Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Những lý luận về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm và các dấu hiệu pháp lý của tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Để có thể xây dựng khái niệm về tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, trước hết cần nhận thức thế nào là tội phạm. Tại khoản 1 Điều 8 BLHS năm 2015, nhà làm luật nước ta đã xác định khái niệm “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực TNHS hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự” [3, tr.
Tại khoản 2 của Điều luật trên đây, nhà làm luật quy định: “Những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng kể thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác” [3, tr. Như vậy, BLHS năm 2015 ghi nhận khái niệm tội phạm với các dấu hiệu mang tính nội dung và các dấu hiệu mang tính hình thức của tội phạm bao gồm tính nguy hiểm (đáng kể) cho xã hội, tính trái pháp luật hình sự, tính có lỗi và tính phải chịu hình phạt [10, tr.62], đồng thời từ nội hàm của khái niệm này đã giúp phân biệt những hành vi nguy hiểm cho xã hội được xem là tội phạm với những hành vi không phải là tội phạm. 7 n Con người với tư cách là một thực thể tự nhiên và với tư cách là một cá nhân được đặt trong mối quan hệ với gia đình và xã hội. Con người là vốn quý, là giá trị cao nhất của xã hội, quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội.
“Con người với tư cách nói trên có các quyền và tự do nhất định. Các quyền và tự do đó được Nhà nước bảo hộ và bảo vệ. Trong Tuyên ngôn nhân quyền thế giới ngày 10/12/1948, tại Điều 3 quy định: “Mọi người đều có quyền sống, được tự do và bảo đảm an ninh”. Hiến pháp năm 2013 của Nhà nước ta cũng thống nhất thể hiện việc bảo hộ và bảo vệ này thông qua các quy định tại Chương II về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; trong đó đặc biệt nhấn mạnh “mọi người có quyền sống.
Tính mạng con người được pháp luật bảo hộ. Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật” (Điều 19). Bên cạnh đó, Điều 20 Hiến pháp năm 2013 cũng quy định rằng: “mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”…”[19, tr. Cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã dành một chương riêng tiếp sau chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia quy định các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người, trong đó tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được quy định tại Điều 134, Chương XIV.
Mặc dù vậy, BLHS nước ta vẫn chưa đưa ra khái niệm thế nào là tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Trong khi đó, trong khoa học luật hình sự nước ta có khá nhiều quan niệm về tội này. Chẳng hạn, có quan điểm cho rằng: “Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là hành vi tác động trái pháp luật đến thân thể của người khác, gây thiệt hại cho sức khỏe dưới dạng thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong các trường hợp luật định” [6, tr. Theo một quan điểm khác, thì “Tội CYGTT là hành vi cố ý l à m cho người khác bị thương, xâm phạm quyền được bảo hộ về sức khoẻ của con người.
Hành vi 8 n CYGTT bị coi là tội phạm, tội phạm đó được quy định tại BLHS” [4, tr. Cũng có quan điểm cho rằng: “Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là hành vi của một người cố ý làm cho người khác bị thương hoặc tổn hại đến sức khỏe” [9, tr. Từ những điều phân tích trên đây, kết hợp trong một tổng thể các quan niệm của các nhà khoa học, quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về khái niệm tội phạm nói chung và về tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, có thể hiểu “Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong BLHS, do người đủ độ tuổi và có năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật thực hiện một cách cố ý xâm phạm quyền được bảo vệ sức khỏe của con người, công dân, gây ra những thiệt hại nhất định về sức khỏe cho họ”. Với tính cách là tội phạm (nói chung), tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có các dấu hiệu cơ bản của một tội phạm, đó là: tính nguy hiểm (đáng kể) cho xã hội, tính trái pháp luật hình sự, tính có lỗi và tính phải chịu hình phạt.
Là một tội phạm cụ thể, tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác còn có những dấu hiệu pháp lý riêng của mình, cụ thể là: - Về khách thể: “Khách thể của tội phạm là các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm hại”. Khách thể của tội phạm là yếu tố bắt buộc của tội phạm. Không có khách thể bị xâm hại thì không thể có tội phạm [18, tr. Theo cách hiểu này, khách thể của tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác đó là quyền bất khả xâm phạm, quyền được tôn trọng và quyền được bảo hộ về sức khỏe của con người.
Với tư cách là thực thể tự nhiên và chủ thể xã hội, người đang sống và tồn tại trong thế giới hiện thực khách quan chính là đối tượng tác động của tội phạm này. - Về mặt khách quan: “Mặt khách quan của tội phạm là mặt biểu hiện bên ngoài của tội phạm, là 9 n những biểu hiện của tội phạm ra thế giới khách quan, bao gồm: hành vi nguy hiểm cho xã hội (hành động và không hành động), hậu quả nguy hiểm cho xã hội, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả do hành vi đó gây ra, thời gian, địa điểm, hoàn cảnh phạm tội, công cụ, thủ đoạn, phương tiện phạm tội…” [18, tr. Theo đó, bất kỳ tội phạm nào cũng đều có những mặt biểu hiện bên ngoài ra thế giới khách quan, nếu không có những mặt biểu hiện bên ngoài thì không thể có tội phạm. Mặt khách quan của tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác vì vậy được hiểu là biểu hiện ra bên ngoài của tội phạm với các dấu hiệu đặc trưng là: hành vi nguy hiểm cho xã hội của tội phạm; hậu quả nguy hiểm cho xã hội của tội phạm; mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả nguy hiểm cho xã hội của tội phạm; thời gian, địa điểm, hoàn cảnh, phương tiện, công cụ phạm tội,… + Hành vi nguy hiểm cho xã hội của tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là hành vi gây thương tích hoặc tổn thương khác làm tổn hại đến sức khỏe của con người.
Hành vi đó có thể là hành động hoặc không hành động, có thể được thực hiện với công cụ, phương tiện phạm tội hoặc không có công cụ, phương tiện phạm tội hoặc có thể thông qua súc vật hay cơ thể người khác nhằm đạt được mục đích mong muốn. Hành vi khách quan của tội phạm này có 03 đặc điểm, đó là: có tính nguy hiểm cho xã hội; có ý thức, có ý chí và trái pháp luật hình sự. + Hậu quả nguy hiểm cho xã hội của tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác chủ yếu gây ra thiệt hại về sức khỏe của nạn nhân, nhưng cũng có một số trường hợp gây ra thiệt hại về vật chất và tinh thần cho nạn nhân. Theo quy định tại Điều 134 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hậu quả của tội phạm này là gây thương tích hoặc tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ thương tích hoặc tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 30% hoặc dưới 11% nhưng thuộc một trong các trường hợp do BLHS quy định thì vẫn bị 10 n truy cứu TNHS theo khoản 1 của Điều luật này.
+ Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả nguy hiểm cho xã hội của tội phạm là “mối quan hệ khách quan giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả đã xảy ra, trong đó hành vi nguy hiểm cho xã hội, xét về mặt thời gian xảy ra trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội, chuẩn bị và xác định khả năng thực tế bên trong làm phát sinh hậu quả nguy hiểm cho xã hội và là nguyên nhân chính và trực tiếp tất yếu gây ra hậu quả đó”[18, tr. Theo đó, mối quan hệ giữa hành vi gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với hậu quả xảy ra là nạn nhân bị thương tích hay bị tổn hại đến sức khỏe với tỷ lệ nhất định và theo quy định của pháp luật hình sự. Do tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là cấu thành tội phạm vật chất nên mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gây thương tích, gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với hậu quả xảy ra là dấu hiệu bắt buộc của CTTP này.