là đánh giá kiến thức, kĩ năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa.
Để chứng minh học sinh có năng lực ở một mức độ nào đó, giáo viên phải tạo cơ hội cho các em dùng kiến thức để giải quyết vấn đề trong tình huống mang tính thực tiễn. Câu hỏi ở mức độ vận dụng chính là công cụ đánh giá thể hiện rõ nhất đánh giá năng lực của học sinh. Bộ câu hỏi của PISA hiện nay là kiểu mẫu cho việc đƣa kiến thức, kĩ năng trong trƣờng học vào những tình huống, bối cảnh cụ thể nhƣ cá nhân, công cộng, nghề nghiệp, giáo dục, cuộc sống và sức khỏe, Trái Đất và môi trƣờng, công nghệ … để đánh giá khả năng ứng dụng kiến thức của học sinh. Cơ sở xuất phát của vấn đề xây dựng câu hỏi theo định hướng PISA trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 1.
Xuất phát từ lí luận dạy học hiện đại Lí luận dạy học hiện đại nhƣ thuyết kiến tạo với đại biểu là J. Piaget, thuyết sƣ phạm tƣơng tác với đại diện là Jean – Marc Denomme và Madelanie Roy, lí thuyết tình huống của J. Vial … đều nhấn mạnh vai trò của ngƣời học với tƣ cách là ngƣời tham gia chủ động, trực tiếp vào quá trình dạy học để tìm kiếm kiến thức và 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lĩnh hội kỹ năng dƣới sự hƣớng dẫn của giáo viên. Nhƣng để ngƣời học có thể phát huy tối đa vai trò của mình thì các nhà giáo dục phải xây dựng đƣợc một môi trƣờng giáo dục giúp học sinh có thể sử dụng năng lực tƣ duy ở mức tối đa.
Môi trƣờng ấy sẽ đƣợc xây dựng bằng các hoạt động tƣơng tác giữa giáo viên với học sinh và giữa học sinh với nhau mà hệ thống câu hỏi là công cụ quan trọng để “kích hoạt” và dẫn dắt những hoạt động tƣơng tác đó. Việc sử dụng câu hỏi trong những tình huống dạy học nhất định sẽ đòi hỏi học sinh phải vận dụng các thao tác tƣ duy nhƣ phân tích, so sánh, phán đoán, suy luận, đánh giá và giải quyết vấn đề. Câu hỏi chính là công cụ để giáo viên kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh. Vì câu hỏi có một vai trò quan trọng nhƣ thế nên có thể nói chất lƣợng cũng nhƣ khả năng thành công của một bài học và một giờ dạy sẽ đƣợc quyết định chủ yếu qua hệ thống câu hỏi.
Bài học ấy, giờ học ấy đã thật sự phát huy đƣợc tính tích cực của ngƣời học hay chƣa; mục đích của bài học ấy, giờ học ấy có hƣớng đến phát triển năng lực hay không, về căn bản là do hệ thống câu hỏi quyết định. Do đó, khả năng thành công của việc thay đổi chƣơng trình theo hƣớng tiếp cận năng lực sẽ phụ thuộc nhiều vào nhận thức về bản chất và mục đích của hệ thống câu hỏi cũng nhƣ năng lực thiết kế những câu hỏi này của các nhà biên soạn sách giáo khoa và giáo viên đứng lớp. Xuất phát từ mục tiêu giáo dục và mục tiêu dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông Trong quy trình dạy học, kiểm tra, đánh giá là khâu cuối cùng. Bản chất của kiểm tra, đánh giá là xác định xem mục tiêu của chƣơng trình đào tạo, của môn học có đạt đƣợc hay không và nếu đạt đƣợc thì đạt ở mức độ nào, có đáp ứng yêu cầu đặt ra hay không.
Kiểm tra, đánh giá là cái đích để ngƣời học tùy theo khả năng của bản thân tìm cách riêng cho mình hƣớng tới. Ngoài ra, thông tin khai thác từ kiểm tra, đánh giá sẽ rất hữu ích cho việc điều chỉnh phƣơng pháp dạy của thầy và phƣơng pháp học của trò, đồng thời giúp các nhà quản lý có những thay đổi cần thiết khi đề ra mục tiêu đào tạo.Vì vậy, muốn đổi mới phƣơng pháp kiểm tra, đánh giá trong dạy học lịch sử, phải quán triệt sâu sắc mục tiêu giáo dục, mục tiêu giáo dục nói chung, mục tiêu dạy học bộ môn nói riêng. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.