Những Đặc Trưng Cơ Bản Của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Khám phá luận văn thạc sĩ USSH về những đặc trưng cơ bản của nhà nước kiến tạo phát triển, phân tích vai trò và tác động trong xã hội hiện đại.

• Tác giả: Nguyễn Thế Nam
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Minh Quân
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Về Những Đặc Trưng Cơ Bản Của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của luận văn
• 0.7. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN
• 1.1. Khái niệm nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.2. Quan niệm về nhà nước kiến tạo phát triển trên thế giới
• 1.3. Quan điểm về nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 1.4. Khái niệm về nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.5. Bản chất nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.6. Phân loại nhà nước kiến tạo phát triển
• 1.6.1. Phân loại dựa trên tiêu chí về vị trí địa lý
• 1.6.2. Phân loại dựa trên tiêu chí về mức độ dân chủ
• 1.6.3. Phân loại dựa trên tiêu chí về mức độ thành công
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN
• 2.1. Nhà nước kiến tạo phát triển ở một số nước trên thế giới
• 2.2. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Nhật Bản
• 2.3. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Hàn Quốc
• 2.4. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Singapore
• 2.5. Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 2.6. Bối cảnh xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 2.7. Thực tế xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: NHÀ NƯỚC KIẾN TẠO PHÁT TRIỂN - MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN
• 3.1. Nhà nước chủ động định hướng phát triển nền kinh tế trên cơ sở tôn trọng những nguyên tắc, quy luật của thị trường
• 3.2. Nhà nước và tư nhân hợp tác chặt chẽ, nhà nước định hướng dẫn dắt tư nhân thông qua một cơ quan điều phối có quyền lực
• 3.3. Nhà nước do đội ngũ tinh hoa chính trị lãnh đạo, bộ máy hành chính chuyên nghiệp, có thẩm quyền, độc lập tương đối và bảo đảm tính chính đáng chính trị thông qua hiệu quả hoạt động
• 3.4. Nhà nước phát triển và trọng dụng nhân tài, đầu tư vào các chính sách xã hội, thúc đẩy giáo dục, y tế và đảm bảo công bằng trong phát triển
• 3.5. Một số liên hệ về việc xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam từ những đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển và bối cảnh Việt Nam hiện nay
• 3.6. Xây dựng bộ máy quản lý hành chính nhà nước chuyên nghiệp, đủ năng lực theo hướng kiến tạo phát triển
• 3.7. Bảo đảm sự nhất quán giữa chính quyền trung ương và địa phương trong việc chủ động dẫn dắt, triển khai các chiến lược phát triển
• 3.8. Xác định đúng vai trò của Nhà nước và của thị trường trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.9. Xây dựng xã hội vận hành dựa trên luật pháp, pháp luật phải trở thành phương tiện quyết định trong quản lý đời sống xã hội
• 3.10. Tăng cường trách nhiệm giải trình của Nhà nước trước nhân dân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển và Đặc Trưng

Nhà nước kiến tạo phát triển là một mô hình quản lý nhà nước hiện đại, nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững. Mô hình này đã được áp dụng thành công ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước Đông Á. Đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển bao gồm sự chủ động trong việc định hướng phát triển kinh tế, sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước và tư nhân, và sự phát triển bền vững thông qua đầu tư vào con người và xã hội.

1.1. Khái niệm Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Nhà nước kiến tạo phát triển được hiểu là một mô hình nhà nước chủ động trong việc định hướng và thúc đẩy phát triển kinh tế. Mô hình này không chỉ đơn thuần là quản lý mà còn là sự dẫn dắt, hỗ trợ cho các thành phần kinh tế khác nhau.

1.2. Đặc trưng của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Các đặc trưng chính của nhà nước kiến tạo phát triển bao gồm: sự chủ động trong việc định hướng phát triển, sự hợp tác giữa nhà nước và tư nhân, và việc đầu tư vào giáo dục và y tế để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

II. Vấn đề và Thách thức trong Mô Hình Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Mặc dù mô hình nhà nước kiến tạo phát triển mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Các vấn đề như sự thiếu đồng bộ trong chính sách, sự tham nhũng, và sự chênh lệch giữa các vùng miền là những thách thức lớn cần được giải quyết.

2.1. Thách thức về Chính Sách và Quản Lý

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong các chính sách phát triển. Điều này dẫn đến sự khó khăn trong việc triển khai các chương trình phát triển hiệu quả.

2.2. Vấn đề Tham Nhũng và Quản Lý Tài Chính

Tham nhũng là một vấn đề nghiêm trọng trong quản lý nhà nước, ảnh hưởng đến hiệu quả của các chính sách phát triển. Cần có các biện pháp mạnh mẽ để ngăn chặn và xử lý tham nhũng.

III. Phương Pháp Xây Dựng Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển Hiệu Quả

Để xây dựng một nhà nước kiến tạo phát triển hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp như cải cách hành chính, tăng cường sự tham gia của người dân, và phát triển các chính sách xã hội bền vững.

3.1. Cải Cách Hành Chính và Quản Lý

Cải cách hành chính là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Cần thiết lập các quy trình rõ ràng và minh bạch trong quản lý.

3.2. Tăng Cường Sự Tham Gia của Người Dân

Sự tham gia của người dân trong quá trình ra quyết định là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch mà còn tạo ra sự đồng thuận trong xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình nhà nước kiến tạo phát triển và đạt được những thành công nhất định. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng mô hình này có thể giúp cải thiện đáng kể hiệu quả kinh tế và xã hội.

4.1. Kinh Nghiệm từ Các Quốc Gia Đông Á

Các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore đã áp dụng thành công mô hình nhà nước kiến tạo phát triển, từ đó tạo ra những bước tiến vượt bậc trong phát triển kinh tế.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu tại Việt Nam

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng mô hình nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam có thể giúp cải thiện năng lực cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển

Nhà nước kiến tạo phát triển là một mô hình cần thiết cho sự phát triển bền vững của Việt Nam. Tương lai của mô hình này phụ thuộc vào khả năng thực hiện các chính sách hiệu quả và sự đồng thuận trong xã hội.

5.1. Tương Lai của Nhà Nước Kiến Tạo Phát Triển tại Việt Nam

Tương lai của nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc cải cách thể chế và nâng cao năng lực quản lý nhà nước.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Cần có các chính sách phát triển bền vững để đảm bảo rằng mô hình nhà nước kiến tạo phát triển không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nền kinh tế Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới đã ghi nhận những bước tiến vượt bậc về quy mô và tốc độ tăng trưởng. Theo số liệu thống kê, tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội đạt 6,8% trong năm 2017 và bứt phá lên gần 7,4% trong quý I năm 2018. Thu nhập bình quân đầu người giai đoạn 2011 - 2017 duy trì mức tăng trên 5% mỗi năm, đạt mức 53,5 triệu đồng (tương đương 2.385 USD) vào năm 2017. Bên cạnh đó, chỉ số lạm phát được kiểm soát vững chắc dưới ngưỡng 5%, riêng năm 2017 duy trì ở mức 1,7%, góp phần kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều xuống còn 8%.

Mặc dù đạt được những thành tựu kinh tế ấn tượng, chất lượng tăng trưởng của Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều lực cản mang tính cơ cấu. Động lực tăng trưởng chủ yếu dựa vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các ngành gia công lắp ráp có giá trị gia tăng thấp. Tốc độ phát triển của ngành công nghiệp chế tạo nội địa chỉ bằng 1/3 so với ngành công nghiệp gia công. Thực trạng này khiến mục tiêu đưa Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020 phải điều chỉnh lùi lại đến mốc năm 2030. Đứng trước nguy cơ tụt hậu kinh tế, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải thay đổi căn bản phương thức quản trị quốc gia, chuyển từ nhà nước điều hành mệnh lệnh sang mô hình nhà nước kiến tạo phát triển.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Chính trị học tập trung giải quyết mục tiêu làm rõ các cơ sở lý luận, tổng kết thực tiễn phát triển tại các quốc gia Đông Á tiêu biểu trong giai đoạn 1950 - 2018, từ đó đúc kết những đặc trưng nền tảng của nhà nước kiến tạo phát triển. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian học thuật quốc tế và thực tiễn cải cách thể chế tại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2019. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển khởi nguồn từ công trình kinh điển xuất bản năm 1982 của Chalmers Johnson về vai trò điều phối của Bộ Thương mại Quốc tế và Công nghiệp Nhật Bản (MITI). Khung lý thuyết này được hoàn thiện thông qua mô hình 6 đặc trưng thể chế của Adrian Leftwich năm 1995, lý thuyết về tính tự chủ gắn kết của Peter Evans năm 1995 và quan điểm tiếp cận thể chế của Ha-Joon Chang năm 2003 và 2010.

Hệ thống lý thuyết được xây dựng dựa trên 4 khái niệm trung tâm:

1. Nhà nước kiến tạo phát triển: Mô hình quản trị nằm giữa nhà nước kế hoạch hóa tập trung và nhà nước điều chỉnh thị trường tự do, trong đó nhà nước đóng vai trò chủ đạo dẫn dắt và định hướng nền kinh tế.
2. Quyền tự chủ gắn kết: Khả năng của bộ máy hành chính nhà nước vừa duy trì được tính độc lập chuyên môn trước các nhóm áp lực xã hội, vừa duy trì mạng lưới liên kết chặt chẽ với khu vực kinh tế tư nhân.
3. Cơ quan điều phối chiến lược (Pilot Agency): Thiết chế hành chính tinh gọn, sở hữu thẩm quyền cao nhằm giám sát và hoạch định các chiến lược công nghiệp quốc gia.
4. Tính chính đáng dựa trên hiệu năng: Tính hợp pháp chính trị được xác lập vững chắc thông qua năng lực duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và bảo đảm phân phối phúc lợi công bằng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 52 tài liệu khoa học chuyên sâu, bao gồm các báo cáo phát triển thế giới của Ngân hàng Thế giới năm 1997, báo cáo quản trị của Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP) năm 2011 và các ấn phẩm học thuật quốc tế. Mẫu nghiên cứu thực tiễn được lựa chọn có chủ đích (purposive sampling) gồm 3 quốc gia tiêu biểu ở khu vực Đông Á: Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore. Lý do chọn mẫu này xuất phát từ việc đây là những hình mẫu kinh điển đã chuyển mình thành công từ nền kinh tế kiệt quệ sau chiến tranh thành các cường quốc công nghiệp hàng đầu thế giới.

Luận văn áp dụng kết hợp phương pháp tổng hợp tài liệu, phương pháp so sánh chính trị học và phương pháp lịch sử - logic. Phương pháp so sánh chính trị học được lựa chọn làm công cụ phân tích chủ đạo nhằm đối chiếu các biến số thể chế, cơ cấu bộ máy và chính sách công nghiệp giữa các quốc gia, qua đó nhận diện những mẫu số chung cấu thành một nhà nước kiến tạo. Quá trình thu thập, xử lý dữ liệu và phân tích đối sánh được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2017 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu và đối chiếu thực tiễn phát triển tại khu vực Đông Á đã chỉ ra 4 phát hiện cốt lõi về nhà nước kiến tạo phát triển:

Thứ nhất, nhà nước chủ động định hướng nền kinh tế dựa trên việc tôn trọng tuyệt đối các quy luật thị trường. Giai đoạn 1955 - 1973, Nhật Bản đã triển khai 7 kế hoạch kinh tế 5 năm mang tính định hướng, giúp quy mô nền kinh tế tăng trưởng vượt bậc hơn 20 lần, từ 20 tỷ USD lên mức 402 tỷ USD, đạt mức tăng trưởng tổng sản phẩm quốc dân bình quân 10% mỗi năm.

Thứ hai, sự tồn tại của cơ quan điều phối chiến lược có quyền lực thực chất là đòn bẩy dẫn dắt khu vực tư nhân. Tại Hàn Quốc, Ủy ban Kế hoạch Kinh tế (EPB) thành lập năm 1961 đã trực tiếp điều phối nguồn lực tín dụng và chính sách công nghiệp, đưa thu nhập bình quân đầu người từ 100 USD năm 1963 lên hơn 2.000 USD vào đầu thập niên 1980, vượt 10.000 USD đầu thập niên 1990 và vượt mốc 30.000 USD vào năm 2010.

Thứ ba, bộ máy hành chính công vụ tinh hoa và chế độ tuyển dụng dựa trên thực tài giữ vai trò quyết định. Tại Singapore và Nhật Bản, hơn 90% đội ngũ công chức hoạch định chính sách cấp cao được chọn lọc qua các kỳ thi tuyển quốc gia vô cùng cạnh tranh, tạo nên một nền hành chính chuyên nghiệp, có năng lực tự chủ cao và không bị chi phối bởi các xung đột lợi ích ngắn hạn.

Thứ tư, chính sách phát triển kinh tế luôn gắn liền với đầu tư công bằng vào nguồn nhân lực và an sinh xã hội. Khoảng 80% nguồn lực ngân sách phát triển tại các quốc gia này được ưu tiên cho các chương trình phát triển nhà ở xã hội (tiêu biểu như Ủy ban Phát triển Nhà ở HDB tại Singapore), nâng cao chất lượng giáo dục và y tế cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu khẳng định rằng thành công của các nền kinh tế Đông Á không đến từ sự can thiệp hành chính tùy tiện, mà xuất phát từ cơ chế phối hợp công - tư được thể chế hóa minh bạch. Nhà nước can thiệp để khắc phục những khiếm khuyết của thị trường, chia sẻ rủi ro đầu tư ban đầu trong các ngành công nghiệp nặng và công nghệ cao, thay vì bao cấp tràn lan.

Khi so sánh với các thử nghiệm nhà nước kiến tạo kém hiệu quả tại một số nước Châu Phi và Mỹ Latinh trong thế kỷ XX, nguyên nhân thất bại chủ yếu bắt nguồn từ bộ máy quan liêu cồng kềnh, thiếu tính độc lập kỹ trị và sự lũng đoạn của các tập đoàn kinh tế nhà nước hoạt động kém hiệu quả.

Về phương diện trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu so sánh thể chế có thể được mô tả sinh động qua bảng ma trận 4 trụ cột quản trị (gồm: Năng lực thể chế, Cơ quan điều phối, Hợp tác công - tư và Đầu tư nguồn nhân lực) đối chiếu giữa Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và Việt Nam. Đồng thời, một biểu đồ đường thể hiện quỹ đạo tăng trưởng GDP bình quân đầu người trong 40 năm qua sẽ minh chứng rõ nét cho bước nhảy vọt kinh tế khi một quốc gia thiết lập thành công mô hình kiến tạo phát triển.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị chính sách trọng tâm nhằm đẩy mạnh xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam:

1. Tái cơ cấu và thiết lập Cơ quan điều phối chiến lược quốc gia: Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ cần chủ trì thành lập một cơ quan điều phối liên bộ trực thuộc Thủ tướng, có thẩm quyền kiểm soát và triển khai các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội then chốt, nhằm nâng cao 25% hiệu quả phối hợp liên ngành trong giai đoạn 2021 - 2025.

2. Hoàn thiện thể chế thị trường và cắt giảm rào cản kinh doanh: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp cùng Bộ Tư pháp đẩy mạnh rà soát, cắt giảm tối thiểu 30% điều kiện kinh doanh không cần thiết và thủ tục hành chính rườm rà đến năm 2025, phấn đấu đưa môi trường kinh doanh của Việt Nam vươn lên nhóm 4 quốc gia dẫn đầu khu vực ASEAN.

3. Xây dựng nền công vụ tinh hoa và thu hút nhân tài: Bộ Nội vụ cần hoàn thiện quy chế thi tuyển công chức cạnh tranh công khai, áp dụng 100% việc thi tuyển đối với các vị trí lãnh đạo cấp vụ, cục chuyên trách hoạch định chính sách kinh tế trong giai đoạn 2021 - 2026, đi kèm cơ chế đãi ngộ vượt trội để giữ chân nhân tài.

4. Nâng cao tỷ trọng đầu tư công cho nghiên cứu khoa học và giáo dục: Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Bộ Tài chính cần phối hợp tăng ngân sách quốc gia dành cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) lên mức tối thiểu 2% GDP trước năm 2030, đồng thời xây dựng các quỹ tài trợ đổi mới sáng tạo để hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân nâng cấp công nghệ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích của luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Đội ngũ cán bộ hoạch định chính sách và công chức quản lý nhà nước: Hỗ trợ quá trình xây dựng chiến lược phát triển ngành, thiết kế các chính sách công nghiệp hỗ trợ và tối ưu hóa quy trình điều hành hành chính công.

2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Chính trị học, Hành chính công và Quản lý kinh tế: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật hệ thống hóa với 52 tài liệu trích dẫn chuẩn mực, hỗ trợ phát triển các đề tài nghiên cứu về thể chế và mô hình quản trị nhà nước đương đại.

3. Lãnh đạo các hiệp hội doanh nghiệp và các tập đoàn kinh tế tư nhân: Giúp các nhà lãnh đạo doanh nghiệp thấu hiểu phương thức hợp tác công - tư, từ đó chủ động tham gia đóng góp ý kiến vào quy trình xây dựng chính sách và tận dụng các định hướng phát triển quốc gia.

4. Chuyên gia tư vấn và nghiên cứu tại các viện chính sách: Sử dụng làm khung tham chiếu độc lập để đánh giá năng lực thể chế, trách nhiệm giải trình và đề xuất các giải pháp cải cách hành chính định kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Nhà nước kiến tạo phát triển khác biệt như thế nào so với nhà nước can thiệp truyền thống? Nhà nước can thiệp truyền thống thường dùng mệnh lệnh hành chính để áp đặt và làm méo mó các tín hiệu thị trường. Ngược lại, nhà nước kiến tạo phát triển tôn trọng các quy luật thị trường, chỉ can thiệp có mục tiêu thông qua các công cụ tài khóa, tiền tệ và các kế hoạch định hướng nhằm sửa chữa khiếm khuyết thị trường như bài học từ 7 kế hoạch 5 năm của Nhật Bản.

Cơ quan điều phối siêu bộ đóng vai trò gì trong sự thành công của mô hình? Cơ quan điều phối siêu bộ giữ vai trò nhạc trưởng chiến lược, giúp khắc phục tình trạng phân mảnh quyền lực giữa các bộ ngành. Điển hình như Ủy ban Kế hoạch Kinh tế Hàn Quốc (EPB) đã thống nhất quy hoạch công nghiệp và điều phối 100% dòng vốn tín dụng ưu đãi cho các ngành mũi nhọn trong giai đoạn tăng trưởng thần kỳ 1960 - 1980.

Mô hình nhà nước kiến tạo phát triển có triệt tiêu sự cạnh tranh của khu vực tư nhân không? Hoàn toàn không. Trọng tâm của mô hình là tạo dựng môi trường thuận lợi và bảo trợ có điều kiện cho các doanh nghiệp tư nhân vươn ra thị trường quốc tế. Thực tiễn tại Hàn Quốc và Singapore cho thấy sự hợp tác công - tư chặt chẽ đã giúp khu vực tư nhân đóng góp hơn 80% tổng sản phẩm quốc nội.

Việt Nam cần vượt qua những rào cản thể chế lớn nào khi chuyển đổi sang mô hình này? Việt Nam cần giải quyết 2 điểm nghẽn chính: sự thiếu nhất quán trong thực thi chính sách giữa trung ương với địa phương và tình trạng bộ máy hành chính can thiệp sâu bằng mệnh lệnh hành chính. Nâng cao năng lực công nghệ nội địa và hoàn thiện thể chế pháp quyền là yêu cầu bắt buộc để đạt các mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2030.

Tại sao chế độ đãi ngộ và tuyển dụng nhân tài lại mang tính quyết định đối với nhà nước kiến tạo? Đội ngũ công chức tinh hoa đảm bảo cho chính sách công duy trì được tầm nhìn dài hạn và tính độc lập kỹ trị, không bị chi phối bởi các lợi ích nhóm cục bộ. Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy việc áp dụng chế độ đãi ngộ tương đương khu vực tư nhân đã giúp nền hành chính nước này đạt chỉ số minh bạch và hiệu quả thuộc nhóm 10 nước dẫn đầu thế giới.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mô hình nhà nước kiến tạo phát triển từ công trình khởi nguồn năm 1982 đến các khung phân tích quản trị hiện đại của thế kỷ XXI.
• Làm rõ bài học thành công thực tiễn của 3 quốc gia Đông Á tiêu biểu gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore trong việc định hình các ngành công nghiệp mũi nhọn.
• Xác lập 4 đặc trưng cơ bản cấu thành mô hình nhà nước kiến tạo: định hướng tôn trọng thị trường, cơ quan điều phối quyền lực, công vụ tinh hoa và đầu tư nguồn nhân lực.
• Phân tích sâu sắc thực trạng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011 - 2018, chỉ ra sự phụ thuộc vào gia công và nguy cơ lỡ nhịp công nghiệp hóa nếu không đổi mới phương thức quản trị.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn 2021 - 2030.

Luận văn đã đóng góp một hệ thống luận cứ khoa học vững chắc, làm sáng tỏ nội hàm quản trị nhà nước hiện đại và cung cấp lộ trình cải cách cụ thể cho nền hành chính Việt Nam. Để tiếp tục hoàn thiện khung thể chế này, các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu chính sách cần đẩy mạnh ứng dụng các khuyến nghị của đề tài vào thực tiễn xây dựng chiến lược phát triển quốc gia trong thập kỷ tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu ý tưởng về nhà nước kiến tạo phát triển là “nhằm vượt qua sự tương phản giữa nền kinh tế Hoa Kỳ (điển hình của mô hình kinh tế tư bản thị trường tự do) và Liên bang Xô Viết (điển hình của mô hình kinh tế kế hoạch tập trung)” [11, tr. Đây chính là cơ sở để nhiều học giả cho rằng Nhà nước kiến tạo phát triển dùng để chỉ một 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mô hình quản trị nằm giữa hệ thống kinh tế tư bản và hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Theo Jonhson nhà nước kiến tạo phải bao gồm những đặc điểm sau [45, tr.73-89]: 1) Tồn tại những quy tắc ổn định vững chắc do giới tinh hoa chính trị - quan liêu thiết lập nên, tương đối độc lập trước các sức ép chính trị có thể gây tổn hại tới tăng trưởng kinh tế. 2) Có sự hợp tác chặt chẽ giữa khu vực công và tư.

Sự hợp tác được thể chế hóa này do một cơ quan kế hoạch hóa mang tính chiến lược giám sát (ví dụ ở Nhật bản là bộ ngoại thương và công nghiệp MITI). 3) Có sự đầu tư mạnh mẽ và liên tục cho giáo dục kết hợp với một số chính sách nhằm phân chia công bằng của cải. 4) Có một chính phủ nắm rõ và tuân thủ các quy luật của kinh tế thị trường. Ngoài ra chính quyền phải mạnh, thậm chí là chuyên chế.

Tiếp tục trong một bài viết khác, Chalmers Jonhson nêu lên các đặc trưng của nhà nước kiến tạo phát triển ở Nhật Bản gồm những đặc trưng sau [44, tr.32]: 1) Nhật Bản có một bộ máy hành chính gọn nhẹ nhưng hiệu quả, có nhiệm vụ xác định và lựa chọn các ngành công nghiệp để phát triển và những phương thức tốt nhất để phát triển nhanh chóng những ngành công nghiệp đã lựa chọn; đồng thời giám sát sự cạnh tranh trong các ngành chiến lược đã thiết kế nhằm bảo đảm hiệu năng của nền kinh tế; 2) Nhật Bản có một hệ thống chính trị mà nền hành chính được trao quyền đầy đủ, có năng lực đưa ra những ý tưởng và vận hành một cách hiệu quả, ít bị ràng buộc bởi hai nhóm quyền lực còn lại là lập pháp và tư pháp, hai nhánh quyền lực này chỉ còn đóng vai trò như một chiếc “van an toàn”; 3) Nhà nước Nhật Bản có các biện pháp can thiệp phù hợp vào thị trường, thông qua các thiết chế tài chính, tiền tệ và các hướng dẫn hành chính 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (các hướng dẫn này tồn tại giúp nhà nước không phải ban hành các luật quá chi tiết mà có thể trói buộc nền hành chính sáng tạo); 4) Có một cơ quan, tổ chức là Bộ Công nghiệp và Thương mại quốc tế Nhật Bản để kiểm soát chính sách công nghiệp. Cơ quan này có cơ cấu tinh gọn, chỉ có chức năng “tư vấn”, không nắm giữ hay trực tiếp điều hành nguồn ngân sách, nhưng được trao quyền để quản lý theo chiều dọc việc thực hiện các chính sách công nghiệp ở cấp độ vi mô. Nhà nghiên cứu Adrian Leftwith định nghĩa mô hình nhà nước này thông qua 6 đặc trưng sau [48, tr.400-407]: 1) Tồn tại tầng lớp quan liêu tinh hoa gần gũi với Nhà nước, giới tinh hoa trong nhà nước kiến tạo phát triển có số lượng nhỏ, những người này gần gũi với chính quyền, tạo thành hạt nhân vững chắc và đoàn kết hỗ trợ cho Nhà nước. Có nhiều quân nhân giữ vị trí quan trọng trong chính quyền, các chính sách phát triển chịu ảnh hưởng của tầng lớp quan liêu ưu tú này; 2) Tính độc lập tương đối của Nhà nước: Nhà nước độc lập tương đối trước các nhóm áp lực (giai cấp tầng lớp quyền lực mang tính địa phương) và đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích của nhóm áp lực này; 3) Điều phối kinh tế và phát triển được một số thiết chế chuyên biệt đảm trách (ví dụ như một bộ chịu trách nhiệm tổ chức các tương tác giữa Nhà nước và nền kinh tế).

Các thiết chế này có thực quyền và năng lực kĩ thuật trong xây dựng và áp dụng các chính sách phát triển; 4) Xã hội yếu, chính quyền mạnh và kiểm soát chặt chẽ xã hội ở giai đoạn đầu; 5) Nhà nước kiến tạo phát triển và lợi ích kinh tế: Nhà nước ít chịu ảnh hưởng bới các lợi ích kinh tế tư nhân. Điều này xuất phát từ quyền lực và sự độc lập của nhà nước được củng cố trước khi giới tư bản trở thành một thế lực ảnh hưởng. Các lợi ích tư nhân chưa có một sức mạnh đáng kể vào thời điểm thiết lập Nhà nước; 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6) Các quyền dân sự: Trong các Nhà nước theo mô hình kiến tạo phát triển, các quyền dân sự bị hạn chế, đây thường là các quốc gia phi dân chủ và có mức độ chuyên chế cao. Nhưng nhà nước lại có được tính chính danh từ nhân dân nhờ các lợi ích từ tăng trưởng kinh tế được phân phối tốt.

Chương trình phát triển của liên hợp quốc UNDP thì cho rằng, “Nhà nước kiến tạo phát triển hiểu theo nghĩa giản dị, đó là một nhà nước đóng vai trò mạnh mẽ trong nền kinh tế quốc gia với mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế” [51, tr. UNDP cũng đưa ra các đặc điểm cụ thể của Nhà nước kiến tạo phát triển bao gồm [51, tr.8]: 1) Bộ máy quan liêu mạnh, có thẩm quyền, không bị chính trị hóa, được tách biệt và không bị ảnh hưởng bới các cuộc bầu cử và các áp lực kinh doanh; 2) Giới lãnh đạo mạnh mẽ, có tầm nhìn xa trông rộng, có khả năng (không nhất thiết phải là độc đoán, chuyên chế) và có cam kết lớn; 3) Kế hoạch phát triển quốc gia hiệu quả; 4) Khả năng điều phối các hoạt động kinh tế và các nguồn lực; 5) Hỗ trợ tầng lớp doanh nhân quốc gia mà sẽ phát triển trở thành tầng lớp tư sản quốc gia; 6) Tập trung vào nâng cao năng lực con người bằng cách đầu tư vào các chính sách xã hội, để thúc đẩy giáo dục, chăm sóc sức khỏe, nhà ở, các cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội khác; 7) Có niềm tin và sự tự tin vào việc xây dựng các định chế và tiêu chuẩn như pháp quyền, công lý, ổn định chính trị, và hòa bình để đảm bảo “sự tin tưởng thị trường” (market trust). Hội đồng kinh tế Châu Phi của Liên hợp quốc và Liên minh châu Phi đưa ra một mẫu hình như sau: “Nhà nước kiến tạo phát triển là một nhà nước mà, ngoài những điều khác, có tầm nhìn và khả năng thực hiện một chủ thuyết phát triển (leadership with a developmentalist ideology); có kế hoạch phát triển quốc gia mạnh; có tính tự chủ tương đối với các lực lượng trong xã hội; 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bộ máy hành chính quan liêu mạnh; và có cam kết nâng cao năng lực con người; có sự ổn định về chính trị; tuân thủ nguyên tắc pháp quyền; và hoạt động của chính quyền có thể dự báo trước” [52]. Qua các định nghĩa nêu trên về nhà nước kiến tạo phát triển, có thể thấy các nhà nghiên cứu tiếp cận khái niệm dựa trên hai góc độ, một là góc độ mục tiêu của nhà nước hay ý thức hệ hướng tới sự phát triển, hai là góc độ về cấu trúc thể chế hay cơ cấu bộ máy hành chính để hiện thực hóa các chính sách của nhà nước [11, tr.

UNDP thì cho rằng đây là hai đặc điểm cơ bản của Nhà nước kiến tạo phát triển, đó là: 1) (có hoặc dựa trên) một tư tưởng về sự phát triển; 2) (có hoặc dựa trên) những sắp xếp thể chế với các nguyên tắc và tiêu chuẩn mà có thể hỗ trợ các quá trình phát triển. Quan điểm về nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam Ở Việt Nam Nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng là người đã gợi mở về Nhà nước kiến tạo phát triển, trong bài viết xác định nhiệm vụ trọng tâm của Chính phủ nhiệm kỳ 2011-2016, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhận định: “Phải chuyển mạnh từ nhà nước điều hành nền kinh tế sang nhà nước kiến tạo phát triển… Trong nhà nước kiến tạo phát triển, chức năng của nhà nước là xây dựng quy hoạch phát triển theo một chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa đúng đắn; tạo môi trường và điều kiện cho các thành phần kinh tế phát huy mọi tiềm năng trong môi trường cạnh tranh và hội nhập quốc tế; tăng cường giám sát để phát hiện các mất cân đối có thể xảy ra, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và an toàn hệ thống” [24]. Bắt đầu từ đó thuật ngữ “nhà nước kiến tạo phát triển” được sử dụng khá phổ biến trong các thông điệp điều hành của Chính phủ Việt Nam và nhận được sự quan tâm đặc biệt của các diễn đàn học thuật, trở thành chủ đề chính trong nhiều nghiên cứu và các hoạt động khoa học trong nước. Sau khi Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nói về Nhà nước kiến tạo phát triển, hai nhà nghiên cứu Ngô Huy Đức, Nguyễn Thị Thanh Dung của Viện Chính trị học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh đã công bố nghiên 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.