Viêm xoang ở trẻ em: Nguyên nhân và cách điều trị hiệu quả

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng cận lâm sàng của viêm xoang nhiễm khuẩn ở trẻ em, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Trường học: Viện TMHTW
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Viêm xoang ở trẻ em: Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị hiệu quả
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về viêm xoang ở trẻ em Nguyên nhân và triệu chứng

Viêm xoang ở trẻ em là tình trạng viêm niêm mạc của một hoặc nhiều xoang cạnh mũi. Đây là một trong những bệnh lý phổ biến nhất ở trẻ em, với tỷ lệ mắc khoảng 1-2%. Nguyên nhân chính gây ra viêm xoang có thể bao gồm nhiễm khuẩn, dị ứng, và các yếu tố môi trường. Triệu chứng của viêm xoang thường bao gồm nghẹt mũi, chảy mũi, đau đầu, và sốt. Việc nhận biết sớm các triệu chứng này rất quan trọng để có thể điều trị kịp thời và hiệu quả.

1.1. Nguyên nhân gây viêm xoang ở trẻ em Những yếu tố chính

Nguyên nhân gây viêm xoang ở trẻ em thường liên quan đến nhiễm khuẩn, dị ứng, và các yếu tố môi trường như ô nhiễm không khí. Nhiễm khuẩn là nguyên nhân phổ biến nhất, trong đó vi khuẩn Streptococcus pneumoniae thường gặp nhất. Dị ứng với phấn hoa, bụi, và nấm mốc cũng có thể dẫn đến viêm xoang. Ngoài ra, các yếu tố như thời tiết lạnh và ẩm ướt cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

1.2. Triệu chứng viêm xoang ở trẻ em Nhận biết sớm

Triệu chứng viêm xoang ở trẻ em bao gồm nghẹt mũi, chảy mũi, đau đầu, và sốt. Trẻ có thể cảm thấy khó chịu, quấy khóc, và không muốn ăn uống. Việc nhận biết sớm các triệu chứng này giúp phụ huynh có thể đưa trẻ đến bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

II. Các thách thức trong điều trị viêm xoang ở trẻ em Những vấn đề cần lưu ý

Điều trị viêm xoang ở trẻ em gặp nhiều thách thức do sự khác biệt về sinh lý và tâm lý so với người lớn. Trẻ em thường không thể diễn đạt rõ ràng các triệu chứng của mình, điều này làm cho việc chẩn đoán trở nên khó khăn hơn. Hơn nữa, việc sử dụng thuốc cũng cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng để tránh tác dụng phụ không mong muốn. Việc điều trị không đúng cách có thể dẫn đến tình trạng viêm xoang mạn tính, ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ.

2.1. Khó khăn trong chẩn đoán viêm xoang ở trẻ em

Chẩn đoán viêm xoang ở trẻ em thường gặp khó khăn do trẻ không thể mô tả rõ ràng các triệu chứng. Các triệu chứng như đau đầu, nghẹt mũi có thể dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác. Do đó, bác sĩ cần phải thực hiện các xét nghiệm và kiểm tra kỹ lưỡng để đưa ra chẩn đoán chính xác.

2.2. Tác dụng phụ của thuốc điều trị viêm xoang ở trẻ em

Việc sử dụng thuốc điều trị viêm xoang ở trẻ em cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng. Một số loại thuốc có thể gây ra tác dụng phụ như buồn nôn, chóng mặt, hoặc thậm chí là phản ứng dị ứng. Do đó, việc theo dõi và điều chỉnh liều lượng thuốc là rất quan trọng để đảm bảo an toàn cho trẻ.

III. Phương pháp điều trị viêm xoang hiệu quả cho trẻ em Hướng dẫn chi tiết

Điều trị viêm xoang ở trẻ em có thể bao gồm việc sử dụng thuốc kháng sinh, thuốc kháng histamine, và các biện pháp hỗ trợ như xông hơi. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp cần dựa trên nguyên nhân gây bệnh và tình trạng sức khỏe của trẻ. Ngoài ra, việc duy trì vệ sinh mũi họng và tăng cường sức đề kháng cũng rất quan trọng trong việc phòng ngừa tái phát.

3.1. Sử dụng thuốc kháng sinh trong điều trị viêm xoang

Thuốc kháng sinh thường được chỉ định trong trường hợp viêm xoang do nhiễm khuẩn. Việc lựa chọn loại thuốc và liều lượng cần phải dựa trên tình trạng cụ thể của trẻ. Cần lưu ý rằng không phải tất cả các trường hợp viêm xoang đều cần dùng kháng sinh, và việc lạm dụng có thể dẫn đến kháng thuốc.

3.2. Các biện pháp hỗ trợ điều trị viêm xoang cho trẻ em

Ngoài việc sử dụng thuốc, các biện pháp hỗ trợ như xông hơi, rửa mũi bằng nước muối sinh lý cũng rất hiệu quả trong việc giảm triệu chứng viêm xoang. Những biện pháp này giúp làm sạch niêm mạc mũi, giảm nghẹt mũi và cải thiện tình trạng sức khỏe tổng thể của trẻ.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong điều trị viêm xoang ở trẻ em Kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp điều trị đúng cách có thể giúp giảm triệu chứng viêm xoang ở trẻ em một cách hiệu quả. Việc theo dõi và đánh giá kết quả điều trị là rất quan trọng để điều chỉnh phương pháp điều trị kịp thời. Các nghiên cứu cũng cho thấy rằng việc kết hợp giữa thuốc và các biện pháp hỗ trợ có thể mang lại hiệu quả cao hơn trong việc điều trị viêm xoang.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả điều trị viêm xoang ở trẻ em

Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng thuốc kháng sinh kết hợp với các biện pháp hỗ trợ như xông hơi có thể giúp giảm triệu chứng viêm xoang một cách nhanh chóng. Các trẻ em được điều trị theo phác đồ này thường có tỷ lệ tái phát thấp hơn so với những trẻ chỉ sử dụng thuốc.

4.2. Theo dõi và đánh giá kết quả điều trị viêm xoang

Việc theo dõi và đánh giá kết quả điều trị là rất quan trọng trong việc điều chỉnh phương pháp điều trị. Các bác sĩ cần thường xuyên kiểm tra tình trạng sức khỏe của trẻ để có thể đưa ra những điều chỉnh kịp thời, đảm bảo hiệu quả điều trị cao nhất.

V. Kết luận và tương lai của điều trị viêm xoang ở trẻ em

Viêm xoang ở trẻ em là một bệnh lý phổ biến nhưng có thể điều trị hiệu quả nếu được phát hiện và điều trị kịp thời. Tương lai của điều trị viêm xoang ở trẻ em sẽ phụ thuộc vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và cải tiến các phương pháp hiện tại. Việc nâng cao nhận thức về bệnh và các biện pháp phòng ngừa cũng rất quan trọng trong việc giảm tỷ lệ mắc bệnh.

5.1. Tương lai của điều trị viêm xoang ở trẻ em Những xu hướng mới

Tương lai của điều trị viêm xoang ở trẻ em có thể sẽ chứng kiến sự phát triển của các phương pháp điều trị mới, bao gồm các loại thuốc sinh học và liệu pháp gen. Những phương pháp này hứa hẹn sẽ mang lại hiệu quả cao hơn và ít tác dụng phụ hơn.

5.2. Vai trò của phòng ngừa trong điều trị viêm xoang

Phòng ngừa viêm xoang ở trẻ em thông qua việc duy trì vệ sinh mũi họng, tăng cường sức đề kháng và tránh các yếu tố gây dị ứng là rất quan trọng. Việc giáo dục phụ huynh về các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và cải thiện sức khỏe cho trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viêm xoang là bệnh lý viêm nhiễm niêm mạc các xoang cạnh mũi phổ biến tại Việt Nam, chiếm tỷ lệ khoảng 2% đến 5% dân số, trong đó nhóm bệnh nhi chiếm từ 1% đến 2%. Bệnh lý này thường khởi phát như một biến chứng sau các đợt viêm đường hô hấp trên cấp tính. Khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm cùng mức độ ô nhiễm môi trường gia tăng tại các đô thị là những yếu tố kích phát hàng đầu khiến bệnh dễ chuyển thành mạn tính. Nếu không được chẩn đoán và can thiệp kịp thời, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như viêm mô tế bào ổ mắt, viêm dây thần kinh thị giác gây giảm thị lực, viêm tắc tĩnh mạch xoang hang và áp xe não đe dọa tính mạng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng kê đơn kháng sinh theo kinh nghiệm tại các cơ sở y tế khi chưa có dữ liệu vi sinh cập nhật, dẫn đến tình trạng vi khuẩn kháng thuốc gia tăng nhanh chóng. Nghiên cứu hướng đến ba mục tiêu cụ thể: Khảo sát đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của viêm xoang nhiễm khuẩn ở trẻ em; xác định tỷ lệ phân lập các chủng vi khuẩn từ dịch xoang hàm và mức độ nhạy cảm với kháng sinh của chúng; đối chiếu các triệu chứng lâm sàng với kết quả vi sinh nhằm tối ưu hóa chỉ định điều trị.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên các bệnh nhi từ 5 đến 15 tuổi tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương phối hợp cùng Khoa Vi sinh Bệnh viện Bạch Mai từ tháng 12/2009 đến tháng 7/2010. Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị, giúp giảm tỷ lệ thất bại điều trị nội khoa xuống dưới 10%, rút ngắn thời gian dùng thuốc và hạn chế nguy cơ xảy ra biến chứng nội sọ ở trẻ nhỏ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh bệnh học và phức hợp lỗ ngách (Ostiomeatal Complex) của Messerklinger và Stammberger. Theo lý thuyết này, sự tắc nghẽn thông khí và dẫn lưu tại khe giữa là cơ chế cốt lõi dẫn đến giảm phân áp oxy, làm tổn thương chức năng biểu mô lông chuyển và tạo điều kiện cho vi khuẩn kỵ khí lẫn hiếu khí tăng sinh. Đồng thời, đề tài áp dụng học thuyết phát triển phôi thai học hệ xoang của Augiés cùng công trình sinh lý học xoang của Flottes và Riu. Hệ thống xoang sàng và xoang hàm phát triển sớm nhất từ thời kỳ bào thai và hoàn thiện giải phẫu vào khoảng 5 đến 6 tuổi, trong khi xoang trán chỉ xuất hiện rõ trên phim chụp từ 8 tuổi và hoàn thiện ở tuổi 20. Trở kháng hô hấp qua mũi của trẻ em cao hơn người lớn từ 3 đến 4 lần, khiến các tổn thương phù nề niêm mạc dễ dàng gây bít tắc xoang toàn diện.

Bên cạnh đó, khung lý thuyết về cơ chế đề kháng kháng sinh của vi khuẩn đường hô hấp giải thích hiện tượng vi khuẩn tiết men beta-lactamase hoặc biến đổi protein gắn penicillin (PBP). Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Phức hợp lỗ ngách, hệ thống vận chuyển chất nhầy lông chuyển, viêm xoang mạn đợt hồi viêm và kháng sinh đồ vi sinh chuẩn thức.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp từ quá trình theo dõi tiến cứu trên các bệnh nhi từ 5 đến 15 tuổi được chẩn đoán xác định viêm xoang tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích dựa trên tiêu chuẩn thu nhận chặt chẽ: Bệnh nhân có đầy đủ hồ sơ bệnh án, được nội soi mũi xoang, chụp cắt lớp vi tính (CT-Scanner) đúng quy cách và đồng ý chọc hút dịch xoang hàm làm xét nghiệm vi sinh. Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm các trường hợp có chống chỉ định chọc xoang hoặc đã dùng kháng sinh trong vòng 7 ngày trước thời điểm lấy mẫu.

Phương pháp nghiên cứu mô tả từng trường hợp có can thiệp được lựa chọn nhằm đối chiếu trực quan giữa hình thái tổn thương giải phẫu trên nội soi, mức độ mờ đặc trên phim cắt lớp vi tính với kết quả nuôi cấy phân lập vi sinh. Dụng cụ chuyên dụng bao gồm ống nội soi Hopkins 2,7mm các góc 0 độ, 30 độ và 70 độ; máy chụp CT-Scanner với các lát cắt Coronal và Axial dày 3 đến 4mm. Kỹ thuật chọc xoang hàm qua ngách dưới bằng kim troca tạo góc trên 45 độ với vách mũi xoang, cách đầu cuốn dưới 1cm giúp thu thập bệnh phẩm mủ nguyên chất chuyển về phòng vi sinh xử lý trong vòng 2 giờ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ phân lập vi khuẩn dương tính từ dịch chọc hút xoang hàm đạt mức cao, dao động từ 65% đến 70% tổng số mẫu xét nghiệm. Điều này khẳng định vai trò căn nguyên hàng đầu của vi khuẩn trong các đợt viêm xoang mủ ở trẻ em.

Thứ hai, cơ cấu vi khuẩn phân lập cho thấy hai tác nhân chiếm ưu thế tuyệt đối là Streptococcus pneumoniae (Phế cầu) với tỷ lệ khoảng 35% đến 38% và Haemophilus influenzae chiếm khoảng 28% đến 30%. Các vi khuẩn tiếp theo bao gồm Moraxella catarrhalis (chiếm khoảng 15% đến 18%) và Staphylococcus aureus (chiếm khoảng 8% đến 12%).

Thứ ba, kết quả kháng sinh đồ ghi nhận mức độ đề kháng kháng sinh báo động. Các chủng Streptococcus pneumoniae và Haemophilus influenzae kháng mạnh với Ampicillin và Penicillin tự nhiên (tỷ lệ kháng trên 60%), kháng Co-trimoxazole trên 55%. Tuy nhiên, vi khuẩn vẫn duy trì mức độ nhạy cảm cao trên 85% đến 95% đối với Amoxicillin kết hợp Axit Clavulanic, Cefuroxime và Ceftriaxone.

Thứ tư, về mặt cận lâm sàng, 100% bệnh nhân có hình ảnh dày niêm mạc hoặc mờ đặc xoang hàm trên phim CT-Scanner. Khoảng 42% trường hợp có bất thường giải phẫu vùng phức hợp lỗ ngách như xoang hơi cuốn giữa, bóng sàng quá phát hoặc vẹo vách ngăn chèn ép khe giữa.

Thảo luận kết quả

Cơ chế bệnh sinh chính là sự phối hợp giữa tắc nghẽn cơ học tại phức hợp lỗ ngách và sự xâm nhập của vi khuẩn đường hô hấp trên. Khi khe giữa bị hẹp, nồng độ oxy trong lòng xoang sụt giảm nghiêm trọng, làm tê liệt hoạt động của lớp lông chuyển và thúc đẩy vi khuẩn chuyển từ trạng thái hội sinh sang gây bệnh thực sự.

Kết quả phân lập trong nghiên cứu này tương đồng với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam. Một nghiên cứu của Lê Công Định ghi nhận tỷ lệ nuôi cấy dương tính ở xoang hàm trẻ em là 48,38% với Streptococcus pneumoniae chiếm 37,5%. Báo cáo của Nhan Trừng Sơn tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 cũng cho thấy tỷ lệ phân lập đạt 66,66% với ưu thế thuộc về Haemophilus influenzae. Khảo sát của Trịnh Thị Hồng Loan tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương ghi nhận tỷ lệ dương tính 86,54% và phế cầu chiếm 29,41%. Sự tương đồng này khẳng định tính ổn định của mô hình vi sinh vật gây bệnh đường hô hấp trên trẻ em qua các giai đoạn.

Để minh họa rõ nét mối tương quan này, toàn bộ phân bố chủng vi sinh có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ hiện diện của từng loại vi khuẩn. Song song đó, bảng ma trận kháng sinh đồ đối chiếu nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) giúp các bác sĩ lâm sàng dễ dàng nhận diện phổ nhạy cảm của từng nhóm thuốc, từ đó xây dựng chiến lược can thiệp trúng đích thay vì điều trị bao vây.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành và cập nhật hướng dẫn điều trị kháng sinh ưu tiên lựa chọn nhóm Amoxicillin-Clavulanate hoặc Cephalosporin thế hệ 2-3 đường uống làm phác đồ đầu tay cho viêm xoang nhiễm khuẩn trẻ em. Mục tiêu nâng tỷ lệ đáp ứng điều trị khỏi lên trên 90% ngay trong liệu trình 10 đến 14 ngày đầu tiên. Thời gian hoàn thành trong quý 1 do Hội đồng Thuốc và Điều trị các bệnh viện chuyên khoa chủ trì.
2. Chuẩn hóa quy trình chẩn đoán nội soi kết hợp chọc hút dịch xoang hàm lấy bệnh phẩm nuôi cấy vi sinh đối với các trường hợp viêm xoang tái phát trên 3 lần mỗi năm hoặc thất bại với điều trị ban đầu. Mục tiêu nâng tỷ lệ xác định chính xác căn nguyên vi khuẩn đạt trên 80% và trả kết quả kháng sinh đồ trong vòng 48 giờ. Thời gian triển khai từ 3 đến 6 tháng do Khoa Tai Mũi Họng phối hợp Khoa Vi sinh thực hiện.
3. Tổ chức các chương trình đào tạo liên tục về kỹ thuật đọc phim cắt lớp vi tính độ phân giải cao và chỉ định phẫu thuật nội soi chức năng mũi xoang (FESS) tối thiểu cho trẻ em có dị hình giải phẫu. Mục tiêu đảm bảo 95% bác sĩ chuyên khoa nhận diện chính xác bất thường giải phẫu vùng phức hợp lỗ ngách. Thời gian thực hiện định kỳ 6 tháng một lần do các Viện nghiên cứu và Trường Đại học Y khoa đảm trách.
4. Đẩy mạnh tuyên truyền tiêm chủng vắc-xin phòng phế cầu liên hợp và vắc-xin phòng Haemophilus influenzae type b (Hib) cho trẻ em dưới 5 tuổi. Mục tiêu nâng tỷ lệ bao phủ vắc-xin đạt trên 90% tại cộng đồng trong lộ trình 12 đến 24 tháng nhằm giảm thiểu 30% đến 40% nguy cơ biến chứng hô hấp nặng, do Hệ thống Y tế Dự phòng và Trạm Y tế cơ sở triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng và Bác sĩ Nhi khoa: Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu vi sinh cập nhật, giúp các bác sĩ nâng cao độ chính xác khi kê đơn kháng sinh theo kinh nghiệm trong 48 giờ đầu và tối ưu hóa quy trình rửa xoang điều trị cho bệnh nhi.
• Dược sĩ lâm sàng và Nhà quản trị bệnh viện: Nguồn dữ liệu thực chứng hỗ trợ xây dựng danh mục thuốc kháng sinh thiết yếu, thiết lập hệ thống giám sát đề kháng kháng sinh tại chỗ và giảm thiểu chi phí điều trị do đổi thuốc trung bình 20% đến 30% cho mỗi ca bệnh.
• Học viên sau đại học, Bác sĩ nội trú và Nghiên cứu sinh y học: Công trình cung cấp phương pháp luận mẫu mực về thiết kế nghiên cứu mô tả can thiệp lâm sàng kết hợp kỹ thuật xét nghiệm vi sinh chuẩn hóa, hữu ích cho việc phát triển các đề tài nghiên cứu liên ngành.
• Bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh: Hỗ trợ nâng cao kỹ năng phân tích các mốc giải phẫu tinh vi trên phim cắt lớp vi tính 3mm, phục vụ chẩn đoán phân biệt chính xác giữa viêm xoang đơn thuần với các dị hình cấu trúc cuốn mũi và bóng sàng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao trẻ dưới 5 tuổi ít khi bị viêm xoang trán mà chủ yếu mắc viêm xoang hàm và xoang sàng? Quá trình tạo phôi cho thấy xoang sàng và xoang hàm hình thành từ tuần thứ 4 của thai kỳ và hoàn thiện cấu trúc lúc 5 đến 6 tuổi. Ngược lại, xoang trán chỉ xuất hiện trên phim X-quang khi trẻ đạt 8 tuổi và phát triển đến 20 tuổi. Do đó, viêm xoang ở trẻ nhỏ tập trung chủ yếu tại hệ thống xoang hàm và xoang sàng.

2. Vi khuẩn nào là nguyên nhân gây viêm xoang nhiễm khuẩn phổ biến nhất ở trẻ em? Theo các số liệu phân lập, hai chủng vi khuẩn chiếm tỷ lệ áp đảo là Streptococcus pneumoniae (khoảng 35% đến 38%) và Haemophilus influenzae (khoảng 28% đến 30%). Đây là các vi khuẩn thường trú ở vùng tỵ hầu, dễ dàng tấn công vào xoang khi niêm mạc bị tổn thương sau nhiễm virus hoặc viêm mũi dị ứng kéo dài.

3. Kỹ thuật chọc hút dịch xoang hàm có gây nguy hiểm cho mầm răng của trẻ nhỏ không? Khi thực hiện đúng quy trình chuẩn qua ngách dưới mũi, kim chọc được đặt cách đầu cuốn dưới 1cm và cách sàn mũi 1cm với góc nghiêng trên 45 độ. Vị trí này hoàn toàn an toàn, nằm phía trên mầm răng vĩnh viễn và xuyên qua phần xương mỏng nhất, giúp lấy dịch mủ xét nghiệm chính xác mà không gây tổn thương giải phẫu.

4. Chụp cắt lớp vi tính (CT-Scanner) có ưu thế gì vượt trội so với chụp X-quang thường quy? Phim X-quang tư thế Blondeau và Hirtz chỉ phản ánh sơ bộ tình trạng mờ đặc lòng xoang. Trong khi đó, CT-Scanner với các lát cắt mỏng 3 đến 4mm phát hiện chi tiết các dị hình phức hợp lỗ ngách (chiếm 42% ca bệnh) như xoang hơi cuốn giữa, bóng sàng quá phát hoặc tế bào Haller mà nội soi và X-quang thông thường không thể quan sát được.

5. Loại kháng sinh nào hiện nay mang lại hiệu quả điều trị cao nhất đối với viêm xoang trẻ em? Các chủng vi khuẩn phân lập hiện đề kháng trên 60% với Ampicillin và Penicillin đơn thuần do cơ chế sinh beta-lactamase. Tuy nhiên, chúng vẫn nhạy cảm trên 85% đến 95% với Amoxicillin kết hợp Axit Clavulanic và Cephalosporin thế hệ 2 hoặc 3. Đây là các nhóm thuốc được khuyến nghị ưu tiên hàng đầu trong phác đồ điều trị nội khoa chuẩn.

Kết luận

• Tỷ lệ nuôi cấy vi khuẩn dương tính trong dịch xoang hàm trẻ em đạt mức cao từ 65% đến 70%, khẳng định vai trò cốt lõi của nhiễm khuẩn trong các đợt viêm xoang cấp và đợt cấp của viêm xoang mạn.
• Hai chủng vi sinh vật chiếm ưu thế tuyệt đối là Streptococcus pneumoniae và Haemophilus influenzae, chiếm tổng cộng hơn 65% các trường hợp phân lập được.
• Tình trạng vi khuẩn kháng các kháng sinh thông thường như Penicillin, Ampicillin và Co-trimoxazole vượt mức 55% đến 60%, đòi hỏi việc sử dụng các kháng sinh ức chế men beta-lactamase ngay từ đầu.
• Phim chụp cắt lớp vi tính lát mỏng và nội soi mũi xoang là phương tiện chẩn đoán hình ảnh bản lề, phát hiện các bất thường giải phẫu phức hợp lỗ ngách ở 42% bệnh nhi.
• Chọc hút dịch xoang hàm vừa là thủ thuật can thiệp điều trị giải phóng ứ đọng mủ hiệu quả, vừa là tiêu chuẩn vàng để thu thập bệnh phẩm vi sinh phục vụ kháng sinh đồ chính xác.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là thiết lập cơ sở dữ liệu khoa học về vi sinh và độ nhạy cảm kháng sinh tại chỗ, xóa bỏ phương thức điều trị kinh nghiệm thiếu căn cứ. Trong 3 đến 6 tháng tới, các cơ sở y tế cần chuẩn hóa quy trình phân lập vi khuẩn từ dịch xoang và mở rộng nghiên cứu đa trung tâm trong 1 đến 2 năm tiếp theo. Các y bác sĩ và nhà chuyên môn hãy chủ động áp dụng các phát hiện từ luận văn này vào thực tiễn khám chữa bệnh nhằm nâng cao hiệu quả điều trị và bảo vệ sức khỏe toàn diện cho trẻ em.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 ®Æt vÊn ®Ò Viªm xoang lµ t×nh tr¹ng viªm niªm m¹c cña mét xoang hay nhiÒu xoang c¹nh mòi[40], ®îc coi nh lµ mét biÕn chøng cña viªm ®êng h« hÊp trªn[5]. Viªm xoang lµ mét trong nh÷ng bÖnh phæ biÕn nhÊt ë c¶ ngêi lín vµ trÎ em. Tû lÖ viªm xoang ë ViÖt Nam kho¶ng 2 - 5%[13] trong ®ã viªm xoang trÎ em chiÕm kho¶ng 1 - 2%. Theo CDC Mü th× bÖnh viªm xoang ngµy cµng gia t¨ng ë trÎ em v× ®©y lµ hËu qu¶ cña viªm ®êng h« hÊp trªn (6.

ë níc ta, ®iÒu kiÖn khÝ hËu nãng Èm, t×nh tr¹ng « nhiÔm vµ ®iÒu kiÖn sinh ho¹t thÊp lµ nh÷ng yÕu tè thuËn lîi cho sù phæ biÕn cña bÖnh. Viªm xoang cã thÓ g©y ra c¸c biÕn chøng nh: viªm d©y thÇn kinh thÞ gi¸c dÉn tíi mï m¾t, viªm mµng n·o, ¸p xe n·o, viªm t¾c tÜnh m¹ch hang lµm nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng. Ngµy nay, sù bïng næ cña hµng lo¹t kh¸ng sinh m¹nh th× viªm xoang Ýt g©y ra c¸c biÕn chøng nguy hiÓm trªn. Tuy nhiªn, viªm xoang nÕu kh«ng ®iÒu trÞ triÖt ®Ó sÏ trë thµnh bÖnh m¹n tÝnh lµm ¶nh hëng tíi søc khoÎ, sù ph¸t triÓn thÓ lùc vµ trÝ tuÖ cña trÎ em.

Viªm xoang cã nhiÒu nguyªn nh©n g©y nªn nh: nhiÔm khuÈn, dÞ øng, suy gi¶m miÔn dÞch, « nhiÔm m«i trêng…. Trong ®ã nhiÔm khuÈn lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n th- êng gÆp. Còng nh c¸c bÖnh nhiÔm khuÈn nãi chung, trong ®iÒu trÞ viªm xoang nhiÔm khuÈn viÖc sö dông kh¸ng sinh kh¸ng khuÈn thÝch hîp lµ môc tiªu quan träng ph¶i ®¹t ®îc. ë níc ta c¸c kh¸ng sinh ®îc lùa chän ®Ó ®iÒu trÞ viªm xoang thêng dùa trªn c¸c híng dÉn sö dông thuèc ®iÒu trÞ vµ kinh 2 nghiÖm cña b¸c sÜ vÒ vi khuÈn häc t¹i ®Þa ph¬ng.

Tuy nhiªn, c¸c chñng vi khuÈn ®· ngµy cµng ®Ò kh¸ng víi c¸c kh¸ng sinh do viÖc sö dông kh¸ng sinh kh«ng hîp lý. C¸c kÕt qu¶ b¸o c¸o vÒ ®Ò kh¸ng kh¸ng sinh cña vi khuÈn t¹i mçi bÖnh viÖn ®îc thay ®æi liªn tôc nhng vÉn kh«ng cËp nhËt ®- îc th«ng tin ®Õn víi c¸c b¸c sÜ mét c¸ch thêng xuyªn. §iÒu ®ã lµm gi¶m hoÆc mÊt hiÖu lùc cña kh¸ng sinh trong ®iÒu trÞ viªm xoang, lµm bÖnh diÔn biÕn kÐo dµi vµ dÔ g©y biÕn chøng. §Ó ®¹t ®îc kÕt qu¶ ®iÒu trÞ tèt trong viªm xoang nhiÔm khuÈn th× ph¶i lµm xÐt nghiÖm vÒ vi khuÈn: nu«i cÊy, ph©n lËp vi khuÈn vµ lµm kh¸ng sinh ®å x¸c ®Þnh møc ®é nh¹y c¶m víi kh¸ng sinh cña chóng.

Tõ ®ã lùa chän ®óng thuèc cho mçi bÖnh nh©n riªng biÖt. Thùc hiÖn ®iÒu nµy kh«ng dÔ v× kh«ng ph¶i c¬ së y tÕ nµo còng lµm ®îc xÐt nghiÖm vi khuÈn. V× vËy chóng t«i thÊy cÇn ph¶i tiÕn hµnh mét nghiªn cøu vÒ vi khuÈn trong bÖnh lý viªm xoang trÎ em vµ sù nh¹y c¶m víi kh¸ng sinh cña c¸c vi khuÈn ®ã, gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ bÖnh lý viªm xoang trÎ em. BÖnh lý viªm xoang trÎ em cã nh÷ng ®Æc tÝnh rÊt kh¸c biÖt víi ngêi lín v× ngoµi nh÷ng nguyªn nh©n g©y viªm xoang nã cßn phô thuéc vµo sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn c¸c xoang ë trÎ em.

C¸c xoang mÆt th«ng th¬ng víi nhau, cã liªn quan mËt thiÕt víi nhau vÒ gi¶i phÉu, sinh lý, bÖnh lý. Trong ®ã xoang hµm lµ xoang ph¸t triÓn sím nhÊt, rÊt dÔ bÞ viªm, biÓu hiÖn bÖnh lý sím nhÊt, râ nhÊt trªn l©m sµng vµ XQ, lÊy bÖnh phÈm thuËn lîi vµ chÝnh x¸c nhÊt. V× vËy, trong nghiªn 3 cøu nµy chóng t«i chØ tiÕn hµnh lÊy bÖnh phÈm ë xoang hµm lµm ®¹i diÖn cho c¶ phøc hÖ xoang mÆt. HiÖn nay vÊn ®Ò ®iÒu trÞ kh¸ng sinh ®èi víi bÖnh viªm xoang lµ kh«ng cã c¬ së, ®Æc biÖt lµ trong viªm xoang trÎ em vµ cha cã nhiÒu nghiªn cøu lÊy dÞch trong xoang trÎ em lµm xÐt nghiÖm vi khuÈn.

V× vËy, chóng t«i th©ý cÇn tiÕn hµnh ®Ò tµi nghiªn cøu víi c¸c môc tiªu cô thÓ lµ: 1. Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng, cËn l©m sµng cña viªm xoang nhiÔm khuÈn ë trÎ em. T×m hiÓu cña c¸c lo¹i vi khuÈn trong xoang, x¸c ®Þnh ®é nh¹y c¶m víi kh¸ng sinh cña c¸c lo¹i vi khuÈn thêng gÆp trong viªm xoang. §èi chiÕu c¸c ®Æc ®iÓm l©m sµng víi xÐt nghiÖm vi khuÈn ®Ó rót ra kinh nghiÖm trong chÈn ®o¸n vµ chØ ®Þnh kh¸ng sinh thÝch hîp.

4 Ch¬ng 1 Tæng quan 1. Trªn thÕ giíi Sau chiÕn tranh thÕ giíi thø 2, viªm mòi xoang ®îc nghiªn cøu tû mØ ë c¶ ngêi lín vµ trÎ em bëi c¸c t¸c gi¶ nh: Wballenger (1947), Alemairey (1957), L. NhiÒu t¸c gi¶ ®· nghiªn cøu vÒ vi khuÈn trong xoang nh: Ellen[29], Slack[43], Tinkelman[47],…nghiªn cøu vÒ vi khuÈn trong viªm xoang cÊp vµ m·n tÝnh ë trÎ em. Klein nghiªn cøu vÒ vi khuÈn trong viªm xoang cÊp ngêi lín[34].

Biel[22], Erkan[30], Gwaltney[31], hartog vµ Degener[32], Su vµ Liu[44], Debain[50]…nghiªn cøu vÒ vi khuÈn trong viªm xoang m·n tÝnh ë ngêi lín. Brook nghiªn cøu vi khuÈn trong viªm xoang ë trÎ em vµ ngêi lín cÊp tÝnh vµ m·n tÝnh…[23],[24],[25] 1. ë ViÖt nam - §· cã nhiÒu t¸c gi¶ nghiªn cøu vÒ VMXTE nh TrÇn H÷u Tíc (1974), Vâ TÊn (1974) L¬ng Sü CÇn (1991), NguyÔn Hoµng S¬n (1992)…. - Lª C«ng §Þnh ( 1987 - 1992) Nghiªn cøu 31 trêng hîp trÎ em t¹i ViÖn TMHTW: LÊy mñ trong xoang hµm nu«i cÊy, ph©n lËp, tû lÖ d¬ng tÝnh lµ 48.38%, Streptococcus pneumoniae gÆp nhiÒu nhÊt (37.

5 Nhan Trõng S¬n nghiªn cøu 123 trêng hîp viªm xoang m·n tÝnh trÎ em ë bÖnh viÖn Nhi ®ång I (1996 - 1997) cã tû lÖ ph©n lËp vi khuÈn lµ 66,66%, nhiÒu nhÊt lµ H. NguyÔn §×nh B¶ng vµ Lª TrÇn Quang Minh nghiªn cøu 40 trêng hîp viªm xoang hµm m·n tÝnh ®ît håi viªm ë ngêi lín (1993), cã tû lÖ ph©n lËp ®îc vi khuÈn lµ 87.5% trong ®ã vi khuÈn kþ khÝ chiÕm 35% [1]. Ph¹m TuÊn C¶nh nghiªn cøu 79 trêng hîp viªm xoang hµm m·n tÝnh ë ngêi lín t¹i viÖn TMHTW (1994) cã tû lÖ nu«i cÊy d¬ng tÝnh lµ 39.24% H×nluinzae gÆp nhiÒu nhÊt (25%) råi tíi M catarrhalis 18. Ph¹m Quang ThiÖn nghiªn cøu 74 trêng hîp viªm xoang hµm m·n tÝnh t¹i BV ViÖt Nam - Thuþ §iÓn (2001) tû lÖ ph©n lËp ®îc vi khuÈn lµ 63,51% trong ®ã thêng gÆp nhÊt lµ Acineto bacter spp råi tíi H.

TrÞnh ThÞ Hång Loan nghiªn cøu 52 trêng hîp viªm mòi xoang m·n tÝnh t¹i viÖn TMHTW (2003) tû lÖ nu«i cÊy vi khuÈn d¬ng tÝnh lµ 86,54% trong ®ã S.pneumoniae gÆp nhiÒu nhÊt chiÕm 29,41% [13]. NguyÔn TÊn Phong ®· giíi thiÖu kü thuËt néi soi chÈn ®o¸n trong ®ã cã kü thuËt néi soi chÈn ®o¸n bÖnh lý mòi xoang ë trÎ em [14]. S¬ lîc bµo thai häc mòi xoang. Sù ph¸t triÓn cña hèc mòi[1] 6 TuÇn thø 5 ph«i kú th× phÇn ®Çu tiªn cña c¸c hèc mòi t- ¬ng lai ®· xuÊt hiÖn.

Sù kÕt nèi cña c¸c chåi mÆt, sù h×nh thµnh x¬ng khÈu c¸i vµ v¸ch ng¨n mòi sÏ ng¨n chia miÖng nguyªn thuû ra hèc miÖng ë díi vµ 2 hèc mòi ë trªn. §Õn tuÇn thø 9 cña ph«i kú th× hèc mòi ®· h×nh thµnh. Sau ®ã 2 hèc mòi ph¸t triÓn to lªn vÒ chiÒu cao vµ chiÒu réng. Ta cã thÓ ph©n biÖt râ rµng c¸c cuèn mòi, khe mòi gi÷a víi tói lÖ, tÕ bµo ®ª mòi , mám mãc bãng s¸ng tõ tuÇn thø 21 ph«i thai.

Khi sinh ra th× tÊt c¶ c¸c cÊu tróc cña mòi ®· n»m ®óng vÞ trÝ. Khoang khÝ trong mòi lµ rÊt hÑp víi trÎ hµi nhi vµ niªm m¹c chØ h¬i viªm nhÑ, lËp tøc g©y t¾c mòi ngay. TrÇn vßm cña trÎ míi sinh rÊt thÊp so víi lç vßi Eustache n»m ë phÝa sau cña ®u«i cuèn díi. Sù ph¸t triÓn c¸c hèc xoang mÆt[18],[20],[21], [48],[52].

Nguyªn uû cña c¸c xoang chÝnh lµ nguyªn uû cña hèc mòi t¹o nªn, do ®ã cßn gäi xoang lµ nh÷ng hèc phô cña mòi. Vµo tuÇn lÔ thø t cña thêi kú bµo thai xuÊt hiÖn mÇm biÓu b× ngöi vµ h×nh thµnh nªn r·nh biÓu b×, nã x©m nhËp vµo tæ chøc trung m« cña khèi mÆt vµ t¹o nªn tói chÝnh vµ tói phô cña hèc mòi. Theo AugiÐs (1931) "TÊt c¶ c¸c hèc phô ®Òu r»ng buéc víi xoang sµng" 1. Sù ph¸t triÓn xoang sµng( Ethmoidsinus) Xoang sµng xuÊt hiÖn sím nhÊt vµo ®Çu thêi kú bµo thai tõ nô phÔu sµng.

C«ng tr×nh sinh lý xoang cña Flottes, Riu cho thÊy, ë trÎ s¬ sinh nh÷ng tÕ bµo sµng ®· ®îc h×nh thµnh râ rÖt. Tõ n¨m thø 2 nã b¾t ®Çu ph¸t triÓn nhanh chãng vµ 7 cã sù th«ng khÝ ë phÇn æ m¾t vµ phÝa tríc. Mét sè tÕ bµo sµng tríc ph¸t triÓn vÒ phÝa x¬ng tr¸n vµ x¬ng hµm t¹o ra xoang tr¸n vµ xoang hµm. Cßn c¸c tÕ bµo sµng sau ph¸t triÓn vÒ phÝa x¬ng bím ®Ó h×nh thµnh xoang bím.

Kho¶ng 12 ®Õn 13 tuæi hÖ thèng nµy kÕt thóc ph¸t triÓn, v× vËy xoang sµng ®ãng vai trß chÝnh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c¸c xoang mÆt vµ trong nhiÔm trïng xoang. Sù ph¸t triÓn xoang hµm. Xoang hµm ph¸t triÓn muén h¬n, tõ tuÇn lÔ thø t cña bµo thai n»m trong x¬ng hµm trªn, lóc ®Çu lµ mét khe nhá, th¸ng thø ba , thø t h×nh thµnh hèc s©u, th¸ng thø s¸u ph¸t triÓn réng ra ®îc phñ mét líp niªm m¹c tõ xoang sµng chui vµo. Sù ph¸t triÓn cña xoang hµm hoµn toµn phô thuéc vµo sù ph¸t triÓn cña x¬ng hµm trªn vµ liªn quan mËt thiÕt víi sù ph¸t triÓn cña hÖ thèng r¨ng, khi 4 tuæi xoang xuÊt hiÖn trªn phim XQ, khi 5-6 tuæi míi thùc sù hoµn chØnh, khi 20 tuæi th× ngõng ph¸t triÓn.

V× vËy ë trÎ em viªm xoang hµm thùc sù chØ sau 5-6 tuæi, cÇn t«n träng c¸c mÇm r¨ng khi ®iÒu trÞ xoang hµm ë trÎ em. Sù ph¸t triÓn cña xoang tr¸n. TrÎ s¬ sinh cha cã xoang tr¸n. B¶n chÊt nã lµ 1 tÕ bµo sµng tríc nh« lªn vµ len vµo gi÷a 2 líp vá x¬ng tr¸n.

Lóc 8 tuæi xuÊt hiÖn trªn phim XQ, ®Õn 20 tuæi míi hoµn thµnh sù ph¸t triÓn. Tríc 8 tuæi rÊt khã ph©n biÖt xoang tr¸n vµ xoang sµng tríc, mét sè t¸c gi¶ cho ®ã lµ nh¸nh æ m¾t cña xoang sµng. Sù ph¸t triÓn cña xoang bím. Khi míi ®Î ra xoang bím lµ mét hèc nhá n»m trong tiÓu cèt Bertin.

Vµo 3 - 4 tuæi tiÓu cèt s¸t nhËp vµo x¬ng bím. Lóc 12 tuæi xoang chØ chiÕm phÇn tríc díi cña th©n x¬ng bím, ®Õn lóc 15 tuæi th× ngõng ph¸t triÓn. ë trÎ em chØ cã xoang hµm vµ xoang sµng lµ ph¸t triÓn ®Çy ®ñ nªn viªm xoang trÎ em chñ yÕu lµ viªm xoang hµm vµ xoang sµng. S¬ lîc gi¶i phÉu mòi xoang 1.

Gi¶i phÉu hèc mòi [1] 1. Th¸p mòi Mòi ë gi÷a mÆt vµ gièng nh mét c¸i th¸p rçng ®Ó ®øng. Th¸p mòi gåm 2 phÇn: PhÇn cøng vµ phÇn mÒm.