CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HĐND CẤP XÃ 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của HĐND cấp xã: 1. Khái niệm HĐND cấp xã: Trong bộ máy Nhà nước ta, chính quyền là "bộ máy điều hành, quản lý công việc nhà nước ở các cấp" hoặc "quyền quản lý, điều khiển bộ máy nhà nước ở các cấp", chính quyền cơ sở có vai trò quan trọng là cầu nối giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước, đồng thời là cơ quan tổ chức thi hành đường lối chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước tại địa bàn cơ sở. Chính quyền địa phương là những thiết chế nhà nước, có quyền lực công và tư cách pháp nhân, quyền lực công, được thành lập một cách hợp hiến và hợp pháp để quản lý, điều hành mọi mặt của đời sống xã hội, đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức trên một đơn vị hành chính, lãnh thổ của một quốc gia, trong giới hạn thẩm quyền, thủ tục cách thức nhất định do pháp luật quy định.
Khái niệm "chính quyền địa phương" là phát sinh từ khái niệm "hệ thống các cơ quan Nhà nước ở địa phương" dùng để chỉ các cơ quan Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước trên địa bàn, địa phương, trong từng đơn vị hành chính lãnh thổ. Nhà nước ta là Nhà nước dân chủ XHCN, mọi quyền lực thuộc về nhân dân. Nhân dân lập nên bộ máy Nhà nước và thực hiện quyền làm chủ của mình trên cơ sở thông qua các hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp. Quyền dân chủ trực tiếp được thực hiện thông qua việc nhân dân trực tiếp quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và địa phương.
Tại Điều 6, Hiến pháp năm 2013 có quy định: " Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, HĐND và qua các cơ quan khác của Nhà nước". 7 Thực hiện việc bầu cử theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng nhân dân đã bỏ phiếu kín để bầu ra đại biểu Quốc hội và HĐND các cấp. Các đại biêu dân cử là người đại diện, được phép sử dụng quyền lực chính trị mà nhân dân đã giao phó. Tại Điều 110, Hiến pháp năm 2013 quy định cơ cấu và cách đơn vị hành chính của nước ta cụ thể như: "Các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được phân định như sau: Nước chia thành tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Tỉnh chia thành huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh; thành phố trực thuộc trung ương chia thành quận, huyện, thị xã và đơn vị hành chính tương đương; Huyện chia thành xã, thị trấn; thị xã và thành phố thuộc tỉnh chia thành phường và xã; quận chia thành phường".
Vậy theo quy định Hiến pháp, nhà nước ta có hệ thống đơn vị hành chính được chia thành 4 cấp Trung ương - Tỉnh - Huyện - Xã. Chính quyền cấp xã là cơ quan Nhà nước gần dân nhất nên phải tạo điều kiện thiết thực để phát huy quyền làm chủ của các tầng lớp nhân dân, đảm bảo quyền và nghĩa vụ của mọi công dân, đồng thời tạo mọi điều kiện thuận lợi cho người dân làm ăn phát triển, ổn định đời sống vật chất lẫn tinh thần trong phạm vi đơn vị hành chính cơ sở. Xét về mặt cấu trúc tổ chức, chính quyền cấp xã gồm 2 bộ phận cấu thành: HĐND và UBND cấp xã. Như vậy HĐND xã, phường, thị trấn là bộ phận quan trọng không thể tách rời đối với hệ thống chính quyền cấp cơ sở ở nước ta hiện nay.
Hiến pháp năm 2013 có quy định: "Chính quyền địa phương được tổ chức ở các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Chính quyền địa phương bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân được tổ chức phù hợp với từng khu vực nông thôn, đô thị, đơn vị hành chính - 8 kinh tế đặc biệt do luật định". Những quy định trên nhằm phân định cho phù hợp với từng đặc điểm vùng miền ở nước ta hiện nay. Hiến pháp năm 2013 quy định: "HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên; HĐND quyết định các vấn đề của địa phương theo luật định; giám sát việc chấp hành pháp luật ở địa phương và thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân". Như vậy, HĐND là cơ quan được Hiến pháp và pháp luật quy định là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân; có quyền quyết định những vấn đề quan trọng trong các lĩnh vực đời sống xã hội của địa phương, có trách nhiệm giám sát các hoạt động của cơ quan Nhà nước tại địa phương.
HĐND cấp xã ở nước ta là một tổ chức quản lý xã hội theo kiểu mới, đồng thời là hình thức tổ chức, thực hiện quyền lực của nhân dân ở cơ sở. Với vị trí được quy định, HĐND là một thiết chế quan trọng trong hệ thống cơ quan nhà nước ở địa phương, có vai trò vị trí to lớn trong việc triển khai thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước ở địa phương trong tổng thể chung của bộ máy nhà nước thực hiện quyền lực của nhân dân. Trên cơ sở pháp lý và hoạt động thực tiễn, HĐND cấp xã được nhận diện từ những khía cạnh khác nhau. Song về cơ bản HĐND đã được Hiến pháp quy định và được xác định trong Luật Tổ chức Chính quyền địa phương cũng như căn cứ vào tính đặc thù của cơ sở; có thể nêu khái niệm HĐND cấp xã như sau: HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở tại địa phương, bao gồm các đại biểu do nhân dân trong xã trực tiếp bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân toàn xã, có quyền quyết định các vấn đề kinh tế - xã hội tại địa phương theo luật định và chịu trách nhiệm trước nhân dân 9 trong toàn xã và chính quyền nhà nước cấp trên.
Đặc điểm của HĐND cấp xã Với khái niệm nêu trên HĐND cấp xã có một số đặc điểm như sau: Thứ nhất: HĐND cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, là cơ quan đại diện của nhân dân ở địa phương, đồng thời là một bộ phận cấu thành thiết chế đại diện quyền lực nhà nước. Đại biểu HĐND cấp xã là do cử tri địa phương bầu ra, theo nguyên tắc bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín. Đại biểu HĐND là yếu tố cấu thành cơ bản và quan trọng đối với HĐND. Đại biểu HĐND là người đại diện cho nhân dân sinh sống trên địa bàn khu dân cư, đồng thời đại diện cho trí tuệ của nhân dân địa phương và là hình ảnh thể hiện khối đại đoàn kết toàn dân.
Thứ hai: HĐND là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên, HĐND cấp xã có thẩm quyền quyết định các chủ trương và biện pháp triển khai pháp luật cho phù hợp với tình hình thực tế của địa phương bằng cách cụ chế hóa thành các nghị quyết của HĐND. HĐND xã không có thẩm quyền quyết định mọi vấn đề trong đời sống xã hội ở địa phương mà bị hạn chế bởi quy định của Hiến pháp, Luật và các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên. Vậy có thể hiểu rằng quyền lực của nhân dân một địa phương nào đó ủy quyền cho đại biểu HĐND chỉ là một bộ phận của quyền lực nhân dân. Do vậy HĐND xã phải chấp hành các quyết định của cấp trên.
HĐND cấp xã có những điểm khác biệt so với HĐND cấp huyện, cấp tỉnh đó là về cơ cấu tổ chức, số lượng đại biểu, ngoài ra vấn đề quan trọng khác nhau nữa là ở nhiệm vụ, quyền hạn cũng như phạm vi, tầm ảnh hưởng của các quyết định các biện pháp tổ chức thực hiện tại địa phương, không được trái với các văn bản của cơ quan nhà nước cũng như với nghị quyết của HĐND cấp trên. Bên cạnh đó hoạt động của HĐND cấp xã, phường phải chịu sự giám sát của HĐND cấp huyện. 10 Thứ ba: HĐND cấp xã có quyền giám sát, bỏ phiếu tín nhiệm đối với các chức danh của UBND cấp xã do đại biểu HĐND bầu. UBND là cơ quan chịu trách nhiệm cụ thể hóa triển khai, tổ chức thực hiện các chỉ tiêu, nhiệm vụ mà nghị quyết của HĐND ban hành.
HĐND giám sát tình hình hoạt động của UBND và các ngành chuyên môn thuộc UBND trong việc thực hiện pháp luật, các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và các nghị quyết của HĐND xã đã ban hành. Thứ tư: HĐND xã là cấp gần dân nhất đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân, cấp nhỏ nhất trong hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. HĐND xã là nơi đảm bảo cho pháp luật được thượng tôn và thực hiện nghiêm, bên cạnh đó còn đại diện cho ý chí nguyện vọng của nhân dân, tạo điều kiện để nhân dân phát huy quyền làm chủ của mình, nhằm đảm bảo quyền và nghĩa vụ của mọi công dân, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân phát triển ổn định đời sống vật chất và tinh thần. Thứ năm: Tổ chức và hoạt động của HĐND cấp xã theo nguyên tắc tập trung dân chủ.
Các quyết định của HĐND xã phải được đa số đại biểu thống nhất biểu quyết thông qua, đặc biệt là việc bầu chủ tịch, phó chủ tịch HĐND, các trưởng, phó các ban HĐND, chủ tịch, phó chủ tịch UBND và các ủy viên UBND xã hay thông qua các nghị quyết của HĐND tại kỳ họp, tất cả phải đảm bảo nguyên tắc tập trung dân chủ, đây được xem như là nguyên tắc cơ bản nhưng rất quan trọng trong tổ chức và hoạt động của HĐND xã. Vai trò của HĐND cấp xã Hiến pháp có quy định, nhà nước ta có hệ thống hành chính được chia thành 4 cấp: Trung ương - Tỉnh - Huyện - xã. Chính quyền cấp xã (bao gồm HĐND và UBND) là cấp thấp trong hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước ta.