CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Các phương pháp dạy học tích cực trong nhà trường phổ thông 1. Khái niệm Định hướng đổi mới phương pháp dạy học tích cực Việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhắc đến khá nhiều. Cụ thể, PPDH ở trường phổ thông phải được đổi mới theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh, phát huy vai trò chủ thể hành động, chủ động, sáng tạo của học sinh.
Tính tích cực học tập của học sinh là gì? - Có rất nhiều quan điểm xoay quanh khái niệm tính tích cực. Nhưng có thể hiểu, tính tích cực là trạng thái hoạt động của con người thể hiện tính tự giác, chủ động, sáng tạo. Việc phát huy tính tích cực trong giáo dục là việc làm quan trọng, có ý nghĩa và là nhiệm vụ thiết yếu. - HS là đối tượng giảng dạy của GV, đồng thời là chủ thể có ý thức trong hoạt động học tập của mình.
HS giữ vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của mình. Đây là ba yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới chất lượng học tập của HS. Trong đó, tính tích cực học tập là một phẩm chất vốn có trong mỗi con người, là trạng thái tâm lí và thể lực của HS hướng vào hoạt động chiếm lĩnh tri thức ở một mức độ cao, thể hiện sự quyết tâm của cá nhân. Tính tích cực được thể hiện ở hai mặt: chuyên cần và tư duy sâu sắc.
Chuyên cần là chăm chỉ, cần cù, cố gắng vượt khó khăn để đạt được mục tiêu. Tư duy sâu sắc là hoạt động trí tuệ, đi sâu vào phân tích bản chất của vấn đề nhằm tìm ra những nét mới. Tính tích cực phải được xuất phát từ động cơ học tập – nhu cầu nhận thức, mong muốn có kết quả tốt và sự khích lệ, động viên. Động cơ đúng tạo ra hứng thú học tập.
Hứng thú là tiền đề của tính tự giác. Tính tính cực sẽ sản sinh ra lối tư duy, khả năng làm việc độc lập và sáng tạo của HS. Đồng thời chúng cũng có sự tác động ngược trở lại đối với 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính tích cực học tập ở HS. Tính tích cực được biểu hiện bằng niềm say mê, hứng thú và quyết tâm học tập ở HS.
- Tính tích cực học tập được thể hiện qua các cấp độ: bắt chước - làm theo mẫu có sẵn; tìm tòi - tìm kiếm kiến thức, độc lập giải quyết vấn đề bằng cách xâu chuỗi các hiểu biết của mình; sáng tạo - tìm ra cái mới, độc đáo, hiệu quả sau khi đã tổng hợp, nghiên cứu, tư duy. Thế nào là phương pháp dạy học tích cực? - PPDH tích cực là một thuật ngữ rút gọn được sử dụng phổ biến nhằm để chỉ PPDH phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. “ Tích cực” trong “PPDH tích cực” là tính chủ động, tự giác, trái nghĩa với thụ động, bị động chứ không hề trái nghĩa với tiêu cực, hạn chế. Khái niệm PPDH tích cực để chỉ những phương pháp có tính mới mẻ, hiện đại khắc phục được lối truyền thụ một chiều, lối tiếp nhận kiến thức thụ động.
Tuy nhiên việc đổi mới PPDH này không có nghĩa là phủ nhận các PPDH truyền thống mà là sự kế thừa, phát huy những mặt tích cực của chúng góp phần tạo nên chất lượng dạy học nhằm đáp ứng yêu cầu xã hội hiện nay. - Đối với việc áp dụng PPDH tích cực vào trong dạy học đòi hỏi GV cũng cần có năng lực, biết lựa chọn, vận dụng và kết hợp một cách linh hoạt cho phù hợp với từng tình huống, bài học khác nhau. GV phải coi học sinh vừa là đối tượng, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của quá trình dạy học. Đồng thời phải có sự phối kết hợp giữa người dạy và người học để phương pháp đạt được hiệu quả tối ưu nhất.
Trong PPDH tích cực đòi hỏi sự tương tác giữa các HS với nhau. Mối quan hệ giữa dạy và học, dạy học lấy người học làm trung tâm - Mối quan hệ giữa dạy và học: Quá trình dạy học là quá trình có sự phối hợp hoạt động giữa GV và HS, tương đương với hoạt động dạy và hoạt động học - hai hoạt động đặc trưng cơ bản của quá trình dạy học. Hai hoạt động này có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó, hoạt động dạy chỉ đạo hoạt động học; ngược lại, hoạt động học là cơ sở, trung 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm cho mọi cải tiến, đổi mới của hoạt động dạy.
Sự thống nhất giữa dạy và học tạo nên sự phát triển không ngừng của quá trình dạy học. - Dạy học lấy người học làm trung tâm: + Từ cuối những năm của thế kỉ XX có rất nhiều quan điểm, ý kiến cho rằng trong quá trình dạy học phải có sự đổi mới, chuyển hướng sang “ lấy người học làm trung tâm”, có nội dung nhấn mạnh hoạt động và vai trò của người học trong quá trình dạy học. + Trong quá trình dạy học, GV giữ vai trò chủ đạo trong việc tổ chức, điều khiển, hướng dẫn HS học tập. Quan niệm này yêu cầu GV trong quá trình dạy học phải tạo cho HS có hứng thú học tập, tổ chức các hình thức hoạt động đa dạng, hấp dẫn, khéo léo tạo ra các tình huống học tập để lôi cuốn HS khám phá, tìm hiểu, tiếp nhận kiến thức một cách chủ động.
Đồng thời đòi hỏi GV phải sử dụng PPDH tích cực nhằm tạo tâm thế, hứng thú học tập, kích thích trạng thái tranh đua, hợp tác để khai thác tối đa tiềm năng vốn có của HS. + “ Dạy học lấy người học làm trung tâm” là một tư tưởng, quan điểm chứ không phải một PPDH cụ thể nào. Việc đưa quan điểm này vào trong dạy học sẽ tạo bước tiến mới về hiệu quả, chất lượng. Đặ ưn ủ ươn ạy học tích cực Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh Trong quá trình dạy học, GV là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn; học sinh là chủ thể của hoạt động học, mang tính tích cực, chủ động thực hiện mọi hoạt động học tập.
GV khéo léo đề xuất các nhiệm vụ học tập, tạo tâm thế, tập trung sự chú ý, dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề. HS được tham gia vào các hoạt động trải nghiệm khác nhau do giáo viên hướng dẫn, tổ chức: nghiên cứu tài liệu, làm thí nghiệm, tham quan, trao đổi, thảo luận… Từ đó HS có thể tự rút ra các kết luận, hình thành các định nghĩa khái niệm và vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã thu được vào giải quyết những tình huống mới trong thực tiễn cuộc sống. Không chỉ có vậy, thông qua các hoạt động 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học tập do GV tổ chức, người học sẽ phát huy được tối đa tính tự lực, tiềm năng sáng tạo. Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học Việc truyền thụ kiến thức một chiều của GV sẽ gây nên tính thụ động cho HS.
Lượng kiến thức mà người học tiếp nhận được cũng sẽ không bền vững. Vì vậy phương pháp tự học là một điểm sáng cho quá trình nhận thức của HS. Hiện nay, với sự phát triển của khoa học công nghệ, phương tiện thông tin ngày càng phong phú, HS có thể tự học, tự tìm hiểu, lĩnh hội tri thức thông qua các nguồn tài liệu khác nhau. Việc tự học không bị giới hạn về thời gian, không gian; các em có thể tự học ở bất cứ đâu thông qua các nguồn tài liệu khác nhau như sách báo, internet, kênh truyền hình… Muốn học sinh chủ động trong việc tự học, GV cũng cần phải tạo hứng thú, động lực, niềm say mê cho họ.
Tăng cường học tập cá nhân, phối hợp với học tập hợp tác Quá trình dạy học được tiến hành trong một tập thể HS có cùng lứa tuổi, trình độ. Ở đó, GV cần phải chú ý tới tính vừa sức chung của tập thể và tính vừa sức với từng cá thể. GV cần phải lựa chọn, sử dụng phương pháp, hình thức dạy học thúc đẩy sự phát triển trí tuệ của mọi thành viên trong lớp, đồng thời quan tâm tới từng cá nhân đảm bảo cho họ phát triển ở mức tối đa khả năng của mình. Việc tăng cường học tập cá nhân đòi hỏi người thầy phải tạo nguồn động lực, kích thích học sinh phát huy tính tự lực, tích cực học tập của mình.
Học tập cá nhân còn được thực hiện trong học tập hợp tác. Trong học tập hợp tác người học được tự trình bày suy nghĩ, quan điểm, hiểu biết của mình, phát huy năng lực vốn có. Quá trình dạy học tập thể thông qua việc dạy học theo nhóm, thông qua tranh luận, thảo luận tập thể để tạo nên một môi trường ganh đua, HS tác động lẫn nhau, đóng góp nhiều ý tưởng, phương án hành động nhằm tìm ra chiều hướng giải quyết tốt nhất. Phối hợp giữa học tập cá nhân với tập thể không chỉ giúp cho việc nắm vững kiến thức, kĩ năng cho từng cá nhân người học, khẳng định tính độc lập, sáng tạo của cá thể mà 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn tăng cường tính hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau.
Điều này cần thiết đối với hoàn cảnh xã hội luôn hướng tới sự hợp tác cùng phát triển như hiện nay. Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò Trong quá trình dạy học, đánh giá là một khâu vô cùng quan trọng để kiểm định lại chất lượng dạy học có phù hợp với mục tiêu đã đề ra hay không. Thông thường trước kia chủ yếu là do GV đánh giá, nhận xét quá trình học tập của HS thông qua điểm số. Nhưng hiện nay, việc đổi mới dạy học cần gắn liền với sự kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò.
Việc đánh giá đó giúp GV nhận thấy được những mặt hạn chế trong phương pháp dạy học của mình, từ đó tự điều chỉnh sao cho phù hợp, hiệu quả nhất. Dưới sự đánh giá của GV và năng lực tự đánh giá của mình, người học nhìn ra những yếu thế trong cách học, phương pháp tự học của mình để điều chỉnh sao cho hiệu quả hơn. Việc tự đánh giá của HS được GV tạo điều kiện thông qua tự đánh giá lẫn nhau. Cách này tạo ra một cái nhìn khách quan, bao quát hơn và rèn luyện được kĩ năng đánh giá, nhận xét.