Chương 1 TỔNG QUAN 1. THỰC TRẠNG MÔI TRƯỜNG LAO ĐỘNG, BỆNH VIÊM MŨI DỊ ỨNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN 1. Môi trường lao động công nhân dệt may - Mô tả dây chuyền cung bông và chải dệt [41] Từ bông kiện Phá kiện bông Xé tay Đưa vào máy xé trộn Đưa sang xé 6 trục (Đánh tơi bông với tốc độ cao để tạp rơi ra ngoài) Đưa về hòm tổng chuyển ra 2 đầu cân cuộn thành quả bông cấp cho máy chải. Đánh xé bông với tốc độ cao Cuộn thành cúi thô Đưa vào máy ghép Ghép 5,6 cúi (tăng độ săn của sợi thô) Ra máy thô (ghép 3,4 sợi để tiếp tục tăng độ săn) Máy xe sợi con Máy ống (đánh thành quả sợi to) Buồng chuẩn bị dệt Sâu go Máy mắc Máy hồ Máy dệt.
- Qui trình may công nghiệp [45]: + Công đoạn may chiếm một vị trí rất quan trọng trong quá trình sản xuất. Nhiệm vụ chính của công đoạn này là từ nhiều chi tiết bán thành phẩm lắp ráp thành sản phẩm duy nhất (sản phẩm hoàn thiện). Lực lượng lao động trực tiếp ngồi may chiếm khoảng 80% số lượng lao động trong xưởng. Máy móc sử dụng chính trong công đoạn này chủ yếu là máy may 1 kim, 2 kim, máy vắt sổ, máy thùa khuy, đính bọ… Các máy móc đều là thiết bị bán tự động và chạy bằng điện, NLĐ chỉ cần đạp bàn đạp và giữ nguyên bàn đạp được gắn với máy may thì máy may sẽ chạy tự động, và khi nhả bàn đạp thì máy may sẽ dừng hoạt động.
+ Đặc điểm của may công nghiệp theo dây chuyền là mỗi công nhân trong một dây chuyền sẽ thực hiện một công đoạn may các chi tiết và lắp ghép các chi tiết để đến khi hoàn thành sản phẩm ở cuối dây chuyền. Người công nhân may ở đầu dây chuyền khi thực hiện xong chi tiết của sản phẩm sẽ 4 chuyển cho người may công đoạn tiếp theo, mỗi công đoạn, vị trí trong chuyền được phân công công việc cụ thể cho NLĐ để chuyên môn hóa. Cuối chuyền sẽ có bàn kiểm tra sản phẩm nếu phát hiện sản phẩm có lỗi, sai sót ở công đoạn nào thì sẽ chuyển lại cho người ở công đoạn đó thực hiện sửa lại. - Các yếu tố nguy hiểm, có hại xuất hiện trong qui trình sản xuất: - Bụi - Bụi, ồn, - Nguy cơ tai chói lóa hay Nguyên vật liệu nạn lao động thiếu sáng, mang vác thiếu độ thông thoáng - Nguy cơ Xếp vải, cắt mẫu, ráp - Bụi, ồn tai nạn lao - Nguy cơ tai động và mắc nạn lao động bệnh do các chấn thương Chuyền may công nghiệp tác hại nghề nghiệp, - Nhiệt độ, ecgônômi - Nguy cơ tai nạn lao động và mắc bệnh Lò hơi Là hơi do các tác cung cấp hại nghề nghiệp, hơi ecgônômi Kiểm tra (KCS) Gấp – Đóng gói - Bụi - Nguy cơ tai nạn lao động Kho thành phẩm Hình 1.
Dây chuyền may công nghiệp và các yếu tố nguy hiểm, có hại Các công đoạn và khu vực trong dây chuyền may công nghiệp phát sinh các yếu tố có hại chủ yếu như bụi, ồn, nhiệt, thiếu sáng hoặc chói lóa có nguy cơ gây ảnh hưởng sức khỏe NLĐ và mắc bệnh do nghề nghiệp, tập trung ở cắt, may, là hơi. 5 Một số đặc trưng chủ yếu của may công nghiệp phát sinh những yếu tố nguy hiểm, có hại chính như sau: Vi khí hậu: do điều kiện nhà xưởng may công nghiệp của các công ty có qui mô lớn thường thiết kế rộng và lớn để sắp xếp từ 300-500 lao động tương ứng với 10-12 dây chuyền (mỗi dây chuyền có từ 30-40 bàn may), có nơi còn bố trí lên tới 600-700 lao động trong một xưởng may. Do thiết kế nhà xưởng rộng và dài nên dẫn đến các hệ thống thông hút gió hoạt động không hiệu quả, do vậy tốc độ lưu chuyển không khí trong xưởng sẽ kém, gây ngột ngạt, khó thở và ảnh hưởng đến sức khỏe NLĐ [17][42]. Ở các nhà xưởng may chỉ lắp đặt hệ thống thông gió tự nhiên thì có khoảng 50% vị trí lao động có nhiệt độ vượt TCVSLĐ, còn nhà xưởng lắp đặt hệ thống giàn mát bằng hơi nước thì con số này giảm còn khoảng 21%, nhà xưởng lắp đặt hệ thống điều hòa thì tỷ lệ này là bằng 0… Các yếu tố như bụi, ồn phát sinh trong hoạt động sản xuất may công nghiệp thì hầu hết là đảm bảo TCVSLĐ.
Bụi: đối với may công nghiệp, loại bụi đặc trưng là bụi bông có lẫn tạp chất đọng trên vải phát sinh trong quá trình sản xuất. Bụi phát sinh trong quá trình sản xuất có thể ảnh hưởng rất nhiều đến cơ quan hô hấp của NLĐ, dễ gây nên các bệnh như Viêm mũi dị ứng, Hen phế quản, Bệnh phổi bụi bông [74]. Qua một số kết quả nghiên cứu trước đây đánh giá chung về môi trường lao động may công nghiêp cơ bản như sau: kết quả đánh giá chung về môi trường may công nghiệp 2 miền Bắc Nam ở thời điểm năm 2001 cho thấy nhiệt độ trong các xưởng may cao hơn TCVSLĐ và cao hơn nhiệt độ ngoài trời từ 1,2 đến 2,60C, độ ẩm thường đạt TCVSLĐ; đối với bụi và tiếng ồn thì ở tất cả các vị trí trong dây chuyền may hầu hết là đạt và nằm trong giới hạn TCVSLĐ. Tác giả Nguyễn Thế Công cũng cho biết kết quả nghiên cứu môi trường lao động trong xưởng may công nghiệp ở năm 2002 thấy tốc độ gió nhiều vị trí làm việc tuy đạt TCVSLĐ nhưng chỉ dao động từ 0,55-0,62m/s.
Nguyễn Thị Bích Liên (2003) [Trích dẫn từ 21], khi nghiên cứu về môi 6 trường lao động và sức khỏe của công nhân Công Ty Dệt 8/3, đã cho kết quả: Tại một số khu như khu máy cung bông, khu máy kéo sợi thụ nhiệt độ cao hơn bên ngoài từ 2-5 độ, trong những ngày nóng, nhiệt độ trong những nơi này có thể lên tới 37- 40 độ. Tốc độ gió tại hầu hết các điểm sản xuất được nghiên cứu đều thấp hơn Tiêu chuẩn vệ sinh cho phép, những yếu tố này đều có ảnh hưởng tới sức khỏe công nhân. Tuy nhiên, theo đánh giá môi trường lao động và ĐKLĐ trong ngành may ở khu vực phía Bắc, kết quả quan trắc vào thời điểm năm 2007 cho thấy nhiệt độ trong các công ty may dao động từ 28-320C, đối với môi trường lao động may công nghiệp có nhiều bụi nhẹ, nếu độ ẩm quá thấp sẽ giảm khả năng kết dính của bụi, bụi dễ dàng phát tán trong không khí. Theo kết quả nghiên cứu về ĐKLĐ, môi trường lao động cụ thể tại một nhà máy may công nghiệp thuộc Công ty Dệt May Hà Nội (2005) cho thấy nhiệt độ trong xưởng từ 29,7-31,0 0C đạt và thấp hơn TCVSLĐ (do nhà xưởng lắp đặt hệ thống giàn mát), nồng độ bụi hô hấp dao động từ 0,01- 0,03mg/m3, và nồng độ bụi toàn phần chỉ từ 0,2-0,35 mg/m 3 (các loại bụi đo được đều đạt và thấp hơn TCVSLĐ).
Nghiên cứu, đánh giá môi trường lao động tại Công ty May Đồng Nai (2007) cũng cho thấy tại một số vị trí sản suất trong xưởng may có một số yếu tố có hại trong môi trường lao động chưa đạt TCVSLĐ như: nhiệt độ, tốc độ gió, cường độ chiếu sáng, cường độ tiếng ồn và khí CO2 [Trích dẫn từ 21]. Tình hình bệnh viêm mũi dị ứng 1. Định nghĩa VMDƯ là tình trạng viêm niêm mạc mũi với vai trò của kháng thể IgE, thường xảy ra do tiếp xúc với dị nguyên đường hô hấp, với các biểu hiện bệnh lí đặc trưng bởi các triệu chứng: hắt hơi, chảy mũi, ngạt mũi và/hoặc ngứa mũi. Các triệu chứng này kéo dài thường ít nhất hai hay nhiều ngày liên tiếp hoặc nhiều hơn một giờ trong hầu hết mọi ngày (ARIA-WHO 2017) [54].
Dịch tễ học bệnh viêm mũi dị ứng VMDƯ là bệnh chiếm tỷ lệ cao nhất trong các loại viêm mũi, nó cũng là một trong những dạng dị ứng phổ biến nhất trong các rối loạn về dị ứng. Ở Việt Nam, theo nhiều nghiên cứu khác nhau, tỷ lệ VMDƯ chiếm từ 10 -18% dân số. Ở Nhật, thường xuyên có 20% dân số bị mắc chứng VMDƯ [41][83]. Với tỷ lệ mắc bệnh cao, dịch tễ học của VMDƯ đang được quan tâm rất nhiều.
Song sự nắm bắt về dịch tễ học của VMDƯ trên thực tế rất rời rạc vì những thông tin chăm sóc sức khoẻ ban đầu đều khó tìm và ít nhiều đều bị thiếu hụt. Trong khi đó, những nghiên cứu rộng rãi ở cộng đồng đôi khi do nhiều lý do, đã không làm test dị ứng. Vì vậy, việc chẩn đoán phân biệt VMDƯ và viêm mũi không dị ứng thường khó. * Tình hình nghiên cứu trên thế giới Trong mấy thập kỷ gần đây, những nghiên cứu trong cộng đồng ở nhiều nơi trên thế giới cho thấy sự gia tăng nhanh chóng của VMDƯ nói riêng và bệnh dị ứng hô hấp nói chung.
Theo Kim BK và cộng sự (2014) điều tra tại Hàn Quốc cho thấy tỷ lệ VMDƯ là 13,3% và ngày càng tăng ở trẻ em [81]. Ngoài ra, tuy số liệu không đủ song người ta cũng thấy được tỷ lệ VMDƯ ngày một tăng dần ở các nước đang phát triển và công nghiệp hóa [26][32]. Ở một số nước châu Á như Hồng Kông, Trung quốc có một số nghiên cứu đưa ra tỷ lệ VMDƯ vào khoảng 40% [39][90][111][119]. Các quốc gia có tỷ lệ mắc VMDƯ thấp như: Indonexia, Anbani, Romani, Georgia và Hy Lạp.
Trong khi đó các nước có tỷ lệ rất cao là Australia, New Zealan và Vương quốc Anh. Những năm 90 của thế kỷ XX, theo điều tra quốc gia cho thấy VMDƯ ở người lớn chiếm 25,9 % tại Pháp và 29% tại Vương quốc Anh trong đó viêm mũi mạn tính ở người lớn phổ biến hơn ở trẻ em [26]. Năm 2006 - 2007, Masafumi Sakashita và cộng sự đã nghiên cứu VMDƯ ở Nhật Bản đã chỉ ra tỷ lệ VMDƯ ở người trưởng thành (20 - 49 tuổi) là 44,2% và không có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi [90]. Tại Trung quốc, 8 nghiên cứu Su N, Lin J và cộng sự trên 47216 người tại 18 thành phố thông qua phỏng vấn cho thấy tỷ lệ viêm mũi dị ứng là 17,6% [111].
* Tình hình nghiên cứu ở trong nước Là một đất nước nhiệt đới, tỉ lệ bệnh nhân bị VMDƯ quanh năm ở Việt Nam khá cao. Ô nhiễm môi trường và sự xuất hiện của những dị nguyên mới đóng vai trò tác nhân quan trọng. Dù chưa có số liệu thống kê cụ thể nhưng VMDƯ có xu hướng ngày càng tăng cao tại thành phố và phát triển nhanh trong những năm gần đây.