Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm phát triển bền vững. Khái lược lịch sử nghiên cứu. Phát triển (Development): được hiểu là sự vận động, tiến triển theo chiều hướng đi lên.
Tuy vậy, không phải bao giờ các hiện tượng, các quá trình lịch sử cũng vận động theo xu hướng đi lên mà còn có cả sự thụt lùi, thoái bộ. Sự phát triển của lịch sử nhân loại 300 năm qua cho thấy chính sự phát triển kinh tế phiến diện, với mục tiêu là lợi nhuận tối đa cho các chủ đầu tư, tuy đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng nhưng lại dẫn đến các cuộc khủng hoảng kinh tế, làm nảy sinh các vấn đề xã hội gay gắt và tàn phá môi trường nghiêm trọng. Thêm vào đó, sự gia tăng dân số nhanh chóng nhất là ở các nước đang phát triển đã tiêu thụ một lượng năng lượng lớn chưa kịp tái tạo. Có lẽ chưa bao giờ sự phát triển do chính bàn tay và khối óc của con người kiến tạo nên lại đem lại những hệ quả uy hiếp chính cuộc sống của con người như hiện nay.
Các cuộc suy thoái kinh tế, lạm phát cao, bất ổn xã hội, thiên tai… đều là sự cảnh báo rằng phương thức phát triển hiện tại của con người vẫn chưa bền vững, chứa đựng nhiều rủi ro. Do đó, nếu không muốn một sự diệt vong đã từng xảy ra với xã hội Maya lặp lại thì con người buộc phải đi tìm một phương thức PTBV hơn. Vậy PTBV là gì? Để đưa ra một khái niệm như hiện nay, nhân loại đã phải trải qua một quá trình nhận thức lâu dài. Có thể chia làm hai giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất (từ thế kỷ XVIII đến năm 1987): là quá trình tìm tòi và xác định nội hàm khái niệm.
Từ cuộc cách mạng công nghiệp thế kỷ XVIII đến sau Chiến tranh thế giới thứ hai, ý tưởng PTBV đã hình thành, ban đầu chủ yếu là vấn đề bảo vệ môi trường. Do quá trình khai thác mạnh mẽ tài nguyên thiên nhiên phục vụ cho công nghiệp dẫn đến sự tàn phá môi trường, đã dự báo hậu quả nhỡn tiền mà con người sẽ phải gánh chịu là rõ rệt. Bởi vậy, nhiều phong trào bảo vệ môi trường, đã sớm xuất hiện từ đầu thế kỷ XX ở Mỹ và Tây Âu. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 1970 đã gây ra sự thiếu hụt năng lượng trầm trọng và tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế thế giới, nhất là ở các nước công nghiệp phát triển.
Vấn đề giới hạn của tăng trưởng được đặt ra nếu con người không quan tâm đến vấn đề sử dụng tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Vì vậy, năm 1972, Liên hợp quốc đã tổ chức Hội nghị quốc tế về Môi trường và con người ở Xtốckhôm (Thụy Điển) với sự tham gia của 113 đại diện của chính phủ các nước trên thế giới. Hội nghị này được coi là hội nghị đầu tiên của nhân loại bàn về vấn đề phát triển dưới quan điểm gắn với việc bảo vệ và cải thiện môi trường sống của con người. Chính những nỗ lực về nhận thức và hành động trên của nhân loại tiến bộ là tiền đề cho sự ra đời của thuật ngữ PTBV năm 1980 trong công trình “Chiến lược bảo tồn thế giới” được đưa ra bởi Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên quốc tế - IUCN.
Sau các thảm họa ở Bhopal (Ấn Độ) năm 1984 và Chernobyl năm 1986 thì những nhận thức sâu sắc về nguy cơ môi trường do con người gây ra cũng như mối quan hệ giữa môi trường và phát triển càng được quan tâm mạnh mẽ. Do đó, năm 1987, báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” (Báo cáo Bruntland), do Uỷ ban thế giới về Môi trường và phát triển (WCED) đưa ra, đã xác định nội hàm của khái niệm PTBV, làm tiền đề cho nhận thức của con người. Báo cáo quan niệm PTBV là: “Sự phát triển đáp ứng được những yêu cầu của hiện tại nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau” [15, tr.251] báo cáo cũng cho rằng con người có thể đạt được cả hai mục tiêu phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường nếu sử dụng công nghệ và tổ chức xã hội thích hợp. - Có thể thấy quan niệm về PTBV trong Báo cáo Bruntland đã tháo gỡ được bế tắc trong nhận thức về vấn đề này của nhân loại, mở ra một hướng đi mới giúp các nước giải quyết mối quan hệ giữa môi trường và phát triển.
- Đóng góp nữa của Báo cáo là đã bổ sung vấn đề sự công bằng giữa các thế hệ trong việc thỏa mãn nhu cầu của mình. Điều này được coi là “đột phá về mối quan hệ giữa các thế hệ trong sự phát triển” [15, tr. Điều đó đòi hỏi thế hệ hiện tại phải có trách nhiệm sử dụng tiết kiệm, hợp lý các nguồn lực để đem lại cơ hội phát triển cho các thế hệ tương lai. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Cuối cùng, khái niệm đã bao quát được tính thời gian, tính liên tục của phát triển.
PTBV cần phải được xem xét trong tầm nhìn dài hạn, “hay các lợi ích của nó phải được duy trì không hạn định” [37, tr. Nói cụ thể hơn, lợi ích do các đề án, các chương trình, chiến lược do nhà nước mang lại cho người dân là không thể có sự hạn chế về yếu tố thời gian. Ví dụ: chính sách xóa đói nghèo chỉ hỗ trợ tiền giúp người nghèo có cái ăn, mặc, ở trong khoảng thời gian 5 năm, sau đó họ lại tái nghèo thì chính sách đó là chưa bền vững. Có thể nói những ý tưởng mới về PTBV mà Báo cáo Bruntland mang lại như: con người vừa có thể phát triển mà không làm tổn hại tới môi trường, công nghệ và tổ chức xã hội là giải pháp căn bản, sự công bằng và tính trách nhiệm giữa các thế hệ, tính thời gian và tính liên tục trong phát triển đã thực sự thu hút được sự quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới.
Từ sau Báo cáo này, thuật ngữ PTBV đã được phổ biến rộng rãi. Như vậy, điểm nổi bật trong nghiên cứu về PTBV giai đoạn này là: - Xác định được nội hàm khái niệm PTBV. - Hướng đến hình thành hệ tiêu chí đánh giá, đo lường PTBV. - Xác định khung các vấn đề chủ đạo của quá trình PTBV đó là xác lập quan hệ cân bằng, hợp lý giữa 3 tiểu nhân tố: Sinh thái - Kinh tế - Xã hội.
Giai đoạn thứ hai, đây là giai đoạn hoàn thiện và đưa ý tưởng PTBV vào thực tiễn, với hai mốc quan trọng: + Năm 1992, Hội nghị Thượng đỉnh trái đất về Môi trường và Phát triển do Liên hợp quốc tổ chức tại Rio de Jannero (Braxin) với sự tham dự của 172 quốc gia trên thế giới. Hội nghị đã thông qua một số văn kiện quan trọng, tiêu biểu là Tuyên ngôn Rio - 92 và Chương trình nghị sự 21(Agenda 21). Tuyên ngôn Rio gồm 27 nguyên tắc cơ bản về vấn đề môi trường và phát triển. Còn Chương trình nghị sự 21 là một văn kiện đồ sộ gồm 40 chương, được xem là khuôn khổ hành động cấp quốc gia và quốc tế đầu tiên vì sự PTBV.
Điểm đặc biệt trong văn kiện này là sự nhấn mạnh yếu tố con người, bên cạnh yếu tố môi trường trong nội hàm khái niệm PTBV bởi con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển. Đây là sự phát triển mới đi đến hoàn thiện cơ bản về nội hàm khái niệm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh thế giới về PTBV được tổ chức tại Johannesburg (Nam Phi) với 166 nước tham dự. Hội nghị đã thông qua Bản Tuyên bố Johannesburg và Bản Kế hoạch thực hiện PTBV, khẳng định lại các nguyên tắc đã đề ra trước đây và tiếp tục cam kết thực hiện Agenda 21.
Điểm đáng lưu ý là Hội nghị này đã cụ thể hóa thêm và phát triển hoàn thiện nội hàm khái niệm với ba trụ cột chính: bền vững về kinh tế; bền vững về xã hội; bền vững về môi trường. Vậy, trong 10 năm (từ năm 1992 đến năm 2002) đã có hai Hội nghị quốc tế về PTBV được tổ chức, điều đó thể hiện: - Vấn đề PTBV không phải là vấn đề của một quốc gia nào mà là mối quan tâm chung, mang tính chất toàn cầu, nhất là trong xu thế toàn cầu hóa, các nước đều có sự ràng buộc chặt chẽ với nhau. Và thành quả PTBV chỉ đạt được khi có sự nỗ lực chung của các quốc gia trên thế giới. - Qua các hội nghị, các bản tuyên bố, nội hàm khái niệm không ngừng được bổ sung với phương pháp tư duy và cách tiếp cận mới, hệ thống, toàn diện, sâu rộng hơn, nó bao quát các vấn đề kinh tế, xã hội, sinh thái, sự bình đẳng giữa các thế hệ.
- Thể hiện quyết tâm cao của các nước, mong muốn biến ý tưởng PTBV trở thành hiện thực, thông qua các chương trình, các kế hoạch cụ thể, từ đó định hướng cho các nước xây dựng chương trình hành động phù hợp với thực tiễn. Như vậy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về PTBV, trong đó, tiêu biểu là khái niệm trong Chiến lược phát triển bền vững tại Hội nghị thượng đỉnh của Liên hợp quốc năm 1992. Theo đó, “Phát triển bền vững là phát triển kinh tế - xã hội lành mạnh, dựa trên việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bền vững môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu của con người hiện nay và không ảnh hưởng bất lợi đối với các thế hệ tương lai trong việc thỏa mãn nhu cầu của họ” [38, tr. Khái niệm trên đã bao quát được hai vấn đề cơ bản của PTBV: Thứ nhất, PTBV phải là sự phát triển kinh tế, xã hội lành mạnh trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên môi trường.
- Phát triển kinh tế bền vững đó là sự phát triển kinh tế hướng đến thỏa mãn những tiêu chí như: tốc độ tăng trưởng cao và ổn định, nâng cao hàm lượng khoa học - công nghệ trong sản xuất, chú trọng phát triển “công nghệ sạch” và sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phát triển xã hội bền vững nhấn mạnh việc phát triển con người và vấn đề công bằng xã hội.