Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn. Tổ chức dạy học theo dự án học phần Phương pháp dạy học môn Sinh học (những nội dung cụ thể) cho SV khoa Tự nhiên trường Cao đẳng sư phạm Thái Nguyên Chương 3. Thực nghiệm sư phạm.
4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học 1. Sự cần thiết đổi mới phƣơng pháp dạy học Sự phát triển của xã hội và đổi mới đất nước trong thời kỳ hội nhập đòi hỏi cấp bách chúng ta cần phải nâng cao chất lượng GD&ĐT. Mục tiêu giáo dục trong thời đại mới là không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ những kiến thức, những kỹ năng có sẵn cho người học mà điều đặc biệt quan trọng là phải bồi dưỡng cho người học năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề.
Nghị quyết Trung ương II khoá VIII của Đảng cộng sản Việt Nam [9] đã khẳng định: "Phải đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của học sinh (HS). Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS. Điều 5, Luật Giáo dục [19] đã ghi: "Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của HS; bồi dưỡng năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê và ý chí vươn lên”. Nghị quyết TƯ 8 khóa XI nhấn mạnh việc chuyển từ dạy kiến thức sang hình thành và phát triển năng lực cho người học: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài.
Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [ 11]. Định hƣớng chung về đổi mới phƣơng pháp dạy học Phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo cho người học là một trong những định hướng được nhấn mạnh trong chiến lược phát triển giáo dục ở nước ta trong những năm gần đây. Vấn đề này đã được cụ thể hoá trong một số văn bản của Đảng và Nhà nước như: 5 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam tiếp tục khẳng định quan điểm định hướng cho việc phát triển giáo dục và yêu cầu “Phát huy tính độc lập suy nghĩ và sáng tạo của HS, SV để nâng cao năng lực tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề” [10].
Ở Điều 5, Luật Giáo dục [19] cũng đã quy định: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”. Từ những trích dẫn ở trên, ta thấy những văn bản, những quy định này đã phản ánh nhu cầu đổi mới phương pháp giáo dục để giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người mới với thực trạng lạc hậu nói chung của PPDH ở nước ta hiện nay. Sự phát triển của xã hội và đổi mới đất nước đang đòi hỏi cấp bách phải nâng cao chất lượng GD&ĐT. Công cuộc đổi mới này đề ra những yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục, điều đó đòi hỏi chúng ta, cùng với những thay đổi về nội dung, cần có những đổi mới căn bản về PPDH.
Mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xây dựng xã hội CNH,HĐH với thực trạng lạc hậu, không phù hợp của PPDH đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới PPDH ở tất cả các cấp trong ngành Giáo dục và Đào tạo với những tư tưởng chủ đạo được phát biểu dưới nhiều hình thức khác nhau, như “phát huy tính tích cực”, “PPDH tích cực”, “tích cực hoá hoạt động học tập” hay “hoạt động hoá người học”. Những ý tưởng này đều bao hàm những yếu tố tích cực, có tác dụng thúc đẩy đổi mới PPDH nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục và đào tạo. Từ những tư tưởng về đổi mới PPDH ở trên, có thể khẳng định rằng quan điểm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo là một nội dung trọng tâm của chính sách giáo dục và quan điểm chỉ đạo giáo dục Việt Nam. Tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của người GV trong quá trình dạy học theo hướng đổi mới PPDH trong giai đoạn hiện nay.
Quan điểm dạy học định hướng vào người học, hay quan điểm dạy học phát huy tính tích cực của người học có thể coi như là những hình thức khác nhau của cùng một quan điểm dạy học, trong đó ý tưởng cơ bản là cần phải phát huy hứng thú học tập, tính tích cực, tự lực và sáng tạo của người học. 6 Hiện nay, công nghệ thông tin (CNTT) đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Các nhà khoa học đã khẳng định chưa có một ngành khoa học và công nghệ nào lại có nhiều ứng dụng to lớn như CNTT. Trong thập kỷ tới, Internet, đa phương tiện, CD- ROM, DVD.
sẽ mang đến những biến đổi to lớn có tính cách mạng trên quy mô toàn cầu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có Giáo dục và Đào tạo. Chính vì vậy, việc ứng dụng CNTT vào Giáo dục đã trở thành mối ưu tiên hàng đầu của nhiều quốc gia. Để đáp ứng được mục tiêu về đổi mới PPDH của Đảng, Nhà nước cũng như của ngành GD&ĐT, một trong những biện pháp là kết hợp những PPDH truyền thống và những xu hướng dạy học không truyền thống, trong đó có sử dụng CNTT để tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học. Có thể coi đó là một định hướng chung về đổi mới PPDH hiện nay của nước ta.
Định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học trong trƣờng Đại học và Cao đẳng Sƣ phạm Nâng cao chất lượng đào tạo trong các trường Đại học nói chung và trong các trường ĐH và CĐSP nói riêng là một vấn đề cần thiết, nó đòi hỏi sự nỗ lực về nhiều mặt của toàn xã hội mà trong đó phương pháp dạy của thày và phương pháp học của trò giữ vị trí, vai trò hết sức quan trọng. Do đó, đổi mới PPDH là một trong những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo trong các trường Đại học hiện nay ở nước ta. Vấn đề đổi mới PPDH trong các trường Đại học đã được cụ thể hoá trong một số văn bản của Đảng và Nhà nước như: Luật Giáo dục [19] đã chỉ rõ “Mục tiêu của giáo dục Đại học là đào tạo người học có phẩm chất chính trị, đạo đức, có ý thức phục vụ nhân dân, có kiến thức và năng lực thực hành nghề nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo, có sức khoẻ, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” và để đáp ứng được mục tiêu đó thì “Phương pháp đào tạo trình độ Cao đẳng, trình độ Đại học phải coi trọng việc bồi dưỡng ý thức tự giác trong học tập, năng lực tự học, tự nghiên cứu, phát triển tư duy sáng tạo, rèn luyện kỹ năng thực hành, tạo điều kiện cho người học tham gia nghiên cứu, thực nghiệm và ứng dụng”. Nghị quyết Trung ương Hai khoá VIII của Đảng cộng sản Việt Nam [9] đã chỉ rõ: “Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá 7 trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS, nhất là SV đại học, phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên”.
Vấn đề đổi mới PPDH trong các trường Đại học nói chung và trong các trường ĐH và CĐSP nói riêng cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đề cấp đến như: Tác giả Nghiêm Đình Vỳ cho rằng: Đổi mới PPDH chính là giảng viên dạy cho SV cách tư duy, phương pháp tự học, tự phát hiện vấn đề mới, tự tìm cách giải quyết vấn đề và SV sẽ học cách học, vận dụng nó theo năng lực của mỗi SV. Tác giả Hoàng Tụy cho rằng: Đổi mới PPDH ở trường chuyên nghiệp phải đổi mới toàn bộ nội dung, chương trình, phương pháp giảng dạy, đổi mới cả hình thức kiểm tra, đánh giá nhằm cuối cùng là mục tiêu tư duy sáng tạo. Tác giả Lê Khánh Bằng cho rằng: Người thày phải biết phát huy cao độ nội lực của người học. Nội dung cơ bản đó là phát huy cao độ sức mạnh và tiềm năng vật chất và tinh thần của bản thân người học.
Về phía người học cần chuyển từ học theo “cách tiếp cận nóng” học số lượng sang học “cách tiếp cận sâu rộng” học chất lượng. Muốn thế cần học cách truy cập thông tin, cách tiếp thu thông tin, cách xử lý thông tin, cách xác nhận kết quả học tập và học cách tự quản lý việc học của mình. Đối với giảng viên cần chuyển từ kiểu dạy nặng nề và truyền thụ tri thức nặng về số lượng sang kiểu dạy chất lượng kết hợp truyền thụ tri thức then chốt với cách học nhằm giúp cho SV có được những ý chí và năng lực học sáng tạo suốt đời. Từ một số những trích dẫn ở trên, đổi mới PPDH ở các trường Đại học nói chung và ở các trường ĐH và CĐSP nói riêng ngoài việc đáp ứng được các định hướng chung của đổi mới PPDH như đã trình bày ở trên còn cần đảm bảo tiếp tục phát huy tính tự lực, chủ động, sáng tạo của SV và GV cần bồi dưỡng cho SV phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng vào thực tiễn.
Điều cốt lõi là hướng tới việc học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Phải làm sao cho mọi SV cùng tham gia, chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau khi tổ chức học theo nhóm. Ở đây, nhiệm vụ của người GV là tạo điều kiện để SV bộc lộ và trao đổi ý kiến của mình, đảm bảo mọi ý kiến đều được đưa ra xem xét, cho SV tranh luận công khai, GV lắng nghe các ý kiến đúng sai về những vấn đề đưa ra cho SV thảo luận. Phấn 8 đấu để trong mỗi tiết giảng, trong mỗi học phần, SV được hoạt động nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và suy nghĩ nhiều hơn.