phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung của luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2: Vạn Kiếp trong kháng chiến chống quân Tống xâm lƣợc thế kỷ X và XI Chƣơng 3: Vạn Kiếp trong kháng chiến chống quân Mông - Nguyên xâm lƣợc cuối thế kỷ XIII Chƣơng 4: Đặc điểm, vai trò của Vạn Kiếp trong lịch sử chống ngoại xâm thế kỷ X đến thế kỷ XIII và một số bài học kinh nghiệm 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Địa danh Vạn Kiếp rất nổi tiếng trong lịch sử quân sự Việt Nam, bởi vì Vạn Kiếp nói riêng và cả vùng Đông Bắc nói chung là địa bàn chiến lƣợc trọng yếu, luôn diễn ra những cuộc quyết chiến giữa quân dân ta với các thế lực ngoại xâm lớn mạnh từ phƣơng Bắc. Vì vậy, vùng đất này đã đƣợc nghiên cứu và ghi chép trong nhiều công trình khoa học. Những công trình nghiên cứu về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII có liên quan đến Vạn Kiếp * Nghiên cứu các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ X đến thế kỷ XIII Năm 1963, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản cuốn sách “Tìm hiểu chiến lược chiến thuật thời Trần - Lê” do Phạm Ngọc Phụng biên soạn. Cuốn sách đã nêu lên đặc điểm riêng của cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên thế kỷ XIII, đồng thời khát quát lại thành những bài học chung, những nét chung về chiến lƣợc, chiến thuật mà quân đội ta thời đó đã vận dụng.
Năm 1976, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản cuốn sách “Một số trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử dân tộc” do các tác giả Phan Huy Lê, Bùi Đăng Dũng, Phan Đại Doãn, Phạm Thị Tâm, Trần Bá Chí biên soạn. Cuốn sách nghiên cứu, phân tích 6 trận đánh tiêu biểu trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, trong đó có trận Nhƣ Nguyệt (1076) và trận Bạch Đằng (1288). Năm 1983, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản cuốn sách “Quân thuỷ trong lịch sử chống ngoại xâm” do Nguyễn Việt, Vũ Minh Giang, Nguyễn Mạnh Hùng biên soạn. Công trình nghiên cứu lịch sử phát triển, cách thức tổ chức, hoạt động và vai trò của quân thuỷ trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.
Trong công trình, các tác giả cho rằng thời Trần, nổi bật nhất là hệ thống căn cứ thủy quân ở Lục Đầu với nhiều quân cảng nhƣ Vạn Kiếp, Trần Xá, với những cửa quan nhƣ Đại Than. cũng nhƣ căn cứ Vạn Xuân thời Lý, đây là điểm nút của hai đƣờng thủy bộ chính từ Trung Quốc vào nƣớc ta thời bấy giờ. Mặc dù chỉ mang tính khát quát, nhƣng công trình đã cung cấp những tƣ liệu quan trọng cho luận án, khi nghiên cứu về các hoạt động thủy quân, các trận thủy chiến ở căn cứ Vạn Kiếp. 7 Năm 1984, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn sách “Những trang sử vẻ vang của dân tộc Việt Nam chống phong kiến phương Bắc” của Hồng Nam, Hồng Lĩnh.
Công trình nghiên cứu các cuộc kháng chiến chống quân xâm lƣợc phƣơng Bắc từ trƣớc Công Nguyên đến thế kỷ XIII. Trong sách, các tác giả đã dựng lại những trận chiến huy hoàng trong cuộc kháng chiến chống Tống thế kỷ X, XI, ba lần kháng chiến chống quân Mông - Nguyên thế kỷ XIII. Từ đó, làm nổi bật lên vị trí, vai trò của Vạn Kiếp trong chiến lƣợc bảo vệ đất nƣớc thế kỷ XIII. Năm 2003, Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam biên soạn bộ sách “Lịch sử quân sự Việt Nam” gồm 14 tập.
Đây là bộ sách rất công phu và có giá trị, đƣợc xem nhƣ bộ sử lớn đƣơng đại, dựng lại toàn bộ hoạt động quân sự của dân tộc trong các cuộc chiến tranh chống xâm lƣợc, bảo vệ Tổ quốc. Tập 3 có tiêu đề: “Thời Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý (939 - 1225)” và tập 4: “Hoạt động quân sự thời Trần (thế kỷ XIII - XIV)” đã đánh giá những ƣu, nhƣợc điểm chính, phân tích làm rõ nguồn gốc chiến tranh, nguyên nhân thắng lợi, bài học kinh nghiệm, những thành công, cũng nhƣ chƣa thành công trong hai cuộc kháng chiến chống Tống thế kỷ X, XI và cuộc kháng chiến chống Mông - Nguyên cuối thế kỷ XIII. Năm 2003, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản cuốn sách “20 trận đánh trong lịch sử dân tộc” do Lê Đình Sỹ chủ biên. Trong 20 trận đánh đƣợc trình bày trong sách, đáng chú ý là các trận Nhƣ Nguyệt (1077), Vạn Kiếp (1285).
Dựa vào những ghi chép trong thƣ tịch, kết hợp với tƣ liệu thực địa, các tác giả vừa dựng lại diễn biến các trận đánh, vừa đi sâu phân tích về mặt nghệ thuật quân sự của các trận đánh đó. Tuy nhiên, do tƣ liệu về thời kỳ lịch sử này quá ít ỏi và tản mát, những trận đánh giới thiệu trong sách còn mang tính chất sơ lƣợc. Mặc dù vậy, đây vẫn là nguồn tƣ liệu đáng tin cậy, cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin quan trọng khi tiếp cận vấn đề nghiên cứu. Năm 2012, Nhà xuất bản Giáo dục xuất bản bộ sách “Lịch sử Việt Nam” gồm 4 tập.
Công trình trình bày tƣơng đối đầy đủ và hệ thống quá trình hình thành, và phát triển của lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc cho đến nay. Tập 1 có tiêu đề: “Từ nguồn gốc đến cuối thế kỷ XIV” do Phan Huy Lê chủ biên, trên cơ sở những tƣ liệu mới phát hiện, đã cung cấp nhiều thông tin quan trọng về các cuộc kháng chiến chống quân Tống, quân Mông - Nguyên xâm lƣợc. Theo các tác giả, hoàn toàn có đủ 8 cơ sở để khảng định rằng đoàn quân bộ của nhà Tống vào nƣớc ta, xuất phát từ Quảng Đông (Trung Quốc) men theo đƣờng bờ biển tiến vào địa đầu Quảng Ninh, qua vùng Đông Triều, Phả Lại rồi tiến xuống trung tâm châu thổ sông Hồng. Trên đƣờng tiến quân, Hầu Nhân Bảo dừng quân ở núi Lãng Sơn.
Vị trí cụ thể của núi Lãng Sơn có lẽ còn phải đƣợc khảo cứu kỹ thêm, tuy nhiên theo các tác giả đó có thể là vùng Lục Đầu Giang: “Nhiều nguồn tư liệu di tích và truyền thuyết cho phép dự đoán khu vực Lãng Châu (Kiếp Bạc - Lục Đầu Giang) cũng có thể là Lãng Sơn và Lãng Sơn (hay Lạng Sơn trong một số bộ sử cũ của ta) - nơi Hầu Nhân Bảo đóng quân là vùng Lục Đầu Giang” [66, tr. Năm 2013, Nhà xuất bản Khoa học xã hội cho công bố cuốn sách “Lịch sử Việt Nam” gồm 15 tập, tái hiện lại tiến trình lịch sử dân tộc suốt từ khởi thủy đến năm 2000. Trong đó, đáng chú ý là cuốn tập 2 “Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV” do Trần Thị Vinh chủ biên. Với tập sách này, lịch sử đất nƣớc đƣợc nghiên cứu, biên soạn trên tất cả các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội trong năm thế kỷ (X - XIV) các thời họ Khúc, họ Dƣơng đến các vƣơng triều Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý và Trần.
Nhiều tƣ liệu mới về cuộc kháng chiến chống quân Tống năm 981 đƣợc trình bày trong sách, nhƣ con đƣờng hành binh của bộ binh Tống, đại bản doanh của vua Lê Đại Hành ở Dƣợc Đậu Trang, các trận đánh diễn ra ở khu vực Vạn Kiếp trong cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên xâm lƣợc. Năm 2014, Viện Sử học xuất bản cuốn sách “Lịch sử Việt Nam thường thức” gồm 2 tập. Tập 1 có tiêu đề: “Từ khởi thủy đến năm 1858”, nội dung tập sách phản ánh đầy đủ, khách quan về những vấn đề cơ bản nhất của lịch sử Việt Nam từ khởi thủy đến năm 1858. Thể hiện toàn diện về quá trình đấu tranh chống xâm lƣợc và xây dựng đất nƣớc của dân tộc Việt Nam trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao, văn hóa - xã hội với độ chính xác cao.
Những vấn đề đƣợc biên soạn đảm bảo cập nhật các thành tựu và kết quả nghiên cứu của giới sử học trong nƣớc và nƣớc ngoài trong những năm gần đây; đồng thời đƣợc bổ sung bởi những tƣ liệu mới phát hiện và công bố, giúp cho ngƣời đọc không chỉ nắm bắt đƣợc những vấn đề cơ bản nhất của lịch sử dân tộc, mà qua đó có đƣợc nhận thức và những đánh giá mới đảm bảo tính khách quan khoa học, tính chân xác của sự thật lịch sử. 9 * Nghiên cứu về cuộc kháng chiến chống Tống năm 981 Năm 1985, Trần Bá Chí trong bài viết “Lãng Sơn một vị trí quan trọng trong kháng chiến chống Tống” trên Tạp chí Khoa học, trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội đã nghiên cứu một địa danh quan trọng trên đƣờng hành quân xâm lƣợc nƣớc ta của quân Tống, đó là địa điểm Lãng Sơn. Với lập luận sắc bén và cứ liệu thuyết phục, tác giả đã bác bỏ quan điểm trong một số bộ sử cho rằng địa điểm Lãng Sơn là Lạng Sơn hiện nay. Dựa theo những ghi chép trong sách “Đại Nam thiền uyển truyền đăng tập lục”, “Thiền uyển tập anh”, “Việt sử lược”, đối chiếu với tình hình chiến sự, tác giả chỉ ra rằng Lãng Sơn là cù lao Hai Núi (thuộc tỉnh Quảng Ninh ngày nay).
Đây là địa điểm nằm trên tuyến đƣờng lộng của thuyền bè từ phía Bắc qua trấn Vân Đồn, để vào sâu nội địa nƣớc ta. Năm 1989, trong bài viết “Trận Đồ Lỗ thắng Tống”, trên Tạp chí Lịch sử quân sự, Trần Bá Chí phân tích những ghi chép trong sách “Lĩnh Nam chích quái”, “Thiên Nam ngữ lục”, “An Nam chí lược” kết hợp với các thần tích địa phƣơng, đã chứng minh sông Đồ Lỗ là sông Lục Đầu, cửa sông Đồ Lỗ là cửa sông Kinh Thầy nối vào sông Lục Đầu. Tác giả cũng xác định thời gian diễn ra trận Đồ Lỗ là ngày 30 tháng Chạp năm Canh Thìn (981). Đây là những phát hiện quan trọng của tác giả về cuộc kháng chiến chống Tống năm 981.
Năm 1992, Trần Bá Chí bảo vệ luận án tiến sĩ Sử học “Cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất (năm 980 - 981)”, tại Khoa Lịch sử trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội. Sau này, luận án đƣợc tác giả chỉnh sửa và in thành sách “Cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất” do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản năm 2003. Khắc phục những hạn chế về sử liệu, bởi chính sự kiện lịch sử diễn ra trong thời kỳ nƣớc ta bị khuyết sử, tác giả đã phục dựng đƣợc cơ bản toàn cảnh cuộc kháng chiến của triều đình Tiền Lê cùng quân dân Đại Cồ Việt chống quân Tống xâm lƣợc.