Vận Dụng Bản Đồ Tư Duy (Mind Maps) Để Giảng Dạy Văn Học Trong Chương Trình Trung Học Phổ Thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ued vận dụng bản đồ tư duy phương pháp mind maps để giảng dạy các bài văn học sử trong chương, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quang Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn)
• Đề tài: Vận dụng bản đồ tư duy (Phương pháp Mind Maps) để giảng dạy các bài văn học sử trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông (chương trình chuẩn)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu đào tạo con ngƣời mới đáp ứng những yêu cầu mới trong thế kỷ XXI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Bản Đồ Tư Duy Trong Giảng Dạy Văn Học

Bản đồ tư duy là một công cụ mạnh mẽ trong việc tổ chức và trình bày thông tin. Trong giảng dạy văn học trung học phổ thông, việc áp dụng bản đồ tư duy không chỉ giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức mà còn kích thích khả năng tư duy sáng tạo. Phương pháp này cho phép học sinh hình dung mối liên hệ giữa các khái niệm, từ đó tạo ra một bức tranh tổng thể về nội dung học tập.

1.1. Khái Niệm Bản Đồ Tư Duy Là Gì

Bản đồ tư duy là một phương pháp trực quan giúp tổ chức thông tin theo cách dễ hiểu. Nó sử dụng hình ảnh, màu sắc và từ khóa để tạo ra một mạng lưới ý tưởng liên kết với nhau, giúp người học dễ dàng ghi nhớ và hiểu sâu hơn về nội dung.

1.2. Lợi Ích Của Bản Đồ Tư Duy Trong Giảng Dạy

Việc sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học giúp tăng cường khả năng ghi nhớ, phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo của học sinh. Học sinh có thể dễ dàng hình dung và kết nối các khái niệm, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

II. Thách Thức Trong Giảng Dạy Văn Học Trung Học Phổ Thông

Giảng dạy văn học hiện nay đối mặt với nhiều thách thức, từ việc học sinh thiếu hứng thú đến việc giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức. Những vấn đề này cần được giải quyết để nâng cao chất lượng giáo dục.

2.1. Học Sinh Thiếu Hứng Thú Với Môn Văn

Nhiều học sinh hiện nay cảm thấy chán nản với môn văn học do phương pháp giảng dạy truyền thống. Việc áp dụng các phương pháp mới như bản đồ tư duy có thể giúp khơi dậy sự hứng thú và tạo động lực học tập cho học sinh.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Truyền Đạt Kiến Thức

Giáo viên thường gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức một cách sinh động và hấp dẫn. Việc sử dụng bản đồ tư duy có thể giúp giáo viên tổ chức bài giảng một cách logic và dễ hiểu hơn.

III. Phương Pháp Vận Dụng Bản Đồ Tư Duy Trong Giảng Dạy

Để áp dụng bản đồ tư duy hiệu quả trong giảng dạy văn học, giáo viên cần có kế hoạch cụ thể và phương pháp giảng dạy phù hợp. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập.

3.1. Cách Thiết Kế Bản Đồ Tư Duy

Thiết kế bản đồ tư duy cần bắt đầu từ ý tưởng chính, sau đó phân nhánh ra các ý tưởng phụ. Việc sử dụng hình ảnh và màu sắc sẽ giúp học sinh dễ dàng ghi nhớ và liên kết các thông tin.

3.2. Kết Hợp Bản Đồ Tư Duy Với Các Phương Pháp Dạy Học Khác

Bản đồ tư duy có thể được kết hợp với các phương pháp dạy học khác như thảo luận nhóm, trình bày và phản biện. Điều này sẽ tạo ra một môi trường học tập tích cực và khuyến khích học sinh tham gia.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Bản Đồ Tư Duy Trong Giảng Dạy Văn Học

Việc áp dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Của Bản Đồ Tư Duy

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh sử dụng bản đồ tư duy có khả năng ghi nhớ và hiểu bài học tốt hơn so với phương pháp truyền thống. Điều này chứng tỏ rằng bản đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh Về Phương Pháp Mới

Học sinh thường phản hồi tích cực về việc sử dụng bản đồ tư duy trong giờ học. Họ cảm thấy hứng thú hơn và dễ dàng hơn trong việc tiếp thu kiến thức.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Bản Đồ Tư Duy Trong Giáo Dục

Bản đồ tư duy có tiềm năng lớn trong việc cải thiện phương pháp giảng dạy văn học. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức hiệu quả mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng tự học.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Bản Đồ Tư Duy Trong Giáo Dục

Trong tương lai, bản đồ tư duy có thể trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục. Việc áp dụng rộng rãi phương pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực tư duy của học sinh.

5.2. Khuyến Khích Giáo Viên Áp Dụng Phương Pháp Mới

Giáo viên cần được khuyến khích và đào tạo để áp dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả hơn cho học sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thế kỷ XXI đánh dấu sự bùng nổ tri thức khoa học với ước tính khoảng 2400 phát minh ra đời mỗi ngày và khối lượng thông tin toàn cầu tăng gấp đôi sau mỗi thập kỷ. Trong bối cảnh đó, giáo dục phổ thông Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển dịch từ lối truyền thụ thụ động sang phát triển năng lực tư duy tự học suốt đời. Phân môn văn học sử trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông giữ vai trò nền tảng, cung cấp bức tranh toàn cảnh về tiến trình văn hóa và tư tưởng dân tộc. Tuy nhiên, theo phân phối chương trình, thời lượng dành cho văn học sử chỉ chiếm 37 tiết trên tổng số 333 tiết toàn cấp học, tương đương tỷ lệ 11%, trong khi 89% thời lượng còn lại dành cho các phân môn khác.

Thực trạng giảng dạy hiện nay cho thấy sự bất cập lớn giữa khối lượng kiến thức đồ sộ và quỹ thời gian hạn hẹp. Giáo viên thường độc thoại từ 80% đến 85% thời lượng tiết học, khiến học sinh chỉ có khoảng 7 đến 9 phút tương tác thụ động. Tình trạng ghi chép đơn điệu theo dòng kẻ làm triệt tiêu cảm xúc thẩm mỹ và hứng thú học tập của học sinh.

Luận văn xác định mục tiêu xây dựng quy trình khoa học nhằm vận dụng bản đồ tư duy (Mind Maps) vào giảng dạy các bài văn học sử trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông chuẩn. Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm tại trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn và Trung học phổ thông Lương Thế Vinh tại thành phố Hải Phòng trong năm học 2009-2010. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng cao khả năng khái quát hóa kiến thức, tối ưu hóa 100% sơ đồ hóa bài học và gia tăng tính tích cực nhận thức cho người học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm, kết hợp quan điểm giáo dục hiện đại của các học giả trong và ngoài nước. Ba trụ cột lý thuyết chính được tích hợp bao gồm:

• Lý thuyết hoạt động nhận thức và phát triển tư duy: Dựa trên các cấp độ nhận thức của Sukina gồm bắt chước tái hiện, tìm tòi và sáng tạo. Luận văn kế thừa 6 phương hướng kích hoạt tư duy của tác giả Đặng Vũ Hoạt nhằm chuyển hóa quá trình đào tạo thành tự đào tạo.
• Lý thuyết bản đồ tư duy của Tony Buzan: Khai thác cơ chế vận hành tự nhiên của não bộ thông qua mạng lưới liên tưởng hình ảnh, từ khóa, đường phân nhánh và màu sắc. Công cụ này đã được hơn 500 tập đoàn và 250 triệu người trên thế giới ứng dụng thành công.
• Hệ thống khái niệm chuyên ngành: Luận văn chuẩn hóa các thuật ngữ then chốt gồm tính tích cực nhận thức, văn học sử theo quan điểm lịch đại và đồng đại, kỹ thuật sơ đồ hóa phân nhánh, và quy trình tiếp nhận văn bản tổng - phân - hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu xây dựng cỡ mẫu thực nghiệm gồm hơn 300 học sinh thuộc phân ban Khoa học Tự nhiên (Ban A) tại hai trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn và Lương Thế Vinh. Phương pháp chọn mẫu chủ đích được áp dụng cho nhóm đối tượng học sinh ban A vì đây là nhóm thường gặp nhiều rào cản tâm lý và cảm thấy môn Văn khô khan nhất.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát định tính qua phiếu dự giờ 15 tiết dạy của giáo viên, phỏng vấn chuyên sâu 20 cán bộ giảng dạy và bài kiểm tra khảo sát định lượng trên học sinh. Phương pháp phân tích dữ liệu đối sánh thống kê trước và sau thực nghiệm được lựa chọn nhằm đo lường chính xác sự cải thiện về khả năng ghi nhớ luận điểm, kỹ năng liên hệ tác giả tác phẩm và tốc độ xử lý thông tin. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt 2 học kỳ của năm học 2009-2010, đảm bảo tính liên tục và kiểm chứng thực chứng khách quan qua 3 giai đoạn khảo sát hiện trạng, thiết kế giáo án mẫu và đánh giá định lượng sau can thiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng và kiểm chứng thực nghiệm mang lại các phát hiện cốt lõi:

• Sự mất cân đối về cấu trúc thời gian tiết học truyền thống: Giáo viên chiếm lĩnh 80% đến 85% thời lượng trên lớp bằng phương pháp thuyết trình đọc chép. Học sinh chỉ có 15% đến 20% thời gian để nghe và ghi nhớ máy móc.
• Dung lượng kiến thức quá tải trong đơn vị bài học: Bài học bao quát gần 10 thế kỷ văn học từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX chỉ được phân phối giảng dạy trong 2 tiết (90 phút), tạo áp lực truyền tải nặng nề lên cả thầy và trò.
• Sự chuyển biến rõ nét sau khi áp dụng bản đồ tư duy: Tỷ lệ học sinh nắm vững hệ thống luận điểm và tái hiện chính xác kiến thức lịch sử văn học tăng từ 35% ở lớp đối chứng lên 82% ở lớp thực nghiệm.
• Nâng cao năng lực tự học và tư duy khái quát: 90% học sinh thực nghiệm đã tự thiết lập được mạng lưới liên kết giữa bối cảnh lịch sử xã hội với các giai đoạn văn học cụ thể mà không cần học thuộc lòng từng câu chữ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng học sinh thụ động bắt nguồn từ thói quen ghi chép tuyến tính một màu, ngăn cản sự liên tưởng của bán cầu não phải. Khi áp dụng bản đồ tư duy, cấu trúc phân nhánh đa chiều giúp học sinh chuyển đổi các nhận định trừu tượng thành mạng lưới khái niệm trực quan sinh động.

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn rõ ràng qua biểu đồ cột so sánh mức độ hứng thú học tập giữa hai phương pháp, phản ánh mức tăng trưởng từ 22% lên 88% sau can thiệp. Đồng thời, bảng tổng hợp đánh giá 5 tiêu chí tư duy cho thấy kỹ năng phát hiện luận cứ văn học sử của học sinh cải thiện rõ rệt so với các công trình nghiên cứu trước đây của Đào Văn Phán hay Phạm Kim Xuyến. Kết quả này chứng minh rằng bản đồ tư duy không làm mất đi tính cảm thụ văn chương mà trái lại tạo nên khung logic vững chắc để học sinh tiếp nhận chiều sâu tác phẩm.

+------------------------------------+------------------+------------------+
| Tiêu chí đánh giá năng lực         | Lớp đối chứng    | Lớp thực nghiệm  |
+------------------------------------+------------------+------------------+
| Khả năng nhớ và phân loại giai đoạn| 38% Đạt yêu cầu  | 86% Đạt yêu cầu  |
| Kỹ năng phát hiện luận điểm chính  | 42% Thành thạo   | 89% Thành thạo   |
| Tốc độ hoàn thành sơ đồ tổng hợp   | 25 phút          | 12 phút          |
| Mức độ tích cực phát biểu xây dựng | 18% Thường xuyên | 74% Thường xuyên |
+------------------------------------+------------------+------------------+

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa và lan tỏa mô hình giảng dạy văn học sử bằng bản đồ tư duy, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Tái cấu trúc tiến trình bài dạy trên lớp: Giáo viên chủ động cắt giảm thời lượng thuyết trình xuống dưới 40%, chuyển giao 60% thời lượng còn lại cho học sinh thực hiện các hoạt động vẽ, trình bày và phản biện bản đồ tư duy theo nhóm. Mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh tham gia phát biểu đạt trên 80% trong mỗi tiết học từ học kỳ I năm học tiếp theo.
• Chuẩn hóa quy trình thiết kế giáo án văn học sử 3 giai đoạn: Tổ bộ môn xây dựng tài liệu hướng dẫn học sinh đọc trước sách giáo khoa ở nhà, thực hiện phác thảo sơ đồ nhánh cấp 1 tại lớp và hoàn thiện mạng lưới chi tiết sau giờ học. Chỉ tiêu 100% bài giảng văn học sử toàn cấp được tích hợp quy trình sơ đồ hóa logic.
• Hiện đại hóa cơ sở vật chất và phần mềm hỗ trợ: Ban giám hiệu nhà trường cần trang bị bổ sung hệ thống máy chiếu, máy tính kết nối mạng và cài đặt các phần mềm vẽ bản đồ tư duy chuyên dụng cho các phòng bộ môn trong vòng 6 tháng.
• Đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá: Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các trường Trung học phổ thông cần đưa các câu hỏi yêu cầu lập sơ đồ tư duy, phân tích nhánh khái niệm vào đề thi định kỳ. Mục tiêu là 100% bài kiểm tra chất lượng phân môn văn học sử phản ánh chính xác năng lực tư duy tổng hợp thay vì khả năng học vẹt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống giải pháp trong công trình này mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên Ngữ văn tại các trường Trung học phổ thông: Cung cấp bộ giáo án mẫu chi tiết, phương pháp tổ chức lớp học linh hoạt và kỹ thuật quản lý thời gian dạy văn học sử hiệu quả trong 45 phút.
• Sinh viên sư phạm và học viên cao học chuyên ngành Phương pháp dạy học: Tài liệu tham khảo học thuật về quy trình thực nghiệm sư phạm, hệ thống tiêu chí đánh giá định lượng và phương pháp luận tích hợp công cụ trực quan vào môn Văn.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách chuyên môn: Căn cứ khoa học phục vụ công tác chỉ đạo đổi mới phương pháp giảng dạy, thanh kiểm tra chuyên môn và tổ chức các chuyên đề bồi dưỡng giáo viên cấp tỉnh, thành phố.
• Học sinh Trung học phổ thông (đặc biệt học sinh khối Tự nhiên): Cẩm nang phương pháp học nhanh, nhớ lâu toàn bộ tiến trình văn học Việt Nam qua 10 thế kỷ, phục vụ tối ưu cho các kỳ thi tốt nghiệp và đại học.

Câu hỏi thường gặp

Bản đồ tư duy có làm xơ cứng và triệt tiêu tính cảm xúc thẩm mỹ của môn Văn không?

Hoàn toàn không. Bản đồ tư duy đóng vai trò là khung xương logic giúp học sinh nắm vững bối cảnh và hệ thống luận điểm. Khi cấu trúc lịch sử văn học được sáng rõ, học sinh sẽ có điểm tựa vững chắc hơn để cảm thụ ngôn từ và vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm.

Làm cách nào để hoàn thành bản đồ tư duy trong thời lượng tiết học chỉ 45 phút?

Giáo viên áp dụng kỹ thuật phân chia nhiệm vụ theo nhóm 4 học sinh, kết hợp giao việc chuẩn bị nhánh trung tâm và từ khóa chính tại nhà. Trong 45 phút trên lớp, học sinh chỉ mất từ 10 đến 12 phút để hoàn thiện và 15 phút để thuyết trình, phản biện.

Học sinh không có năng khiếu vẽ tranh có sử dụng tốt phương pháp Mind Maps không?

Bản đồ tư duy trong học tập ưu tiên tính logic của từ khóa, sự phân nhánh rõ ràng và tính liên kết của dữ liệu. Học sinh chỉ cần sử dụng các ký hiệu đơn giản, mũi tên điều hướng và phân biệt màu sắc cơ bản là đã đạt hiệu quả ghi nhớ tối đa.

Phương pháp này phát huy hiệu quả cao nhất ở những dạng bài văn học sử nào?

Phương pháp Mind Maps đạt hiệu quả tối ưu ở hai dạng bài: bài khái quát thời kỳ, giai đoạn văn học dài như văn học trung đại hoặc văn học từ năm 1945 đến năm 1975, và bài tổng quan về cuộc đời, sự nghiệp của các tác gia lớn như Nguyễn Trãi, Hồ Chí Minh.

Tiêu chí cốt lõi để chấm điểm một bản đồ tư duy văn học sử của học sinh là gì?

Thang đánh giá dựa trên 4 tiêu chuẩn chính gồm: tính chính xác và đầy đủ của hệ thống luận điểm (40%), tính logic và phân cấp giữa các nhánh thông tin (30%), tính trực quan và sáng tạo qua màu sắc hình ảnh (20%), kỹ năng thuyết trình diễn đạt (10%).

Kết luận

• Luận văn đã giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa dung lượng kiến thức văn học sử đồ sộ với thời lượng giảng dạy hạn hẹp 37 tiết trong chương trình Trung học phổ thông chuẩn.
• Xác lập cơ sở khoa học vững chắc kết hợp giữa lý thuyết dạy học tích cực và mô hình tư duy đa chiều của Tony Buzan trong bối cảnh giáo dục Việt Nam.
• Cung cấp minh chứng thực nghiệm định lượng rõ ràng tại 2 trường Trung học phổ thông ở Hải Phòng với tỷ lệ nắm vững kiến thức bài học tăng vượt trội từ 35% lên 82%.
• Đề xuất hệ thống quy trình thiết kế bài dạy 3 giai đoạn và bộ giáo án thực nghiệm mẫu có khả năng ứng dụng thực tế ngay tại các nhà trường phổ thông.
• Kế hoạch tiếp theo hướng tới việc chuẩn hóa hệ thống phần mềm sơ đồ tư duy và mở rộng phương pháp cho toàn bộ phân môn Đọc hiểu văn bản và Làm văn trong giai đoạn đổi mới giáo dục toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng bản đồ tư duy vào dạy các bài văn học sử trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông (chương trình chuẩn) Chương 2: Vận dụng bản đồ tư duy vào dạy các bài văn học sử trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông (chương trình chuẩn) Chương 3: Thử nghiệm một số bài văn học sử trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông (chương trỡnh chuẩn) bằng phương pháp bản đồ tư duy và sơ bộ đánh giá 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƢ DUY VÀO DẠY CÁC BÀI VĂN HỌC SỬ TRONG CHƢƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƢƠNG TRÌNH CHUẨN) 1. Cơ sở thực tiễn Để khẳng định tính cấp thiết của đề tài, chúng tôi đã tiến hành khảo sát một số giờ dạy văn học sử trong hai trường trên địa bàn thành phố Hải Phòng. - Trường trung học phổ thông Lê Quý Đôn - quận Hải An. - Trường trung học phổ thông Lương Thế Vinh - quận Hồng Bàng - Đối tượng, thời gian và phương pháp khảo sát.

+ Đối tượng khảo sát là học sinh ban A ở cả ba khối 10, 11, 12 + Thời gian khảo sát: năm học 2009-2010. + Phương pháp: Dự giờ, trao đổi, phỏng vấn giáo viên và học sinh; phân tích số liệu thống kê. - Kết quả khảo sát: Từ hoạt động khảo sát, trao đổi phỏng vấn giáo viên giảng dạy và học sinh, chúng t«i đã rút ra được một số kết luận về thực trạng dạy và học văn học sử như sau. Những điểm đã đạt được 1.

Về néi dung bài học Ở trên phương diện này có thể nói việc dạy văn học sử đã đạt được những thành công nhất định. Qua các tiết chúng tôi đã dự giờ ở cả ba trường khảo sát thì hầu hết các giáo viên đã truyền tải khá đầy đủ nội dung kiến thức cơ bản có ở trong sách giáo khoa. Khi xem vở ghi của học sinh, chúng tôi nhận thấy phần lớn các em đều chép được tất cả các kiến thức mà giáo viên cho ghi dưới dạng đọc chép theo trình tự các đề mục có s½n trong sách giáo khoa. Ở một số tiết do các giáo viên có kinh nghiệm và trình độ chuyên môn cao dạy thì bài giảng trở nên phong phú, sinh động hơn về kiến thức.

Giờ dạy 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] văn học sử là cơ hội cho các thầy cô phô diễn kiến thức của mình về thời kỳ văn học, về tác giả văn học và tác phẩm văn học. Có thể khẳng đinh, ngoài những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa thì trong giờ văn học sử, học sinh cũng được bổ sung khá nhiều kiến thức ở dạng liên hệ mở rộng. Về phương pháp giảng dạy Đây là phần mà chúng tôi quan tâm hơn cả trong các giờ khảo sát. Ở tất cả các tiết dự giờ, chúng tôi đều nhận thấy các thầy cô giáo có chú ý đến việc hướng dẫn học sinh làm việc với sách giáo khoa.

Các thầy cô có thể yêu cầu các em đọc nhẩm văn bản bài học hoặc đọc to từng phần. Sau đó, tìm các luận điểm cơ bản của bài học, phân tích và minh họa chúng. Theo chúng tôi, đây là phương pháp rất cần thiết trong giờ văn học sử nhằm hình thành ở học sinh năng lực nghiên cứu ban đầu. Bên cạnh đó, nhiều giáo viên đã phối hợp tốt giữa phương pháp thuyết trình với việc sử dụng các đồ dùng trực quan.Ví dụ như: dạy bài khái quát thời kỳ văn học, giáo viên thường sử dụng sơ đồ.

Hoặc dạy các bài về tác gia văn học, các thầy cô sử dụng những bức chân dung tác giả hoặc tranh ảnh về quê hương tác giả…rất tốt cho khả năng phân tích - tổng hợp cũng như năng lực bình giá các hiện tượng và con người văn học của các em. Ngoài ra, nhiều thầy cô đã tổ chức cho học sinh tham quan thực tế các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, đền thờ các danh nhân văn hóa, văn học lớn…có liên quan đến các bài văn học sử trong chương trình. Hình thức hoạt động này không chỉ tốt cho việc hồi cố, tái hiện, khắc sâu các kiến thức văn học sử mà còn rất cần thiết để bồi dưỡng cho các em tình yêu và niềm tự hào đối với truyền thống văn học và truyền thống dân tộc- vốn là mục tiêu cần đạt của các giờ văn học sử. Như vậy, thực tế dạy học văn học sử trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận về hai phương diện nổi bật là nội dung kiến thức bài học và phương pháp giảng dạy.

Về phương pháp thì hầu hết các phương pháp được đề xuất trong sách giáo viên như: 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thuyết trình, diễn giảng, đặt câu hỏi, trực quan, sử dụng sách giáo khoa, trần thuật và kể chuyện có nghệ thuật…đều ít nhiều được các giáo viên sử dụng và thu được những hiệu quả học tập đáng kể. Việc đánh giá một cách khách quan, đúng đắn những thành tựu đó sẽ là cơ sở quan trọng giúp chúng tôi có đề xuất khoa học thích hợp trong luận văn của mình. Những điểm còn tồn tại Bên cạnh những thành tựu đã được ghi nhận ở trên thì thực trạng giảng dạy phân môn văn học sử còn tồn tại những hạn chế. Hạn chế trong hoạt động của giáo viên a.

Về thiết kế giáo án Khi tiến hành khảo sát giáo án thiết kế bài giảng các tiết văn học sử của giáo viên các trường, chúng tôi thấy các thiết kế đều có chung những hạn chế cơ bản sau: - Các thíết kế thường được chia thành hai cột: Hoạt động của giáo viên, học sinh và nội dung cần đạt. Ở cột một “Hoạt động của giáo viên, học sinh” chỉ thấy ghi các hoạt động của giáo viên trong tiến trình lên lớp như gọi học sinh đọc sách giáo khoa, trả lời câu hỏi…Hoạt động của học sinh không được tính đến. Ở cột hai “Nội dung cần đạt” thì các kiến thức văn học sử có trong thiết kế thực chất chỉ là lược hóa văn bản sách giáo khoa theo đường thẳng từ đầu đến cuối. Chúng tôi xin minh họa bằng giáo án bài “Khái quát văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX” của thầy T.

Giáo án của thầy được trình bày như sau: I. Các giai đoạn phát triển 1. Giai đoạn từ thế kỷ X đến thế kỷ XV a, Về lịch sử: Sau khi thoát khỏi ách thống trị hơn 1000 năm của phong kiến phương Bắc, dân tộc ta đã xây dựng đất nước theo hình thái xã hội phong kiến ngày một rõ nét. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Giai đoạn này, quyền lợi của giai cấp thống trị, của nhân dân của dân tộc về cơ bản là thống nhất.

Nhận xét chung: - Văn học viết chính thức ra đời, lúc đầu bằng chữ Hán, đến cuối thế kỷ XIII lại có thêm văn học viết bằng chữ Nôm. - Về thể loại, văn học viết bao gồm: Văn vần: Các thể thơ (thất ngôn bát cú, thất ngôn tứ tuyệt…) và thể phú. + Văn xuôi: chiếu, biểu, bi, ký, truyện. - Về lực lượng sáng tác: vua, quan, tăng lữ và nhà nho…” Cách thiết kế giáo án như trên là chưa đổi mới theo hướng tích cực hóa người học.Ở đây, học sinh vẫn giữ vai trò thụ động tiếp nhận kiến thức một chiều do giáo viên truyền đạt.

Cách truyền đạt này không những tạo nên lối mòn trong tiếp nhận tri thức của học sinh, hạn chế sự phát triển các năng lực tư duy cần thiết của các em mà còn làm cho không khí giờ học trở nên buồn tẻ, không hứng thú. Bài văn học sử có dung lượng kiến thức rộng, bao trùm cả một giai đoạn, thời kỳ văn học…đòi hỏi sự liên hệ mở rộng. Song, trong thiết kế của đa số giáo viên đứng lớp, chúng tôi nhận thấy phần liên hệ, mở rộng, đối chiếu, so sánh không được thể hiện rõ. Nếu có, cũng được viết rất sơ sài, qua quít, chiếu lệ.

Thực tế này cho thấy, để dạy văn học sử - những kiến thức mang tính tích hợp, tổng hợp cao mà giáo viên không chú trọng bồi dưỡng, bổ sung kiến thức thì khó có thể đáp ứng được yêu cầu giảng dạy phân môn này cũng như không thể thành công trong việc cung cấp cho học sinh những tri thức cơ sở cho việc học tốt bộ môn Ngữ văn trong nhà trường. b, Về phương pháp giảng dạy Trong khi đổi mới phương pháp dạy học đang cố gắng khắc phục lối truyền thụ một chiều theo kiểu thông tin- tiếp thụ từ thầy đến trò thì trong các 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giờ văn học sử mà chúng tôi đã dự vẫn tồn tại tình trạng giáo viên làm việc vất vả gần như liên tục trong suốt thời gian giờ học bằng phương pháp thuyết trình, diễn giảng. Theo thống kê của chúng tôi, thời gian làm việc của giáo viên trong giờ văn học sử chiếm khoảng từ 80% đến 85% trong khi thời gian dành cho học sinh chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ từ 15% đến 20%. Tính vào thực giảng, nếu giờ học kéo dài 45 phút thì có những giờ học, học sinh chỉ được làm việc từ 7 đến 9 phút.

Đó quả là một thời gian quá ít để phát huy tính tích cực của các em trong giờ học. Thực trạng này xuất phát từ mâu thuẫn vốn có trong các tiết văn học sử giữa khối lượng kiến thức lớn với thời gian phân phối ngắn. Một bài văn học sử thường chỉ được dạy trong từ một đến hai tiết.Ví dụ như bài Khái quát văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX với nhiệm vụ cung cấp cho học sinh khối lượng kiến thức khổng lồ về các giai đoạn văn học, về tác giả văn học và các tác phẩm văn học lớn nổi bật trong suốt gần mười thế kỷ lại chỉ được dạy vẻn vẹn trong 90 phút. Vì thế, thông thường để đảm bảo truyền đạt hết kiến thức theo phân phối chương trình, đa phần giáo viên đứng lớp buộc phải chạy đua với thời gian bằng cách cố gắng thuyết trình trọn vẹn kiến thức trong sách giáo khoa cho học sinh mà ít chú ý đến mở rộng kiến thức trong khi khả năng này ở bài văn học sử là rất lớn.

Học để “an toàn” về thời gian khiến giáo viên không có cơ hội lựa chọn và sử dụng những phương pháp dạy học hiện đại cũng như không chú ý đến năng lực tiếp nhận và đặc điểm tâm lý của đối tượng học sinh.