Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRONG DẠY HỌC MÔN CÔNG TÁC QUOC PHÒNG, AN NINH Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUOC PHONG VA AN NINH - DAI HOC THAI NGUYEN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học trên thế giới Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, đã từ lâu người ta đã sử dụng các tam gương điển hình có thật trong cuộc sống vào dạy học để giáo dục học sinh. Song, sử dụng với thuật ngữ khoa học là “nghiên cứu trường hợp” hay còn gọi là “nghiên cứu trường hợp điển hình” trong dạy học thì chỉ được sử dụng vào khoảng đầu thế ki 20 ở châu Âu như Pháp, Mỹ.
Về thực tiễn, tại Mỹ, trường Đại học Thương mại Harvard đã áp dụng phố biến phương pháp nghiên cứu trường hợp vào đạy học, nhằm giúp cho sinh viên chuẩn bị tốt hơn khi bước vào thực tiễn nghề nghiệp. Hay tại trường Đại học Chicago, bộ môn Xã hội học cũng đã áp dụng phổ biến phương pháp này. Về lý luận, trên thế giới có một số nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp như: Nghiên cứu trường hợp điển hình trong Chính phú Mỹ: Chương trình truong hop lién dai hoc cua cac tac gia Bock Edwin A va Alan K. Các công trình nghiên cứu trên đây đã mô tả phương pháp NCTH trên các khía cạnh khác nhau như: tìm hiểu bản chất, đặc điểm, tính hiệu quả của việc vận dụng phương pháp NCTH trong các lĩnh vực giáo dục học, chính trị học.
Các tác giả Bock Edwin A và Alan K. Campbell đã nghiên cứu chuyên sâu việc sử dụng phương pháp NCTH trong đạy học và khẳng định việc áp dụng phương pháp này sẽ đem lại vai trò tích cực cho dạy học. Do chỗ, nó vừa có tác dụng kích thích tính năng động, tư duy phân tích. cho người học; vừa có tác dụng giúp người đạy có được kiến thức thực tiễn, kỹ năng giải quyết vấn đề và đưa vào bài học dé phát triển kỹ năng cho người học.
Các công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học ở Việt Nam * Các công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học Ở Việt Nam, phương pháp NCTH đã được một số tác giả tập trung nghiên cứu chuyên sâu, dưới đây là một số công trình tiêu biểu nhất: Công trình “Mới số phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức kinh doanh cho học sinh trung học phổ thông ”, bên cạnh chỉ ra vai trò của các phương pháp tích cực như thảo luận nhóm, dự án. tác giả Nguyễn Thị Linh Huyền đã chỉ ra đặc điểm của phương pháp nghiên cứu trường hợp, đó là: Các trường hợp được rút ra từ thực tiễn dạy học hoặc phản ánh một tình huống thực tiễn dạy học, nên thường mang tính phức hợp; Mục đích hàng đầu của phương pháp trường hợp là vận dụng tri thức vào việc giải quyết van dé trong những tình huống cu thé; người học khi đặt trước những tình huống cần quyết định, các em cần xây dựng các phương án giải quyết vấn đề cũng như đánh giá các phương án đã được nêu ra, để có thể đưa ra những phương án giải quyết vấn đề; người học cần xác định những phương hướng hành động có ý nghĩa quyết định. Trong chuyên đề “Mộ: số vấn dé chung về phương pháp dạy học ở trường trung học”, các tác giả Nguyễn Văn Cường và Bernd Meier đã nêu ra những nội dung cơ bản về khái niệm phương pháp nghiên cứu trường hợp; đặc điểm đặc trưng của phương pháp; các dạng khác nhau của phương pháp nghiên cứu trường hợp; những ưu điểm, nhược điểm; cách xây dựng trường hợp và ví dụ về phương pháp nghiên cứu trường hợp [10]. Còn trong bài viết “Phương pháp NCTH trong khoa học xã hội và tâm lý học”, tác giả Nguyễn Bá Đạt đã phân tích việc áp dụng phương pháp NCTH điển hình trong khoa học tâm lý học và đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng NCTH điển hình trong khoa học xã hội nói chung và tâm lý học nói riêng [15, tr.
Trên một bài viết về phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình có tác giả còn quan niệm đó là phương pháp sử dụng một câu chuyện có thật hoặc chuyện được viết dựa trên những trường hợp thường xảy ra trong cuộc sống thực tiễn dé minh chứng cho một vấn đề hay một số vấn đề. Đôi khi nghiên cứu trường hợp điển hình có thể được thực hiện trên video hay một băng catset mà không phải trên văn bản viết. Bài viết còn chỉ ra quy trình thực hiện phương pháp này gồm các bước: (1) HS đọc (hoặc xem, hoặc nghe) về trường hợp điển hình; (2) Suy nghĩ về nó (có thể viết một vài suy nghĩ trước khi thảo luận điều đó với người khác); (3) Thảo luận về trường hợp điển hình theo các câu hỏi hướng dẫn của GV. Cũng ở đây, bài viết đưa ra các lưu ý khi sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điền hình.
Đó là: Vì trường hợp điển hình được nêu lên nhằm phản ánh tính đa dạng của cuộc sống thực, nên nó phải tương đối phức tạp, với các tuyến nhân vật và những tình huống khác nhau chứ không phải là một câu chuyện đơn giản; Trường hợp điển hình có thé dai hay ngắn, tuỳ từng nội dung vấn đề song phải phù hợp với chủ đề bài học, phù hợp với trình độ HS và thời lượng cho phép; Tùy từng trường hợp, có thê tổ chức cho cả lớp cùng nghiên cứu về một trường hợp điển hình hoặc phân công từng nhóm mỗi nhóm nghiên cứu một trường hợp khác nhau [34]. Trong bài viết “Vận dụng dạy học nghiên cứu trường hợp trong dạy Những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin phân Lí luận về chủ nghĩa xã hội nhằm phat trién năng lực tự học của sinh viên ” tác giả Khuất Thị Thanh Vân cho rằng dạy học nghiên cứu trường hợp là phương pháp dạy học mà trọng tâm là phân tích và giải quyết các vấn đề của trường hợp (tình huống) mà người dạy hoặc người học đặt ra nhằm gắn lí thuyết với thực tiễn. Phương pháp NCTH có một yêu cầu là có sự cộng tác làm việc và thảo luận nhóm nên nó còn có thể phát triển được năng lực giao tiếp xã hội và hợp tác cho sinh viên. Tạo điều kiện phát triển các kĩ năng tư duy độc lập, sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề, giúp sinh viên biết liên hệ giữa lí luận với thực tiễn, phát triển năng lực tự học [32].
Trong sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12” tắc giả Phạm Thị Dinh đã nêu khái niệm phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình, trình bày những đặc điểm của phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình và một số dạng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình; phân tích những ưu điểm và hạn chế của phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình [11]. Luận văn thạc sỹ “Vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục Công dân ở các trường THPT huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh”, tác giả Nguyễn Thị Mai từ việc phân tích khái niệm về phương pháp NCTH, những đặc trưng và các hình thức; ưu điểm, nhược điểm của phương pháp NCTH điển hình trong dạy học môn Giáo đục công dân ở trường THPT đã đề xuất được quy trình, phân tích những vấn đề đặt ra, nguyên tắc và đề xuất biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp NCTH điển hình trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh [23]. Luận văn thạc sỹ “Sử dựng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn GDCD lớp 12 ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang”, tác giả Hoàng Thị Thanh đã nghiên cứu các vấn đề: cơ sở lý luận, thực trạng sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình; đề xuất quy trình và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang [30]. Như vậy có thể thấy, các nhà khoa học, nhà giáo đục đã có những đầu tư thỏa đáng cho việc nghiên cứu phương pháp NCTH trong dạy học.
Ở dưới nhiều khía cạnh khác nhau, khái niệm, bản chất, sự cần thiết của phương pháp NCTH được chỉ ra, giúp cho những người nghiên cứu, người đọc hiểu sâu sắc hơn về phương pháp này. * Các công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an Hình - Đại học Thái Nguyên Hiện nay, trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh ở các Trung tâm giáo dục quốc phòng, an ninh trên cả nước, trong đó có Đại học Thái Nguyên, giảng viên đã áp dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau. Các phương pháp dạy học tích cực ít nhiều đã được sử dụng triệt đề. Song, vẫn chưa thường xuyên và có hệ thống.
Qua tìm hiểu ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng, an ninh - Đại học Thái Nguyên, chúng tôi thấy, việc áp dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học bộ môn Công tác quốc phòng, an ninh hầu như không có nhiều. Thi thoảng một vài giảng viên có sử dụng nhưng hiệu quả không rõ ràng, do không có quy trình dạy học đúng đắn. Xuất phát từ trên cho thấy, việc nghiên cứu về phương pháp NCTH trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh Đại học Thái Nguyên là chưa có. Vì vậy, việc nghiên cứu luận văn này đảm bảo chắc chắn về nội dung không trùng lặp với các đề tài đã có.
Khái niệm, tầm quan trọng của việc vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn Công tác quốc phòng, an ninh ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 1. Khái niệm, đặc điểm về phương pháp nghiên cứu trường hợp 1. Một số khái niệm cơ bản * Khái niệm về phương pháp Trong tiếng Hi Lạp, thuật ngữ “phương pháp” goi 14 “methodos”, nghia là con đường, công cụ để nhận thức thế gidi. Thông thường người ta thường hiểu phương pháp là những cách thức, thủ đoạn được con người đưa ra để thực hiện một mục đích nhất định.
Từ điển Tiếng Việt dành cho học sinh, phương pháp được hiểu bao gồm: 1.