Vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ USSH phân tích vai trò của nhà nước trong phát triển bền vững tại Việt Nam, nêu rõ thách thức và giải pháp cần thiết.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Huyền
• Người hướng dẫn: Ts. Lưu Minh Văn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.2. Vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững
• 1.3. Kinh nghiệm giải quyết vấn đề phát triển bền vững ở một số nước
• 2. CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM: THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ
• 2.1. Vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững về kinh tế
• 2.2. Vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững về xã hội
• 2.3. Vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững về tài nguyên môi trường
• 2.4. Những vấn đề đặt ra về vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NÂNG CAO VAI TRÒ NHÀ NƯỚC VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững
• 3.2. Xây dựng và hoàn thiện cơ sở pháp lý về phát triển bền vững
• 3.3. Phát triển đồng bộ hệ thống chính sách kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường
• 3.4. Xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh và hiệu quả
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Nhà nước trong phát triển bền vững ở Việt Nam

Phát triển bền vững là một trong những mục tiêu quan trọng của Nhà nước Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Vai trò của Nhà nước không chỉ là quản lý kinh tế mà còn là bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Chính sách phát triển bền vững cần được xây dựng trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải có những chiến lược và hành động cụ thể để thực hiện mục tiêu này.

1.1. Khái niệm phát triển bền vững và vai trò của Nhà nước

Phát triển bền vững được hiểu là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng các chính sách và khung pháp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.2. Lịch sử phát triển bền vững ở Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc thực hiện phát triển bền vững từ khi bắt đầu công cuộc Đổi mới. Các chính sách phát triển bền vững đã được đưa ra nhằm giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường.

II. Những thách thức trong vai trò của Nhà nước với phát triển bền vững

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc thực hiện phát triển bền vững. Tình trạng phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường và tham nhũng là những vấn đề cần được giải quyết. Nhà nước cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để đối phó với những thách thức này.

2.1. Tình trạng phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội

Phân hóa giàu nghèo đang gia tăng giữa các vùng miền và nhóm dân cư. Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ để giảm thiểu tình trạng này và đảm bảo công bằng xã hội.

2.2. Ô nhiễm môi trường và quản lý tài nguyên thiên nhiên

Ô nhiễm môi trường đang trở thành vấn đề nghiêm trọng tại Việt Nam. Nhà nước cần tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

III. Các chính sách và giải pháp của Nhà nước cho phát triển bền vững

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, Nhà nước Việt Nam đã triển khai nhiều chính sách và giải pháp. Các chính sách này không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

3.1. Chính sách phát triển kinh tế bền vững

Nhà nước đã xây dựng các chính sách nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững, bao gồm việc khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh và phát triển các ngành công nghiệp sạch.

3.2. Chính sách bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Các chính sách bảo vệ môi trường đã được ban hành nhằm giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Nhà nước cần tăng cường thực thi các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về phát triển bền vững

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc thực hiện các chính sách phát triển bền vững đã mang lại những kết quả tích cực cho Việt Nam. Các chương trình phát triển bền vững đã giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và bảo vệ môi trường.

4.1. Kết quả đạt được từ các chính sách phát triển bền vững

Các chính sách phát triển bền vững đã giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các nước khác

Việt Nam có thể học hỏi từ kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc thực hiện phát triển bền vững, từ đó áp dụng các mô hình phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước.

V. Kết luận và triển vọng tương lai về phát triển bền vững

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, vai trò của Nhà nước trong phát triển bền vững càng trở nên quan trọng. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách và giải pháp để đảm bảo phát triển bền vững cho Việt Nam trong tương lai.

5.1. Tầm nhìn dài hạn cho phát triển bền vững

Nhà nước cần có tầm nhìn dài hạn trong việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững, đảm bảo sự phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường và công bằng xã hội.

5.2. Đề xuất các giải pháp nâng cao vai trò của Nhà nước

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện phát triển bền vững, bao gồm việc tăng cường quản lý, giám sát và thực thi các chính sách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn đổi mới từ năm 1986 đến năm 2010, Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc về kinh tế với quy mô GDP tăng từ 53 tỷ USD năm 2005 lên 101,6 tỷ USD vào năm 2010, tương đương mức tăng gấp 3,26 lần so với năm 2000. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng kinh tế thâm dụng tài nguyên và định hướng duy kinh tế kéo dài đã tạo ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng như suy thoái sinh thái, gia tăng khoảng cách giàu nghèo và mất cân bằng xã hội. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác lập một phương thức phát triển mới: phát triển bền vững dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra trong nghiên cứu là sự tự điều tiết của cơ chế thị trường không thể tự động dẫn đến phát triển bền vững nếu thiếu sự can thiệp của bàn tay hữu hình từ Nhà nước. Mục tiêu của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về vai trò quản trị của Nhà nước, đánh giá toàn diện những thành tựu và hạn chế trong việc thực thi các chính sách kinh tế, xã hội, môi trường giai đoạn 1986-2011, từ đó đề xuất hệ thống khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian lãnh thổ Việt Nam trong tiến trình đổi mới từ năm 1986 đến tháng 10 năm 2011, trọng tâm là việc thực hiện Định hướng chiến lược phát triển bền vững theo Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp luận cứ tối ưu hóa nguồn lực công, minh chứng qua việc Nhà nước duy trì mức chi bình quân 24% ngân sách hàng năm cho các vấn đề xã hội và điều phối mục tiêu giảm nghèo đa chiều.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về bản chất của sự phát triển và vai trò của thiết chế nhà nước trong việc định hướng, điều tiết tiến trình kinh tế - xã hội. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu khung lý thuyết phát triển bền vững toàn cầu khởi nguồn từ Báo cáo Brundtland "Tương lai chung của chúng ta" (năm 1987) của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED), cùng các nguyên tắc hành động được xác lập tại Tuyên ngôn Rio năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới Johannesburg năm 2002.

Khung mô hình nghiên cứu vận hành theo cấu trúc tương tác đa chiều giữa 3 trụ cột căn bản:

• Bền vững kinh tế: Đạt tốc độ tăng trưởng GDP cao và ổn định, chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hóa - hiện đại hóa, nâng cao hàm lượng công nghệ sạch.
• Bền vững xã hội: Bảo đảm công bằng trong phân phối của cải, mở rộng an sinh xã hội, giải quyết việc làm và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
• Bền vững sinh thái: Sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, duy trì đa dạng sinh học và kiểm soát ô nhiễm môi trường.

Các khái niệm chính được làm rõ gồm: Phát triển bền vững, Quản lý nhà nước về phát triển bền vững, Thất bại của thị trường và Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê, báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII, IX, X, XI.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 120 văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết chuyên đề và báo cáo thống kê kinh tế - xã hội - môi trường giai đoạn 1986-2011. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung vào các văn bản định hướng chiến lược như Chương trình nghị sự 21 của Việt Nam, Luật Đất đai, Luật Cạnh tranh, Luật Bảo vệ môi trường và hơn 26 bộ luật được ban hành trong giai đoạn 2006-2008.

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm: phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp hệ thống, phương pháp logic - lịch sử, cùng các kỹ thuật phân tích, tổng hợp và so sánh đối chiếu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm bóc tách bản chất tương tác giữa thể chế chính trị và các quy luật kinh tế thị trường, đảm bảo tính khách quan và chiều sâu lịch sử trong suốt 25 năm đổi mới. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục từ tháng 10 năm 2009 đến tháng 10 năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, Nhà nước đã thành công trong việc duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành theo hướng công nghiệp hóa. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân tăng từ 3,9%/năm thời kỳ 1986-1990 lên 7,51%/năm giai đoạn 2001-2005 và đạt mức 7,6%/năm giai đoạn 2006-2008. Cơ cấu GDP có sự chuyển biến rõ nét: tỷ trọng công nghiệp và xây dựng tăng từ 36,7% năm 2000 lên 41,1% năm 2010; tỷ trọng khu vực dịch vụ đạt 38,3% năm 2010; trong khi tỷ trọng nông, lâm, thủy sản giảm tương ứng từ 24,5% xuống còn 20,6%. Tuy nhiên, khoảng 48,2% lực lượng lao động xã hội vẫn tập trung ở khu vực nông nghiệp nhưng chỉ tạo ra khoảng 20,6% GDP, phản ánh năng suất lao động khu vực nông thôn còn thấp.

Thứ hai, các chính sách an sinh xã hội và giảm nghèo đạt được thành tựu mang tầm quốc tế nhờ sự điều tiết hiệu quả của nguồn lực công. Từ năm 1991 đến năm 2010, Nhà nước dành trung bình 24% tổng chi ngân sách hàng năm cho các lĩnh vực xã hội, vượt chỉ tiêu khuyến nghị 20% của Hội nghị Thượng đỉnh Xã hội Copenhagen năm 1995. Tỷ lệ hộ nghèo trên cả nước giảm mạnh từ 20% vào cuối năm 2002 xuống còn 13% năm 2009 và chỉ còn 9,5% vào năm 2010. Hệ thống giáo dục và việc làm ghi nhận tốc độ tăng trưởng tích cực khi mỗi năm tạo thêm từ 1,2 đến 1,5 triệu việc làm, quy mô học sinh trung học chuyên nghiệp tăng bình quân 15,1%/năm và học viên dạy nghề tăng 12%/năm.

Thứ ba, hệ thống thể chế pháp luật được mở rộng nhanh chóng nhưng năng lực kiểm soát môi trường còn nhiều khoảng trống. Trong 3 năm 2006-2008, Nhà nước đã ban hành khoảng 26 luật và hơn 3000 văn bản quy phạm pháp luật, riêng năm 2008 Quốc hội ban hành 19 luật (gấp 2 lần năm 2007). Mặc dù vậy, quá trình đô thị hóa nhanh chóng và sự hình thành các tam giác kinh tế trọng điểm đã làm bộc lộ tình trạng ô nhiễm nguồn nước mặt, suy thoái đất và khai thác cạn kiệt tài nguyên ngầm do chế tài xử phạt còn thiếu tính răn đe.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những thành tựu trên xuất phát từ đường lối nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách. Ngược lại, các hạn chế bắt nguồn từ nhận thức duy kinh tế ngắn hạn, việc phân bổ nguồn lực đầu tư công còn dàn trải, cùng sự thiếu đồng bộ giữa chính sách thu hồi đất nông nghiệp và chính sách chuyển đổi nghề nghiệp cho nông dân.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các luận điểm trong báo cáo năm 1997 của Ngân hàng Thế giới về vai trò thiết yếu của một nhà nước hiệu năng, đồng thời củng cố các cảnh báo từ các học giả nghiên cứu môi trường giai đoạn 2000-2006 về nguy cơ tụt hậu sinh thái nếu chỉ dựa vào bàn tay vô hình của thị trường.

Để trình bày trực quan các luận điểm trên, dữ liệu tương quan giữa tốc độ tăng trưởng GDP (đạt 7,6%) và tốc độ giảm nghèo (từ 20% xuống 9,5%) nên được thiết kế dưới dạng biểu đồ kết hợp cột và đường. Sự chênh lệch giữa tỷ lệ phân bổ lao động nông nghiệp (48,2%) và giá trị đóng góp GDP (20,6%) cần được thể hiện qua bảng so sánh cơ cấu kinh tế nhằm làm nổi bật nút thắt về chất lượng tăng trưởng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với tiêu chuẩn tăng trưởng xanh. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Bộ Công Thương cần ban hành ngay các quy chuẩn kỹ thuật nhằm loại bỏ công nghệ lạc hậu, thúc đẩy công nghiệp hóa sạch. Mục tiêu đến năm 2015 là giảm mức tiêu hao năng lượng trên một đơn vị sản phẩm xuống khoảng 10% đến 15%, chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu.

Thứ hai, xây dựng và hoàn thiện đồng bộ cơ sở pháp lý về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Quốc hội và Bộ Tài nguyên và Môi trường cần rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật chồng chéo, tăng mức chế tài xử phạt hành chính đối với các hành vi xả thải trái phép. Mục tiêu đến năm 2015 là đạt 100% các khu công nghiệp và khu chế xuất mới thành lập phải xây dựng trạm xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn sinh thái trước khi đi vào hoạt động.

Thứ ba, gắn kết chặt chẽ chính sách phát triển kinh tế với an sinh xã hội và đào tạo nghề bền vững. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì phối hợp với các địa phương triển khai các gói đào tạo nghề thích ứng cho nông dân thuộc diện thu hồi đất. Mục tiêu hàng năm duy trì tạo việc làm mới cho 1,5 triệu lao động, phấn đấu giảm tỷ lệ nghèo bình quân 1,5% đến 2%/năm, tập trung nguồn lực thực hiện hiệu quả Chương trình 135 tại các xã đặc biệt khó khăn.

Thứ tư, đổi mới và nâng cao năng lực quản trị của bộ máy hành chính nhà nước. Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kiên quyết đẩy lùi tham nhũng và lãng phí trong đầu tư công. Lộ trình giai đoạn 2011-2015 cần cắt giảm ít nhất 30% thủ tục hành chính rườm rà trong lĩnh vực cấp phép đầu tư và thẩm định đánh giá tác động môi trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý tại các cơ quan công quyền. Luận văn cung cấp khung tham chiếu toàn diện để cụ thể hóa các mục tiêu của Chương trình nghị sự 21 vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương và bộ ngành.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Chính trị học, Quản lý công và Kinh tế phát triển. Tài liệu này đóng vai trò là nguồn dữ liệu học thuật phong phú phục vụ giảng dạy, viết tiểu luận chuyên đề và phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến thể chế quản trị nhà nước.

Thứ ba, lãnh đạo các tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp tư nhân. Luận văn giúp các nhà quản trị nhận diện xu hướng chuyển dịch chính sách quản lý tài nguyên và pháp luật cạnh tranh, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh có trách nhiệm và đổi mới công nghệ sạch.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và các đối tác phát triển quốc tế. Công trình cung cấp bức tranh thực chứng về kết quả chi ngân sách xã hội (24%) và giảm nghèo tại Việt Nam, hỗ trợ thiết kế các dự án viện trợ an sinh và môi trường chính xác, hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Thứ nhất, tại sao Nhà nước phải đóng vai trò chủ đạo trong phát triển bền vững thay vì phó mặc cho thị trường? Thị trường luôn hướng tới tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn và thường bỏ qua các chi phí ngoại ứng về môi trường và bất bình đẳng xã hội. Nhà nước là chủ thể duy nhất sở hữu quyền lực pháp lý và nguồn lực công để thiết lập trật tự, điều tiết phân phối thu nhập và bảo vệ tài nguyên quốc gia lâu dài.

Thứ hai, Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg có ý nghĩa chiến lược như thế nào đối với Việt Nam? Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg là bản Chương trình nghị sự 21 chính thức của Việt Nam. Văn bản này xác lập 8 nguyên tắc chỉ đạo, 5 lĩnh vực kinh tế, 5 lĩnh vực xã hội và 9 lĩnh vực môi trường ưu tiên, tạo nền tảng pháp lý thống nhất cho toàn bộ hệ thống cơ quan nhà nước hành động.

Thứ ba, sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000-2010 diễn ra ra sao? Cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng hiện đại hóa với tỷ trọng công nghiệp và xây dựng tăng từ 36,7% năm 2000 lên 41,1% năm 2010. Ngược lại, khu vực nông nghiệp giảm tỷ trọng từ 24,5% xuống còn 20,6% trong cùng giai đoạn, dù vẫn chiếm 48,2% tổng lực lượng lao động xã hội.

Thứ tư, chính sách an sinh của Nhà nước đã đạt được những kết quả định lượng nổi bật nào? Thông qua việc duy trì mức chi thường xuyên khoảng 24% ngân sách nhà nước, Việt Nam đã giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 20% năm 2002 xuống còn 9,5% năm 2010. Đồng thời, các chương trình mục tiêu quốc gia đã giải quyết việc làm cho 1,2 đến 1,5 triệu người mỗi năm.

Thứ năm, rào cản lớn nhất trong công tác quản lý nhà nước về môi trường là gì? Hạn chế lớn nhất là hệ thống pháp luật còn chồng chéo, các quy chuẩn môi trường thiếu tính đồng bộ và chế tài xử phạt còn nhẹ so với lợi nhuận vi phạm. Bên cạnh đó, tình trạng đầu tư công nghệ lạc hậu từ 2 đến 3 thế hệ vẫn còn phổ biến tại nhiều doanh nghiệp.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc lý luận về vai trò can thiệp của Nhà nước đối với phát triển bền vững theo cấu trúc 3 trụ cột: kinh tế, xã hội và môi trường.
• Đánh giá toàn diện thực trạng phát triển của Việt Nam giai đoạn 1986-2011 với sự bứt phá về quy mô GDP đạt 101,6 tỷ USD năm 2010 song hành cùng áp lực thâm dụng tài nguyên.
• Khẳng định tính ưu việt của chính sách an sinh xã hội khi dành 24% ngân sách hàng năm để đưa tỷ lệ nghèo giảm mạnh xuống 9,5% năm 2010.
• Nhận diện thẳng thắn các điểm nghẽn thể chế, sự thiếu hụt quy chuẩn công nghệ sạch và khoảng cách bất cập giữa ban hành luật và thực thi pháp luật.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện kinh tế thị trường, nâng cấp khung pháp lý sinh thái, gắn kết an sinh và tinh gọn bộ máy quản trị công.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi việc thể chế hóa đồng bộ các quan điểm của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI vào Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020. Các cơ quan quản lý nhà nước, giới nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động phối hợp thực thi các cam kết phát triển bền vững nhằm kiến tạo tương lai thịnh vượng, công bằng và bền vững cho đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm phát triển bền vững. Khái lược lịch sử nghiên cứu. Phát triển (Development): được hiểu là sự vận động, tiến triển theo chiều hướng đi lên.

Tuy vậy, không phải bao giờ các hiện tượng, các quá trình lịch sử cũng vận động theo xu hướng đi lên mà còn có cả sự thụt lùi, thoái bộ. Sự phát triển của lịch sử nhân loại 300 năm qua cho thấy chính sự phát triển kinh tế phiến diện, với mục tiêu là lợi nhuận tối đa cho các chủ đầu tư, tuy đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng nhưng lại dẫn đến các cuộc khủng hoảng kinh tế, làm nảy sinh các vấn đề xã hội gay gắt và tàn phá môi trường nghiêm trọng. Thêm vào đó, sự gia tăng dân số nhanh chóng nhất là ở các nước đang phát triển đã tiêu thụ một lượng năng lượng lớn chưa kịp tái tạo. Có lẽ chưa bao giờ sự phát triển do chính bàn tay và khối óc của con người kiến tạo nên lại đem lại những hệ quả uy hiếp chính cuộc sống của con người như hiện nay.

Các cuộc suy thoái kinh tế, lạm phát cao, bất ổn xã hội, thiên tai… đều là sự cảnh báo rằng phương thức phát triển hiện tại của con người vẫn chưa bền vững, chứa đựng nhiều rủi ro. Do đó, nếu không muốn một sự diệt vong đã từng xảy ra với xã hội Maya lặp lại thì con người buộc phải đi tìm một phương thức PTBV hơn. Vậy PTBV là gì? Để đưa ra một khái niệm như hiện nay, nhân loại đã phải trải qua một quá trình nhận thức lâu dài. Có thể chia làm hai giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất (từ thế kỷ XVIII đến năm 1987): là quá trình tìm tòi và xác định nội hàm khái niệm.

Từ cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XVIII đến sau Chiến tranh thế giới thứ hai, ý tưởng PTBV đã hình thành, ban đầu chủ yếu là vấn đề bảo vệ môi trường. Do quá trình khai thác mạnh mẽ tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho công nghiệp dẫn đến sự tàn phá môi trường, đã dự báo hậu quả nhỡn tiền mà con người sẽ phải gánh chịu là rõ rệt. Bởi vậy, nhiều phong trào bảo vệ môi trường, đã sớm xuất hiện từ đầu thế kỷ XX ở Mỹ và Tây Âu. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 1970 đã gây ra sự thiếu hụt năng lượng trầm trọng và tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế thế giới, nhất là ở các nước công nghiệp phát triển.

Vấn đề giới hạn của tăng trưởng được đặt ra nếu con người không quan tâm đến vấn đề sử dụng tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Vì vậy, năm 1972, Liên hợp quốc đã tổ chức Hội nghị quốc tế về Môi trường và con người ở Xtốckhôm (Thụy Điển) với sự tham gia của 113 đại diện của chính phủ các nước trên thế giới. Hội nghị này được coi là hội nghị đầu tiên của nhân loại bàn về vấn đề phát triển dưới quan điểm gắn với việc bảo vệ và cải thiện môi trường sống của con người. Chính những nỗ lực về nhận thức và hành động trên của nhân loại tiến bộ là tiền đề cho sự ra đời của thuật ngữ PTBV năm 1980 trong công trình “Chiến lược bảo tồn thế giới” được đưa ra bởi Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên quốc tế - IUCN.

Sau các thảm họa ở Bhopal (Ấn Độ) năm 1984 và Chernobyl năm 1986 thì những nhận thức sâu sắc về nguy cơ môi trường do con người gây ra cũng như mối quan hệ giữa môi trường và phát triển càng được quan tâm mạnh mẽ. Do đó, năm 1987, báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” (Báo cáo Bruntland), do Uỷ ban thế giới về Môi trường và phát triển (WCED) đưa ra, đã xác định nội hàm của khái niệm PTBV, làm tiền đề cho nhận thức của con người. Báo cáo quan niệm PTBV là: “Sự phát triển đáp ứng được những yêu cầu của hiện tại nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau” [15, tr.251] báo cáo cũng cho rằng con người có thể đạt được cả hai mục tiêu phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường nếu sử dụng công nghệ và tổ chức xã hội thích hợp. - Có thể thấy quan niệm về PTBV trong Báo cáo Bruntland đã tháo gỡ được bế tắc trong nhận thức về vấn đề này của nhân loại, mở ra một hướng đi mới giúp các nước giải quyết mối quan hệ giữa môi trường và phát triển.

- Đóng góp nữa của Báo cáo là đã bổ sung vấn đề sự công bằng giữa các thế hệ trong việc thỏa mãn nhu cầu của mình. Điều này được coi là “đột phá về mối quan hệ giữa các thế hệ trong sự phát triển” [15, tr. Điều đó đòi hỏi thế hệ hiện tại phải có trách nhiệm sử dụng tiết kiệm, hợp lý các nguồn lực để đem lại cơ hội phát triển cho các thế hệ tương lai. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Cuối cùng, khái niệm đã bao quát được tính thời gian, tính liên tục của phát triển.

PTBV cần phải được xem xét trong tầm nhìn dài hạn, “hay các lợi ích của nó phải được duy trì không hạn định” [37, tr. Nói cụ thể hơn, lợi ích do các đề án, các chương trình, chiến lược do nhà nước mang lại cho người dân là không thể có sự hạn chế về yếu tố thời gian. Ví dụ: chính sách xóa đói nghèo chỉ hỗ trợ tiền giúp người nghèo có cái ăn, mặc, ở trong khoảng thời gian 5 năm, sau đó họ lại tái nghèo thì chính sách đó là chưa bền vững. Có thể nói những ý tưởng mới về PTBV mà Báo cáo Bruntland mang lại như: con người vừa có thể phát triển mà không làm tổn hại tới môi trường, công nghệ và tổ chức xã hội là giải pháp căn bản, sự công bằng và tính trách nhiệm giữa các thế hệ, tính thời gian và tính liên tục trong phát triển đã thực sự thu hút được sự quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới.

Từ sau Báo cáo này, thuật ngữ PTBV đã được phổ biến rộng rãi. Như vậy, điểm nổi bật trong nghiên cứu về PTBV giai đoạn này là: - Xác định được nội hàm khái niệm PTBV. - Hướng đến hình thành hệ tiêu chí đánh giá, đo lường PTBV. - Xác định khung các vấn đề chủ đạo của quá trình PTBV đó là xác lập quan hệ cân bằng, hợp lý giữa 3 tiểu nhân tố: Sinh thái - Kinh tế - Xã hội.

Giai đoạn thứ hai, đây là giai đoạn hoàn thiện và đưa ý tưởng PTBV vào thực tiễn, với hai mốc quan trọng: + Năm 1992, Hội nghị Thượng đỉnh trái đất về Môi trường và Phát triển do Liên hợp quốc tổ chức tại Rio de Jannero (Braxin) với sự tham dự của 172 quốc gia trên thế giới. Hội nghị đã thông qua một số văn kiện quan trọng, tiêu biểu là Tuyên ngôn Rio - 92 và Chương trình nghị sự 21(Agenda 21). Tuyên ngôn Rio gồm 27 nguyên tắc cơ bản về vấn đề môi trường và phát triển. Còn Chương trình nghị sự 21 là một văn kiện đồ sộ gồm 40 chương, được xem là khuôn khổ hành động cấp quốc gia và quốc tế đầu tiên vì sự PTBV.

Điểm đặc biệt trong văn kiện này là sự nhấn mạnh yếu tố con người, bên cạnh yếu tố môi trường trong nội hàm khái niệm PTBV bởi con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển. Đây là sự phát triển mới đi đến hoàn thiện cơ bản về nội hàm khái niệm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh thế giới về PTBV được tổ chức tại Johannesburg (Nam Phi) với 166 nước tham dự. Hội nghị đã thông qua Bản Tuyên bố Johannesburg và Bản Kế hoạch thực hiện PTBV, khẳng định lại các nguyên tắc đã đề ra trước đây và tiếp tục cam kết thực hiện Agenda 21.

Điểm đáng lưu ý là Hội nghị này đã cụ thể hóa thêm và phát triển hoàn thiện nội hàm khái niệm với ba trụ cột chính: bền vững về kinh tế; bền vững về xã hội; bền vững về môi trường. Vậy, trong 10 năm (từ năm 1992 đến năm 2002) đã có hai Hội nghị quốc tế về PTBV được tổ chức, điều đó thể hiện: - Vấn đề PTBV không phải là vấn đề của một quốc gia nào mà là mối quan tâm chung, mang tính chất toàn cầu, nhất là trong xu thế toàn cầu hóa, các nước đều có sự ràng buộc chặt chẽ với nhau. Và thành quả PTBV chỉ đạt được khi có sự nỗ lực chung của các quốc gia trên thế giới. - Qua các hội nghị, các bản tuyên bố, nội hàm khái niệm không ngừng được bổ sung với phương pháp tư duy và cách tiếp cận mới, hệ thống, toàn diện, sâu rộng hơn, nó bao quát các vấn đề kinh tế, xã hội, sinh thái, sự bình đẳng giữa các thế hệ.

- Thể hiện quyết tâm cao của các nước, mong muốn biến ý tưởng PTBV trở thành hiện thực, thông qua các chương trình, các kế hoạch cụ thể, từ đó định hướng cho các nước xây dựng chương trình hành động phù hợp với thực tiễn. Như vậy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về PTBV, trong đó, tiêu biểu là khái niệm trong Chiến lược phát triển bền vững tại Hội nghị thượng đỉnh của Liên hợp quốc năm 1992. Theo đó, “Phát triển bền vững là phát triển kinh tế - xã hội lành mạnh, dựa trên việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bền vững môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu của con người hiện nay và không ảnh hưởng bất lợi đối với các thế hệ tương lai trong việc thỏa mãn nhu cầu của họ” [38, tr. Khái niệm trên đã bao quát được hai vấn đề cơ bản của PTBV: Thứ nhất, PTBV phải là sự phát triển kinh tế, xã hội lành mạnh trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường.

- Phát triển kinh tế bền vững đó là sự phát triển kinh tế hướng đến thỏa mãn những tiêu chí như: tốc độ tăng trưởng cao và ổn định, nâng cao hàm lượng khoa học - công nghệ trong sản xuất, chú trọng phát triển “công nghệ sạch” và sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Phát triển xã hội bền vững nhấn mạnh việc phát triển con người và vấn đề công bằng xã hội.