Vận Dụng Dạy Học Theo Chủ Đề Trong Dạy Học Hợp Chất Carbonyl Lớp 11

Dạy học theo chủ đề là phương pháp sư phạm hiện đại, hướng tới việc tích hợp kiến thức và phát triển năng lực toàn diện… 125 trang · Đại học Đà Nẵng · 2022.

• Tác giả: Phan Thùy Dương
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Ngọc Phương Châu
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Vận Dụng Dạy Học Theo Chủ Đề Trong Dạy Học Phần Hợp Chất Carbonyl Lớp 11 Nhằm Phát Triển Năng Lực Nhận Thức Hóa Học Cho Học Sinh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ
• 1.1. Khái niệm dạy học theo chủ đề
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu dạy học theo chủ đề
• 1.2.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Tại Việt Nam
• 1.3. Những nét đặc trưng cơ bản của dạy học theo chủ đề. Ý nghĩa của dạy học theo chủ đề
• 1.4. Dạy học theo chủ đề trong định hướng phát triển năng lực nhận thức hóa học của học sinh
• 1.4.1. Khái niệm năng lực
• 1.4.2. Cấu trúc năng lực
• 1.4.3. Phân loại năng lực
• 1.5. Thực trạng dạy học theo chủ đề trong Hóa học hữu cơ ở một số trường THPT tại thành phố Đà Nẵng
• 1.5.1. Thực trạng dạy học của giáo viên
• 1.5.2. Việc học của học sinh
• 1.5.3. Những nguyên nhân của thực trạng dạy học Hóa học hữu cơ lớp 11 tại trường THPT
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ VẬN DỤNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ HỢP CHẤT CARBONYL (ALDEHYDE- KETONE) NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC HÓA HỌC CHO HỌC SINH
• 2.1. Quá trình hình thành và phát triển mạch nội dung Hợp chất carbonyl (Aldehyde- Ketone) trong chương trình hoá học hiện hành
• 2.2. Vị trí, đặc điểm cấu trúc nội dung và các thành phần kiến thức cơ bản của chủ đề Hợp chất carbonyl (Hóa học 11- THPT)
• 2.3. Thiết kế chủ đề Hợp chất carbonyl (Aldehyde- Ketone)
• 2.3.1. Quy trình thiết kế một chủ đề
• 2.3.2. Yêu cầu cần đạt trong dạy học chủ đề Hợp chất carbonyl
• 2.4. Lập kế hoạch dạy học theo chủ đề trong dạy học phần Hợp chất carbonyl (Aldehyde- Ketone) (Hoá học 11 - THPT)
• 2.4.1. Kế hoạch dạy học theo chủ đề
• 2.5. Kiểm tra, đánh giá năng lực nhận thức hóa học trong dạy học chủ đề Hợp chất carbonyl
• 2.5.1. Thiết kế bộ công cụ đánh giá dùng trong dạy học theo chủ đề phần Hợp chất carbonyl- Hóa học 11 THPT
• 2.5.2. Biểu hiện năng lực nhận thức Hóa học của học sinh trong dạy học theo chủ đề
• 2.5.3. Tiêu chí và các mức độ đánh giá năng lực nhận thức Hóa học của học sinh thành phố Đà Nẵng trong dạy học theo chủ đề
• 2.5.4. Bảng kiểm quan sát đánh giá năng lực nhận thức Hóa học của học sinh thành phố Đà Nẵng trong dạy học theo chủ đề
• 2.5.5. Thiết kế công cụ điều tra học sinh sau thực nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nội dung, phương pháp thực nghiệm
• 3.1.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.1.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.1.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.2. Kết quả thực nghiệm và bàn luận
• 3.2.1. Hình ảnh tổ chức dạy học theo chủ đề Hợp chất carbonyl (Aldehyde- Ketone) lớp 11 THPT
• 3.2.2. Đánh giá kết quả bài kiểm tra thực nghiệm của học sinh
• 3.2.3. Kết quả bảng kiểm quan sát, đánh giá năng lực nhận thức hoá học
• 3.2.4. Đánh giá sự tác động của dạy học từ phía GV
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dạy Học Theo Chủ Đề Hợp Chất Carbonyl Lớp 11

Dạy học theo chủ đề là phương pháp sư phạm hiện đại, hướng tới việc tích hợp kiến thức và phát triển năng lực toàn diện cho học sinh. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, việc áp dụng phương pháp này vào môn Hóa học, đặc biệt là chủ đề hợp chất carbonyl lớp 11, mang lại nhiều lợi ích. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức về aldehyde và ketone, mà còn rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề. Theo [16], chương trình GDPT "cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo định hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh". Chính vì vậy, việc tìm hiểu và vận dụng dạy học theo chủ đề là vô cùng cần thiết.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất Của Dạy Học Theo Chủ Đề

Dạy học theo chủ đề là hình thức tổ chức quá trình dạy học xoay quanh một chủ đề cụ thể, tích hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Phương pháp này giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa các khái niệm, hiện tượng trong thế giới thực. Trong dạy học theo chủ đề, giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn, tạo điều kiện để học sinh tự khám phá và xây dựng kiến thức. Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn.

1.2. Ưu Điểm Của Dạy Học Theo Chủ Đề Trong Môn Hóa Học

Dạy học theo chủ đề mang lại nhiều ưu điểm vượt trội so với phương pháp truyền thống. Học sinh được khuyến khích tham gia tích cực vào quá trình học tập, phát triển khả năng tư duy sáng tạo, kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp hiệu quả. Ngoài ra, dạy học theo chủ đề còn giúp học sinh kết nối kiến thức với thực tiễn, thấy được ứng dụng của hóa học hữu cơ trong cuộc sống hàng ngày. Điều này tạo động lực học tập và giúp học sinh ghi nhớ kiến thức lâu hơn.

II. Thách Thức Khi Vận Dụng Dạy Học Hợp Chất Carbonyl Lớp 11

Mặc dù dạy học theo chủ đề mang lại nhiều lợi ích, việc vận dụng phương pháp này vào chủ đề hợp chất carbonyl lớp 11 cũng đặt ra không ít thách thức. Giáo viên cần có kiến thức sâu rộng về hóa học hữu cơ, kỹ năng thiết kế bài giảng sáng tạo và khả năng quản lý lớp học hiệu quả. Bên cạnh đó, việc lựa chọn chủ đề phù hợp, xây dựng hệ thống bài tập đa dạng và đánh giá năng lực học sinh một cách khách quan cũng là những vấn đề cần được quan tâm. Theo kết quả khảo sát [Bảng 1], nhiều giáo viên còn gặp khó khăn trong việc thiết kế các hoạt động dạy học tích hợp.

2.1. Khó Khăn Trong Thiết Kế Bài Dạy Theo Chủ Đề

Thiết kế bài dạy theo chủ đề đòi hỏi giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức. Việc lựa chọn nội dung, xác định mục tiêu học tập, xây dựng hệ thống bài tập và hoạt động phù hợp với trình độ của học sinh là một quá trình phức tạp. Giáo viên cần có sự sáng tạo và linh hoạt để tạo ra những bài giảng hấp dẫn, kích thích sự tò mò và hứng thú của học sinh. DHTCĐ chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, hướng vào nội dung tích hợp gắn với thực tiễn.

2.2. Vấn Đề Kiểm Tra Đánh Giá Năng Lực Học Sinh

Kiểm tra đánh giá năng lực học sinh trong dạy học theo chủ đề cũng là một thách thức lớn. Phương pháp đánh giá truyền thống thường tập trung vào việc kiểm tra kiến thức lý thuyết, mà ít chú trọng đến khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Do đó, cần có những công cụ đánh giá đa dạng và khách quan, bao gồm bài tập thực hành, dự án nghiên cứu, và bài thuyết trình để đánh giá toàn diện năng lực của học sinh. Cần có những PP và kĩ thuật DH như: PPDH theo chủ đề, PPDH theo góc, hợp đồng, mảnh ghép.

III. Phương Pháp Dạy Học Hợp Chất Carbonyl Hướng Dẫn Chi Tiết

Để vận dụng dạy học theo chủ đề hiệu quả trong chủ đề hợp chất carbonyl lớp 11, cần có một quy trình rõ ràng và khoa học. Quy trình này bao gồm các bước: xác định mục tiêu học tập, lựa chọn nội dung, thiết kế hoạt động, tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả. Giáo viên cần linh hoạt điều chỉnh quy trình này để phù hợp với điều kiện thực tế của lớp học và trình độ của học sinh. Chương trình giáo dục phổ thông “cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo định hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; tập trung dạy cách học và rèn luyện năng lực tự học, tạo cơ sở để học tập suốt đời, tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.

3.1. Xây Dựng Giáo Án Hóa Học Theo Chủ Đề Hợp Chất Carbonyl

Việc xây dựng giáo án hóa học theo chủ đề cần tuân thủ các nguyên tắc sư phạm và đảm bảo tính khoa học, chính xác của kiến thức. Giáo án cần thể hiện rõ mục tiêu học tập, nội dung kiến thức, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động. Ngoài ra, cần có hệ thống bài tập và câu hỏi gợi ý để giúp học sinh ôn tập và củng cố kiến thức. Thay cho việc dạy học (DH) đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học phù hợp với việc sử dụng PPDH tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường.

3.2. Áp Dụng Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Trong Bài Giảng

Để kích thích sự hứng thú và tham gia của học sinh, giáo viên nên áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như: thảo luận nhóm, đóng vai, giải quyết vấn đề, và trò chơi học tập. Các phương pháp này giúp học sinh chủ động khám phá kiến thức, rèn luyện kỹ năng tư duy và làm việc nhóm. Đồng thời, giáo viên cần tạo môi trường học tập thân thiện và cởi mở, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và chia sẻ ý kiến cá nhân.

3.3. Lựa chọn Mô hình dạy học hợp chất carbonyl phù hợp

Sử dụng mô hình dạy học hợp chất carbonyl như sơ đồ tư duy, mô hình trực quan, mô hình thực nghiệm để hỗ trợ quá trình giảng dạy. Lựa chọn mô hình dạy học hợp chất carbonyl phù hợp với nội dung bài học và trình độ của học sinh. Sử dụng mô hình dạy học hợp chất carbonyl một cách sáng tạo và linh hoạt để tăng tính hiệu quả của bài giảng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hợp Chất Carbonyl Trong Cuộc Sống

Để giúp học sinh hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của hợp chất carbonyl, cần liên hệ kiến thức với thực tiễn. Hợp chất carbonyl có nhiều ứng dụng quan trọng trong đời sống, từ sản xuất dược phẩm, mỹ phẩm, đến chế tạo vật liệu và thực phẩm. Việc giới thiệu những ứng dụng này giúp học sinh thấy được sự gắn kết giữa kiến thức và cuộc sống, tạo động lực học tập và định hướng nghề nghiệp. Theo [15], "Đổi mới PPDH ở tất cả các cấp học, bài học. Hướng tới việc thực hiện đổi mới PPDH chú trọng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học cần phải có những PP và kĩ thuật DH như: PPDH theo chủ đề, PPDH theo góc, hợp đồng, mảnh ghép".

4.1. Giới Thiệu Các Ứng Dụng Hợp Chất Carbonyl Trong Công Nghiệp

Các hợp chất carbonyl như aldehyde và ketone được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp hóa chất, dược phẩm và thực phẩm. Chúng là nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhựa, chất dẻo, hương liệu và các loại thuốc. Việc giới thiệu những ứng dụng này giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của hóa học hữu cơ trong sự phát triển của xã hội. DHTCĐ chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn.

4.2. Liên Hệ Hợp Chất Carbonyl Với Các Sản Phẩm Hàng Ngày

Nhiều sản phẩm hàng ngày như nước hoa, mỹ phẩm, thực phẩm chế biến sẵn chứa các hợp chất carbonyl. Việc chỉ ra những sản phẩm này giúp học sinh nhận thấy sự gần gũi của hóa học hữu cơ với cuộc sống hàng ngày. Đồng thời, cần giáo dục học sinh về tác dụng và tác hại của các chất này đối với sức khỏe con người. Việc học của HS thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được...

V. Kiểm Tra Đánh Giá Kết Quả Sau Dạy Học Hợp Chất Carbonyl Lớp 11

Kiểm tra đánh giá kết quả học tập là một bước quan trọng để đánh giá hiệu quả của dạy học theo chủ đề. Cần sử dụng các công cụ đánh giá đa dạng và khách quan, bao gồm bài tập trắc nghiệm, bài tập tự luận, bài tập thực hành và dự án nghiên cứu. Kết quả đánh giá giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học và hỗ trợ học sinh cải thiện kết quả học tập. Giáo viên tổ chức, hướng dẫn hoạt động, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề nhằm khuyến khích người học tích cực tham gia các hoạt động học tập, tự khẳng định năng lực và nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và vận dụng hiệu quả những kiến thức, kĩ năng đã tích luỹ được để "phát triển con người toàn diện ở nền 11 công nghiệp 4.0"

5.1. Xây Dựng Bài Tập Hợp Chất Carbonyl Đa Dạng

Bài tập hợp chất carbonyl cần bao gồm cả bài tập lý thuyết và bài tập thực hành, từ dễ đến khó, để phù hợp với trình độ của học sinh. Bài tập cần tập trung vào việc kiểm tra kiến thức về cấu trúc, tính chất, điều chế và ứng dụng của aldehyde và ketone. Đồng thời, cần có những bài tập vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

5.2. Sử Dụng Phương Pháp Đánh Giá Năng Lực Toàn Diện

Việc đánh giá năng lực học sinh cần dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Cần sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng như: quan sát, phỏng vấn, kiểm tra viết, và đánh giá sản phẩm. Kết quả đánh giá cần được thông báo rõ ràng và kịp thời cho học sinh để giúp họ cải thiện kết quả học tập.

VI. Kết Luận Về Vận Dụng Dạy Học Theo Chủ Đề Hợp Chất Carbonyl

Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học hợp chất carbonyl lớp 11 là một hướng đi đầy tiềm năng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực toàn diện cho học sinh. Mặc dù còn nhiều thách thức, việc áp dụng phương pháp này một cách sáng tạo và linh hoạt sẽ mang lại những kết quả tích cực. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện quy trình dạy học theo chủ đề để phương pháp này trở nên phổ biến và hiệu quả hơn. Việc tìm hiểu và vận dụng dạy học theo chủ đề là vô cùng cần thiết.

6.1. Tóm tắt kết quả và so sánh phương pháp dạy học khám phá

Tóm tắt những kết quả đạt được khi vận dụng dạy học theo chủ đề. So sánh với phương pháp dạy học khám phá và phương pháp truyền thống. Nêu bật ưu điểm và hạn chế của mỗi phương pháp. Đưa ra khuyến nghị về việc lựa chọn phương pháp phù hợp với từng đối tượng học sinh.

6.2. Hướng Phát Triển và Nghiên Cứu Tiếp Theo STEM trong dạy học hóa học

Đề xuất các hướng phát triển và nghiên cứu tiếp theo về dạy học theo chủ đề trong môn Hóa học. Nghiên cứu về ứng dụng STEM trong dạy học hóa học. Nghiên cứu về dạy học dự án và các phương pháp dạy học trải nghiệm khác.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học phần Hợp chất carbonyl lớp 11 nhằm phát triển năng lực nhận thức hóa học cho học sinh" được thực hiện bởi tác giả Phan Thùy Dương (Khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, năm 2022) dưới sự hướng dẫn của ThS. Bùi Ngọc Phương Châu.

Lý do lựa chọn đề tài xuất phát từ yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông theo định hướng tiếp cận năng lực được quy định trong các văn bản chỉ đạo của Đảng, Nhà nước và Bộ Giáo dục và Đào tạo (như Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII, Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII, Luật Giáo dục và Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018). Trong môn Hóa học, việc chuyển từ lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc sang phát triển năng lực tự học, tự chủ và tư duy sáng tạo đòi hỏi phải đổi mới phương pháp tổ chức dạy học. Thực tế dạy học Hóa học hữu cơ lớp 11 truyền thống thường chia cắt kiến thức thành các bài/tiết đơn lẻ trong sách giáo khoa, làm cho khối lượng kiến thức trở nên rời rạc, học sinh khó nhận biết mối liên hệ bản chất giữa cấu tạo và tính chất. Dạy học theo chủ đề (DHTCĐ) được lựa chọn như một giải pháp tổ chức dạy học tích hợp nội dung, giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức và phát triển năng lực nhận thức hóa học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Xây dựng chủ đề dạy học phần Hợp chất carbonyl trong chương trình Hóa học 11 cấp Trung học phổ thông (THPT).
  2. Thiết kế và tổ chức kế hoạch dạy học chủ đề nhằm phát triển năng lực nhận thức hóa học cho học sinh.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu cơ sở lý luận của dạy học theo chủ đề.
  2. Nghiên cứu nội dung Hợp chất carbonyl (Aldehyde – Ketone) thuộc chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 và các vấn đề liên quan để làm cơ sở xây dựng chủ đề dạy học.
  3. Nghiên cứu nội dung Hóa học hữu cơ lớp 11 THPT để làm cơ sở xây dựng các chủ đề dạy học.
  4. Xây dựng quy trình dạy học theo chủ đề Hợp chất carbonyl (Aldehyde – Ketone) và thiết kế giáo án dạy học theo chủ đề.
  5. Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng và đánh giá tính khả thi, hiệu quả của đề tài.

Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học môn Hóa học 11 ở trường THPT. Đối tượng nghiên cứu là việc dạy học theo chủ đề Hợp chất carbonyl (Aldehyde – Ketone) trong chương trình Hóa học hữu cơ lớp 11 theo định hướng Chương trình GDPT 2018. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở việc thiết kế kế hoạch và tổ chức dạy học chủ đề Hợp chất carbonyl, tiến hành khảo sát và thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (với sự phối hợp thực nghiệm của giáo viên tại Trường THPT Phan Châu Trinh).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng trên các cơ sở giáo dục học, tâm lý học và các định hướng đổi mới chương trình môn Hóa học:

• Cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề: Kế thừa quan điểm của Ôkôn (Ba Lan) trong tác phẩm "Những cơ sở của dạy học theo chủ đề", quan điểm của UNESCO về 4 trụ cột học tập ("Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình"), cùng các hướng dẫn chuyên môn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Công văn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014 về quy trình 5 bước xây dựng chủ đề dạy học). Đề tài cũng tham khảo các công trình nghiên cứu dạy học tích hợp của Cao Thị Thặng và Đỗ Hương Trà.
• Khái niệm và cấu trúc năng lực: Áp dụng mô hình 4 thành phần năng lực hành động theo quan điểm sư phạm nghề của Đức (năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội, năng lực cá thể) và phân loại năng lực của khối OECD.
• Năng lực nhận thức hóa học: Được cụ thể hóa theo Chương trình GDPT 2018 môn Hóa học, biểu hiện qua khả năng nhận thức cấu tạo chất, liên kết hóa học, tính chất vật lý, tính chất hóa học, cơ chế phản ứng, giải thích hiện tượng thí nghiệm và ứng dụng thực tiễn của hợp chất carbonyl.

Tác giả đã phối hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp văn bản pháp quy, tài liệu tâm lý - giáo dục học, chương trình GDPT 2018 và sách giáo khoa Hóa học để xác định mục tiêu và chuẩn kiến thức - kỹ năng.
• Phương pháp điều tra – quan sát: Thiết kế phiếu điều tra, dự giờ quan sát để khảo sát thực trạng dạy học theo chủ đề môn Hóa học của giáo viên và học sinh tại một số trường THPT ở Đà Nẵng (thu thập số liệu từ phiếu khảo sát giáo viên và mẫu khảo sát 70 học sinh).
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học chủ đề tại trường THPT Phan Châu Trinh trên hai nhóm: nhóm lớp thực nghiệm (học theo chủ đề tích hợp) và nhóm lớp đối chứng (học theo tiến trình bài học truyền thống) nhằm kiểm chứng tính khả thi.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý và phân tích dữ liệu thực nghiệm qua các tham số đặc trưng, bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất lũy tích và đồ thị biểu diễn điểm số bài kiểm tra.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học theo chủ đề

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về dạy học theo chủ đề và đánh giá thực trạng dạy học Hóa học hữu cơ 11 tại Đà Nẵng. Về mặt lý thuyết, DHTCĐ được định nghĩa là hình thức tích hợp các đơn vị kiến thức có sự giao thoa, tương đồng thành một khối kiến thức logic, có ý nghĩa thực tiễn, chuyển trọng tâm từ truyền thụ sang tổ chức hoạt động tự lực cho học sinh. Bản chất của mô hình này mang 6 đặc trưng cơ bản: tính tích hợp, tính cộng tác, định hướng học tập mới (lấy học sinh làm trung tâm), định hướng thực tiễn, định hướng hứng thú và định hướng hành động - tự học.

Khảo sát thực tiễn tại các trường THPT ở thành phố Đà Nẵng phản ánh rõ nét nhu cầu đổi mới:

• Đối với giáo viên: 100% giáo viên đã biết đến DHTCĐ, nhưng mới có 33,3% từng thực hiện; 65% giáo viên vẫn dạy theo các bài riêng lẻ trong SGK (Aldehyde riêng, Ketone riêng); 45% vẫn sử dụng phương pháp truyền thống; 30% giáo viên biết nhưng ngại đổi mới và 20% chưa hiểu rõ cách tiến hành. 81,5% giáo viên cho rằng DHTCĐ phù hợp nhất với các vấn đề cơ bản có mối quan hệ mật thiết và tương đồng nội dung. Về hình thức đánh giá dự kiến, 82,1% chọn đánh giá qua sản phẩm học tập, 71,4% qua bài kiểm tra và 53,6% qua bảng kiểm quan sát.
• Đối với học sinh (khảo sát n = 70): Kết quả điều tra thực trạng được tổng hợp cụ thể trong bảng dưới đây:

Nội dung điều tra học sinh	Tỷ lệ lựa chọn (%)
Đang học các bài Aldehyde – Ketone riêng lẻ theo lối truyền thống	67,14%
Đã được học tích hợp kiến thức thành chủ đề	32,86%
Khó khăn khi học riêng lẻ từng bài:
- Chỉ ghi nhớ theo kiểu máy móc, không hiểu rõ bản chất nội dung	91,30%
- Phải ghi nhớ rất nhiều kiến thức nên dễ quên và nhầm lẫn	86,00%
- Không tìm được điểm chung giữa các nội dung kiến thức	82,00%
- Học sinh không thích học theo phương pháp truyền thống riêng lẻ	56,50%
Đánh giá ưu điểm khi học theo chủ đề tích hợp:
- Tăng hứng thú học tập nhờ giáo viên tổ chức nhiều hoạt động tích cực	100,00%
- Dễ làm, dễ học, dễ nhớ nhờ kiến thức có tính tương đồng	95,70%
- Được hợp tác, phát huy sở trường và năng lực học hỏi	91,30%
- Không phải ngồi chép bài thụ động	78,30%
- Tỷ lệ học sinh rất thích học theo phương pháp tích hợp chủ đề	65,20%

Nguyên nhân của thực trạng trên bắt nguồn từ việc giáo viên ngại đầu tư thời gian soạn giáo án đổi mới, chương trình cũ giảm tải phần Ketone gây khó khăn khi ghép nối, cơ sở vật chất ở một số trường chưa thuận tiện cho hoạt động nhóm, và phương pháp truyền thống khiến tri thức bị chia cắt, làm giảm hứng thú học tập của học sinh.

Chương 2: Thiết kế và vận dụng dạy học theo chủ đề Hợp chất carbonyl (Aldehyde- Ketone) nhằm phát triển năng lực nhận thức hóa học cho học sinh

Chương 2 trình bày tiến trình thiết kế chuyên môn và xây dựng kế hoạch bài dạy chi tiết. Về nội dung hóa học, chủ đề bao hàm toàn bộ mạch kiến thức về Hợp chất carbonyl theo Chương trình GDPT 2018:

• Định nghĩa và danh pháp: Phân biệt nhóm chức aldehyde ($-CH=O$) và ketone ($-CO-$ liên kết trực tiếp 2 nguyên tử C); danh pháp IUPAC (aldehyde mang đuôi -al, ketone mang đuôi -on).
• Cấu trúc và tính chất vật lý: Nhóm carbonyl chứa liên kết đôi $C=O$ gồm 1 liên kết $\sigma$ bền và 1 liên kết $\pi$ phân cực kém bền; nhiệt độ sôi thấp hơn alcohol cùng số C do không tạo liên kết hydrogen liên phân tử; acetone tan vô hạn trong nước.
• Tính chất hóa học: Phản ứng khử (bằng $NaBH_4$ hoặc $LiAlH_4$); phản ứng oxi hóa aldehyde (thuốc thử Tollens, dung dịch nước bromine, $Cu(OH)_2/OH^-$); phản ứng cộng vào nhóm carbonyl (với $HCN$); phản ứng tạo iodoform đặc trưng của hợp chất chứa nhóm $CH_3CO-$.
• Điều chế và ứng dụng: Oxi hóa ethylene thành acetaldehyde, sản xuất acetone từ cumene; các ứng dụng trong sản xuất nhựa phenol-formaldehyde, dung môi, hóa chất bảo quản và dược phẩm.

Tác giả đã đề xuất quy trình thiết kế chủ đề gồm 6 bước:

1. Xác định lý do lựa chọn chủ đề.
2. Xác định nội dung chính của chủ đề.
3. Xác định mục tiêu của chủ đề (kiến thức, kỹ năng, năng lực hướng tới).
4. Xây dựng hoạt động dạy học (kế hoạch tổng thể và kế hoạch chi tiết).
5. Lập kế hoạch dạy học chủ đề.
6. Tiến hành tổ chức dạy học và đánh giá.

Quy trình tổ chức dạy học được phân định theo 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Trước giờ học): Lập kế hoạch dạy học, phổ biến kế hoạch trước ít nhất 1 tuần, chuẩn bị học liệu và phương tiện.
• Giai đoạn 2 (Trong giờ học): Kiểm tra khâu chuẩn bị, thực hiện chuỗi hoạt động học tập (trải nghiệm, thảo luận, thí nghiệm), đánh giá hoạt động (kết hợp GV đánh giá, HS tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng).
• Giai đoạn 3 (Sau giờ học): Học sinh viết báo cáo tiến trình học tập, hoàn thành bài tập củng cố, tự học và chuẩn bị cho chủ đề tiếp theo.

Kế hoạch dạy học chi tiết cho chủ đề "Hợp chất carbonyl (Aldehyde - Ketone)" được thiết kế với thời lượng 8 tiết (360 phút), tích hợp các phương tiện dạy học như mô hình phân tử $HCHO$, video thí nghiệm phản ứng tạo iodoform, hệ thống mã QR tra cứu ứng dụng và thí nghiệm. Tiến trình bài dạy minh họa bao gồm:

• Hoạt động 1 (Khởi động): Trò chơi "Tiêu diệt virus" với hệ thống câu hỏi trắc nghiệm ôn tập kiến thức về alcohol, phenol và phản ứng lên men glucose.
• Hoạt động 2 (Hình thành kiến thức về định nghĩa, cấu trúc, danh pháp, tính chất vật lý): Sử dụng kỹ thuật nhóm chuyên gia (Jigsaw) chia lớp thành 4 nhóm (Nhóm 1: Khái niệm; Nhóm 2: Danh pháp; Nhóm 3: Đặc điểm liên kết; Nhóm 4: Tính chất vật lý), sau đó luân chuyển thành viên theo màu phiếu để chia sẻ lại nội dung cho nhóm mới.
• Bộ công cụ đánh giá năng lực: Thiết kế hệ thống tiêu chí đánh giá năng lực nhận thức hóa học, bảng kiểm quan sát dùng cho giáo viên đánh giá nhóm/cá nhân, bảng kiểm cho học sinh tự đánh giá, đề kiểm tra định kỳ và phiếu khảo sát sau thực nghiệm.

Hoạt động dạy học	Phương pháp & Kỹ thuật	Sản phẩm dự kiến
Khởi động (Ôn tập kiến thức cũ)	Trò chơi học tập tương tác ("Tiêu diệt virus")	Câu trả lời nhận diện alcohol, phenol, cấu trúc và tính chất liên quan
Khám phá định nghĩa, danh pháp, cấu tạo, lý tính	Kỹ thuật các nhóm chuyên gia (Jigsaw), phiếu học tập số 1, 2, 3, 4	Báo cáo tổng hợp: khái niệm carbonyl, quy tắc gọi tên IUPAC, mô tả liên kết $C=O$, bảng tổng hợp tính chất vật lý
Khám phá tính chất hóa học, điều chế, ứng dụng	Thí nghiệm trực tiếp, quan sát video, quét mã QR tài liệu	Phương trình hóa học (khử, oxi hóa, cộng HCN, iodoform); giải thích hiện tượng thí nghiệm

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc triển khai thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Phan Châu Trinh (Đà Nẵng) với sự hỗ trợ chuyên môn của giáo viên bộ môn Phạm Bích Liên. Mục đích thực nghiệm nhằm kiểm chứng tính khả thi của quy trình thiết kế và hiệu quả phát triển năng lực nhận thức hóa học của học sinh.

Nội dung chương ghi nhận các hình ảnh tổ chức dạy học thực tế (hoạt động thảo luận nhóm chuyên gia, hoàn thành phiếu học tập trên giấy A0, giáo viên hướng dẫn cơ chế phản ứng cộng $HCN$, thực hiện thí nghiệm phản ứng tráng bạc và bài tập vận dụng). Kết quả được phân tích toàn diện qua:

• Đánh giá định lượng kết quả bài kiểm tra sau thực nghiệm giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng (lập bảng tần số điểm số, bảng phân phối tần suất, đường tần suất lũy tích và tính toán các tham số đặc trưng thống kê toán học).
• Đánh giá định tính thông qua bảng kiểm quan sát các mức độ biểu hiện năng lực nhận thức hóa học của học sinh.
• Phân tích kết quả thăm dò ý kiến và đánh giá tác động từ phía giáo viên và học sinh sau tiết học thực nghiệm.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả chuyên môn: Khóa luận đã hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý thuyết của dạy học theo chủ đề trong môn Hóa học 11 theo Chương trình GDPT 2018; phân tích thực trạng dạy học Hóa học hữu cơ lớp 11 trên địa bàn Đà Nẵng với số liệu khảo sát định lượng từ giáo viên và 70 học sinh; xây dựng khung kế hoạch bài dạy 8 tiết hoàn chỉnh cùng hệ thống 4 phiếu học tập nhóm chuyên gia và bộ công cụ đánh giá năng lực nhận thức hóa học (rubric, bảng kiểm quan sát, phiếu thăm dò ý kiến).
• Giải pháp đề xuất: Đề xuất quy trình thiết kế chủ đề 6 bước và quy trình tổ chức dạy học 3 giai đoạn (trước, trong và sau giờ học); vận dụng phối hợp các kỹ thuật dạy học tích cực (nhóm chuyên gia, trò chơi hóa, quan sát video, ứng dụng mã QR) để thay thế lối dạy truyền thống chia cắt theo bài học đơn lẻ.
• Đóng góp tự nêu: Bổ sung nguồn tài liệu tham khảo thực tiễn và bộ công cụ đánh giá năng lực nhận thức hóa học cho giáo viên và sinh viên ngành Sư phạm Hóa học trong quá trình giảng dạy chương trình Hóa học 11 mới; mở ra hướng tiếp cận dạy học tích hợp đơn môn đối với các mạch kiến thức có tính giao thoa cao như Hợp chất carbonyl.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Đề tài mới chỉ tập trung nghiên cứu trên một chủ đề cụ thể là "Hợp chất carbonyl (Aldehyde - Ketone)" thuộc chương trình Hóa học 11 GDPT 2018; phạm vi điều tra thực trạng và quy mô thực nghiệm sư phạm còn giới hạn tại một số lớp học ở thành phố Đà Nẵng (chủ yếu tại Trường THPT Phan Châu Trinh).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề cho toàn bộ các mạch kiến thức khác trong chương trình Hóa học hữu cơ lớp 11 và lớp 12; triển khai thực nghiệm trên diện rộng tại nhiều cơ sở giáo dục THPT với các điều kiện cơ sở vật chất và đối tượng học sinh đa dạng hơn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị thực tiễn đối với các đối tượng sau:

• Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học: Làm tài liệu tham khảo về phương pháp xây dựng giáo án phát triển năng lực, cách vận dụng kỹ thuật mảnh ghép/nhóm chuyên gia và cách xây dựng bộ công cụ đánh giá năng lực chuyên biệt.
• Giáo viên Hóa học THPT: Cung cấp bộ kế hoạch bài dạy 8 tiết hoàn chỉnh cho chủ đề Hợp chất carbonyl theo Chương trình GDPT 2018, hệ thống phiếu học tập mẫu và các bảng kiểm quan sát đánh giá học sinh phục vụ công tác đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá thường xuyên.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận lựa chọn đơn vị kiến thức nào để xây dựng chủ đề dạy học?
Khóa luận xây dựng chủ đề tích hợp cho toàn bộ nội dung phần "Hợp chất carbonyl (Aldehyde - Ketone)" thuộc chương 9 Hóa học lớp 11 (theo định hướng Chương trình GDPT 2018), bao gồm: định nghĩa, phân loại, danh pháp, đặc điểm liên kết $C=O$, tính chất vật lý, tính chất hóa học (khử, oxi hóa, cộng HCN, iodoform), điều chế và ứng dụng.

2. Quy trình thiết kế chủ đề trong khóa luận gồm những bước nào?
Quy trình thiết kế gồm 6 bước: Bước 1 - Lý do lựa chọn chủ đề; Bước 2 - Xác định nội dung chính của chủ đề; Bước 3 - Mục tiêu của chủ đề; Bước 4 - Xây dựng hoạt động dạy học; Bước 5 - Lập kế hoạch dạy học chủ đề; Bước 6 - Tiến hành tổ chức dạy học và đánh giá.

3. Khảo sát thực trạng tại Đà Nẵng cho thấy những khó khăn lớn nhất của học sinh khi học theo phương pháp truyền thống là gì?
Theo kết quả điều tra trên 70 học sinh: 91,3% học sinh cho biết chỉ ghi nhớ máy móc mà không hiểu rõ bản chất nội dung; 86% cảm thấy khối lượng kiến thức quá nhiều nên dễ quên và nhầm lẫn; 82% không tìm được điểm chung giữa các đơn vị kiến thức do nội dung bị chia cắt rời rạc.

4. Kế hoạch bài dạy minh họa trong khóa luận được thiết kế với thời lượng bao nhiêu và sử dụng những kỹ thuật dạy học nào?
Kế hoạch bài dạy chủ đề được thiết kế cho thời lượng 8 tiết (360 phút). Trong đó, tác giả sử dụng trò chơi học tập "Tiêu diệt virus" cho hoạt động khởi động, kỹ thuật nhóm chuyên gia (Jigsaw) với 4 phiếu học tập cho hoạt động khám phá kiến thức, kết hợp mô hình phân tử $HCHO$, video thí nghiệm phản ứng tạo iodoform và mã QR tra cứu.

5. Đề tài sử dụng những công cụ nào để đánh giá năng lực nhận thức hóa học của học sinh?
Bộ công cụ đánh giá bao gồm: hệ thống các tiêu chí và mức độ biểu hiện năng lực, bảng kiểm quan sát của giáo viên (dành cho đánh giá nhóm và cá nhân), bảng kiểm cho học sinh tự đánh giá, hệ thống câu hỏi - bài tập trong bài kiểm tra định kỳ và phiếu khảo sát ý kiến học sinh sau thực nghiệm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Thùy Dương đã giải quyết thành công nhiệm vụ vận dụng dạy học theo chủ đề vào mạch kiến thức Hợp chất carbonyl lớp 11 nhằm phát triển năng lực nhận thức hóa học cho học sinh. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, làm rõ thực trạng dạy học tại địa bàn thành phố Đà Nẵng, đồng thời xây dựng quy trình thiết kế 6 bước và kế hoạch bài dạy chi tiết 8 tiết theo đúng định hướng Chương trình GDPT 2018. Kết quả nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Phan Châu Trinh đã khẳng định tính khả thi của mô hình, đóng góp nguồn tư liệu tham khảo thiết thực cho giáo viên phổ thông và sinh viên ngành Sư phạm Hóa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ 1. Khái niệm dạy học theo chủ đề DHTCĐ là hình thức tìm tòi khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề. có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn dược đề cập đến trong các môn học hoặc trong các học phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp từ những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp DHTCĐ.

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn. DHTCĐ là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học lớp học mà GV giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn. Theo đó, DHTCĐ đề giúp học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Đây là hình thức dạy học được nhiều giáo viên bộ môn thực hiện thông qua việc tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, kiến thức, nội dung bài học… có sự tương đồng lẫn nhau để xây dựng một chủ đề có ý nghĩa và thực tế hơn.

Với mô hình này, HS có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau. Các em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức. Việc học của HS thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế và rèn luyện được nhiêu kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống. HS cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như 16 thế nào.Với cách tiếp cận này, vai trò của GV chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp HS làm việc.

Như vậy, căn bản của quá trình xây dựng chủ đề là tạo ra quá trình tích hợp nội dung (đơn môn hoặc liên môn) có tính tương đồng, giao thoa trong quá trình dạy. Chủ đề dạy học trong học tập là một nội dung kiến thức, vấn đề,… được chọn làm đề tài để HS tiếp cận, khám phá và lĩnh hội kiến thức đó. Chủ đề dạy học có thể được đưa ra ở đầu mỗi chương, ở cuối chương hoặc sau khi HS được trang bị một lượng kiến thức nhất định nhằm định hướng mục tiêu học tập cho HS, hoặc giúp HS củng cố lại kiến thức, đồng thời mở rộng và vận dụng kiến thức được trang bị. Lịch sử nghiên cứu dạy học theo chủ đề 1.