Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar Ở Khánh Hòa: Khám Phá Di Sản Văn Hóa

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh tín ngưỡng thờ pô nagar ở khánh hòa, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Vân
• Người hướng dẫn: Pgs. Ngô Văn Doanh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar Ở Khánh Hòa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CÁC DI TÍCH PÔ NAGAR/THIÊN YANA Ở KHÁNH HÒA
• 1.1. Điều kiện tự nhiên - xã hội
• 1.2. Lịch sử hình thành vùng đất Khánh Hòa
• 1.3. Hệ thống di tích thờ Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• 1.4. Hình thức thờ tự Pô Nagar/Thiên Yana trong đời sống tâm linh của người dân Khánh Hòa
• 1.5. Nguồn gốc của Pô Nagar/Thiên Yana
• 1.6. Nữ thần mẫu xứ sở Pô Inư Nagar của người Chăm
• 1.7. Thành Mẫu Thiên Y Ana của người Việt
• 1.8. Huyền thoại về Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• 1.9. Huyền thoại của người Chăm
• 1.10. Truyền thuyết của người Việt - Truyền bá Thiên Yana
• 1.11. Lễ hội Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• 1.12. Pô Nagar/Thiên Yana trong tín ngưỡng của người dân Khánh Hòa
• 1.13. Tổng quan về tín ngưỡng thờ Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• 1.14. Trong tín ngưỡng của các dân cư nông nghiệp
• 1.15. Đối với các dân cư lấy trầm
• 1.16. Đối với các dân cư các ngành nghề khác
• 1.17. Pô Nagar/Thiên Yana trong đời sống văn hóa dân gian Khánh Hòa
• 1.18. Trong nghệ thuật âm nhạc dân gian truyền thống
• 4. CHƯƠNG 4: GIAO THOA VĂN HÓA VIỆT – CHĂM NHẬN TỪ TÍN NGƯỠNG THỜ PÔ NAGAR/THIÊN YANA Ở KHÁNH HÒA
• 4.1. Giao thoa văn hóa Việt - Chăm qua tín ngưỡng thờ Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• 4.2. Qua huyền thoại
• 4.3. Qua di tích, di vật
• 4.4. Qua tín ngưỡng và lễ hội
• 4.5. Sự tích hợp văn hóa Chăm - Việt trong tín ngưỡng thờ Mẫu Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• 4.6. Một vài đề xuất bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Pô Nagar/Thiên Yana ở Khánh Hòa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh sách người cung cấp thông tin
• Phụ lục 2. Chương trình lễ hội Tháp Bà năm 2004
• Phụ lục 3. Một số truyền thuyết dân gian về Thiên Yana
• Phụ lục 4. Một số nghi lễ thờ Thiên Yana
• Phụ lục 5. Thơ ca về Thiên Yana Thánh Mẫu
• Phụ lục 6. Văn chầu Thiên Yana
• Phụ lục 7. Những bài văn từ Thiên Yana
• Phụ lục 8. Ảnh minh họa

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar Ở Khánh Hòa

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar, hay còn gọi là Thiên Yana, là một phần quan trọng trong di sản văn hóa của người Chăm và người Việt tại Khánh Hòa. Đền thờ Pô Nagar không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa giữa hai dân tộc. Tín ngưỡng này phản ánh sự tôn kính đối với nữ thần mẹ, người được coi là bảo trợ cho cuộc sống và mùa màng của cư dân nơi đây. Qua nhiều thế kỷ, tín ngưỡng này đã phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người dân Khánh Hòa.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar có nguồn gốc từ thời kỳ Chăm Pa, khi người Chăm xây dựng các đền tháp để thờ cúng nữ thần. Qua thời gian, tín ngưỡng này đã được người Việt tiếp nhận và phát triển, tạo nên một hình thức thờ cúng độc đáo. Các tài liệu lịch sử cho thấy rằng Pô Nagar đã được thờ phụng từ rất sớm, và các lễ hội liên quan đến tín ngưỡng này vẫn được tổ chức định kỳ cho đến ngày nay.

1.2. Vai Trò Của Tín Ngưỡng Trong Đời Sống Người Dân

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar không chỉ là một hình thức tôn giáo mà còn là một phần quan trọng trong văn hóa và đời sống xã hội của người dân Khánh Hòa. Các lễ hội diễn ra quanh năm, thu hút đông đảo người tham gia, tạo cơ hội cho cộng đồng gắn kết và thể hiện lòng thành kính đối với nữ thần. Điều này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn thúc đẩy sự phát triển du lịch địa phương.

II. Những Thách Thức Đối Với Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar

Mặc dù tín ngưỡng thờ Pô Nagar đã tồn tại lâu đời, nhưng hiện nay nó đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của đô thị hóa, sự thay đổi trong lối sống và sự xâm nhập của các tôn giáo khác đã ảnh hưởng đến sự duy trì và phát triển của tín ngưỡng này. Nhiều người trẻ không còn quan tâm đến các lễ hội truyền thống, dẫn đến nguy cơ mai một văn hóa.

2.1. Ảnh Hưởng Của Đô Thị Hóa Đến Tín Ngưỡng

Đô thị hóa nhanh chóng đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và lối sống của người dân Khánh Hòa. Nhiều người trẻ rời bỏ quê hương để tìm kiếm cơ hội việc làm tại các thành phố lớn, dẫn đến sự giảm sút trong số lượng người tham gia các lễ hội thờ Pô Nagar. Điều này đặt ra thách thức lớn cho việc bảo tồn tín ngưỡng này.

2.2. Sự Cạnh Tranh Từ Các Tôn Giáo Khác

Sự xuất hiện và phát triển của các tôn giáo khác như Phật giáo, Thiên Chúa giáo đã tạo ra sự cạnh tranh trong lòng người dân. Nhiều người đã chuyển sang các tôn giáo mới, dẫn đến sự giảm sút trong việc thực hành tín ngưỡng thờ Pô Nagar. Điều này cần được xem xét và giải quyết để bảo tồn giá trị văn hóa của tín ngưỡng này.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar

Để bảo tồn tín ngưỡng thờ Pô Nagar, cần có những phương pháp hiệu quả nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa của tín ngưỡng này. Việc tổ chức các hoạt động giáo dục, truyền thông và lễ hội sẽ giúp thu hút sự quan tâm của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

3.1. Tổ Chức Các Lễ Hội Truyền Thống

Các lễ hội truyền thống như lễ hội Tháp Bà là cơ hội để người dân Khánh Hòa thể hiện lòng thành kính đối với Pô Nagar. Việc tổ chức các lễ hội này không chỉ giúp bảo tồn tín ngưỡng mà còn thu hút khách du lịch, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

3.2. Giáo Dục Về Giá Trị Văn Hóa

Giáo dục về tín ngưỡng thờ Pô Nagar trong trường học và cộng đồng là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục có thể giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về nguồn gốc và ý nghĩa của tín ngưỡng này, từ đó khơi dậy lòng tự hào và trách nhiệm trong việc bảo tồn văn hóa.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar không chỉ có giá trị văn hóa mà còn mang lại nhiều lợi ích thực tiễn cho cộng đồng. Các lễ hội và hoạt động liên quan đến tín ngưỡng này đã tạo ra cơ hội việc làm và thúc đẩy phát triển du lịch tại Khánh Hòa.

4.1. Phát Triển Du Lịch Tâm Linh

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar đã trở thành một điểm thu hút du lịch quan trọng tại Khánh Hòa. Các du khách đến tham quan đền thờ và tham gia lễ hội không chỉ tìm hiểu về văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Tạo Cơ Hội Việc Làm Cho Người Dân

Các hoạt động liên quan đến tín ngưỡng thờ Pô Nagar đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương, từ việc tổ chức lễ hội đến các dịch vụ du lịch. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống.

V. Kết Luận Về Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar Ở Khánh Hòa

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar là một phần không thể thiếu trong di sản văn hóa của Khánh Hòa. Việc bảo tồn và phát triển tín ngưỡng này không chỉ giúp duy trì bản sắc văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Cần có những nỗ lực từ cộng đồng và chính quyền để đảm bảo rằng tín ngưỡng này sẽ tiếp tục được gìn giữ và phát huy trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Tín Ngưỡng Thờ Pô Nagar

Tương lai của tín ngưỡng thờ Pô Nagar phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực bảo tồn từ cộng đồng. Nếu được duy trì và phát triển đúng cách, tín ngưỡng này sẽ tiếp tục là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân Khánh Hòa.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Việc Bảo Tồn

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tín ngưỡng thờ Pô Nagar. Sự tham gia tích cực của người dân trong các hoạt động văn hóa, lễ hội sẽ giúp duy trì và phát triển tín ngưỡng này, từ đó góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa của vùng đất Khánh Hòa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tín ngưỡng thờ Pô Nagar tại Khánh Hòa là một biểu tượng điển hình cho quá trình tiếp biến văn hóa và giao lưu tôn giáo giữa người Chăm và người Việt tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Trải qua hơn 350 năm lịch sử kể từ mốc năm 1653 khi vùng đất Kauthara sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt, tín ngưỡng này đã bén rễ sâu sắc vào đời sống tinh thần của nhân dân địa phương. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải mã cơ chế bản địa hóa, dung hợp thần điện và chuyển hóa từ hình tượng nữ thần mẹ xứ sở của người Chăm thành Thánh Mẫu Thiên Y A Na của người Việt trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa với diện tích tự nhiên 4.626 km2.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm: hệ thống hóa toàn diện cơ sở thờ tự, làm sáng tỏ các lớp trầm tích văn hóa từ huyền thoại, di tích đến lễ hội, đồng thời đánh giá vai trò của thực hành tín ngưỡng trong việc cố kết cộng đồng cư dân nông nghiệp, ngư nghiệp và lâm nghiệp. Phạm vi nghiên cứu về không gian bao quát toàn tỉnh Khánh Hòa với các trọng điểm như thành phố Nha Trang, huyện Diên Khánh, huyện Ninh Hòa, huyện Vạn Ninh và thị xã Cam Ranh, kết hợp mở rộng so sánh với các vùng phụ cận như Ninh Thuận và Thừa Thiên Huế. Phạm vi thời gian trải dài từ thế kỷ VIII đến giai đoạn đương đại, tập trung sâu vào khảo sát thực địa từ năm 2002 đến năm 2009.

Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống số liệu chuẩn xác: trong tổng số hơn 600 di tích lịch sử văn hóa trên toàn tỉnh, có hơn 200 di tích thờ phụng hoặc phối thờ Thiên Y A Na, chiếm tỷ lệ hơn 33%. Kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học quan trọng giúp bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation) và giao thoa văn hóa (Cultural Hybridity) trong nhân học văn hóa nhằm giải thích cách thức người Việt tiếp nhận di sản Chăm. Khi di cư vào vùng đất mới, người Việt không xóa bỏ tín ngưỡng cũ mà thực hiện quá trình tái cấu trúc biểu tượng để thích ứng với môi trường sống. Đồng thời, nghiên cứu sử dụng lý thuyết vùng văn hóa của các học giả hàng đầu Việt Nam để phân tích đặc trưng không gian duyên hải Nam Trung Bộ.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên trục tương tác ba chiều: Nguồn gốc thần thoại Hindu - Biến đổi mẫu hệ Chămpa - Việt hóa qua Đạo Mẫu bản địa. Ba khái niệm then chốt được phân tích xuyên suốt gồm:

• Bản địa hóa tôn giáo: Quá trình chuyển hóa nữ thần Uma/Bhagavati của Hindu giáo thành Pô Inư Nưgar của người Chăm và Thiên Y A Na của người Việt qua hơn 350 năm lịch sử.
• Phối thờ tín ngưỡng: Sự hiện diện đồng thời của Thánh Mẫu trong các cơ sở thờ tự Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng Thành hoàng làng.
• Phúc thần bảo trợ: Vai trò của Thánh Mẫu như một vị thần ban phát mùa màng, che chở sinh mệnh và bảo bọc sinh kế địa phương trải qua 3 nền văn hóa Sa Huỳnh, Champa và Đại Việt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn tư liệu thành văn cổ và dữ liệu điền dã thực địa. Tài liệu thành văn bao gồm hệ thống bia ký Champa cổ từ năm 784 (năm 706 Saka), văn bia chữ Hán năm 1856 của Phan Thanh Giản, các bộ chính sử triều Nguyễn và hồ sơ kiểm kê của 56 di tích cấp tỉnh cùng 13 di tích cấp quốc gia.

Cỡ mẫu khảo sát điền dã bao gồm 35 ngôi miếu riêng, 208 ngôi đình làng và 50 lăng Ông Nam Hải phân bố tại 5 địa bàn trọng điểm: Nha Trang, Diên Khánh, Ninh Hòa, Vạn Ninh và Cam Ranh. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) được thực hiện với 40 nghệ nhân, thủ từ, chức sắc dân gian cùng 15 nhân chứng am hiểu phong tục truyền thống thuộc các nhóm nghề: nông dân trồng lúa nước, thợ đi tìm trầm hương (dân đi điệu) và ngư dân ven biển.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là phương pháp điền dã dân tộc học (quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, ghi âm hồi cố) kết hợp phân tích văn bản học Hán Nôm và phương pháp lịch sử. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì tín ngưỡng dân gian tồn tại sống động trong ký ức và thực hành nghi lễ của nhân dân, đòi hỏi phải đối chiếu liên ngành để tránh suy diễn chủ quan. Timeline thu thập tài liệu và khảo sát thực địa được thực hiện liên tục trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 phát hiện cốt lõi về diện mạo và cấu trúc của tín ngưỡng thờ Pô Nagar tại Khánh Hòa:

• Sự phổ quát của hệ thống di tích: Toàn tỉnh có 35 ngôi miếu thờ riêng biệt Thiên Y A Na (Diên Khánh có 12 miếu, Ninh Hòa có 10 miếu, Nha Trang có 6 miếu, Vạn Ninh có 6 miếu, Cam Ranh có 4 miếu). Ngoài ra, hơn 208 ngôi đình làng đều có miếu thờ Bà bên tả hoặc cử hành nghi thức thỉnh Bà về phối hưởng trong các dịp tế xuân thu nhị kỳ.
• Diễn trình chuyển hóa thần điện: Hình tượng nữ thần trải qua 3 giai đoạn biến đổi rõ rệt: từ nữ thần Bhagavati trong Hindu giáo mang sức mạnh sáng tạo và hủy diệt sang Nữ thần Mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar của người Chăm với quyền năng sáng tạo đất đai, lúa gạo, cây trầm hương (gắn liền với huyền tích 97 người chồng và 38 người con gái), và cuối cùng trở thành Thánh Mẫu Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi của người Việt mang đức hạnh chở che, cứu khổ độ nạn.
• Tỷ lệ phối thờ tôn giáo vượt trội: 100% trong số 50 lăng Ông Nam Hải của ngư dân đều có bàn thờ hoặc khám thờ Bà Thiên Y A Na. Trong 56 di tích lịch sử cấp tỉnh, có tới 28 di tích (đạt tỷ lệ 50%) thờ chính hoặc phối thờ Bà. Triều đình nhà Nguyễn đã ban hành 5 đợt phong sắc tập trung vào các năm 1852, 1880, 1886, 1909 và 1924 để tôn vinh Bà là Thượng đẳng thần.
• Sự gắn kết chặt chẽ với sinh kế đặc thù: Rừng núi Khánh Hòa chiếm tới 75% diện tích tự nhiên (274.000 ha), tạo ra nghề khai thác trầm kỳ độc đáo. Toàn bộ cộng đồng dân đi điệu đều tôn sùng Bà là Bà Chúa Trầm Hương. Trong khi đó, ngư dân tại 6 đầm vịnh lớn xem Bà là phúc thần bảo hộ sóng gió biển khơi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự dung hợp sâu sắc này bắt nguồn từ tâm lý của những đoàn lưu dân người Việt khi Nam tiến. Đứng trước vùng đất mới với thiên nhiên khắc nghiệt, người Việt cần sự bảo trợ tâm linh từ vị thần chủ bản địa có quyền năng tuyệt đối trên mảnh đất Kauthara. Bên cạnh đó, triều đình chúa Nguyễn và các vua triều Nguyễn đã chủ động chuẩn hóa vị thần bản địa thành Thượng đẳng thần của quốc gia nhằm an định lòng dân và củng cố quyền lực quản lý lãnh thổ.

Khi so sánh với Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tại đồng bằng Bắc Bộ, tín ngưỡng thờ Mẫu ở Khánh Hòa không phân chia thế giới thần linh thành các phủ khép kín mà tập trung tôn vinh vị Thần Mẫu tối cao mang tính chất dung hợp Chăm - Việt sâu đậm. Khác với vùng Thừa Thiên Huế vốn chịu ảnh hưởng mạnh của quá trình Nho giáo hóa, tín ngưỡng thờ Bà tại Khánh Hòa giữ nguyên tính chất dân gian phóng khoáng, kết hợp hài hòa giữa nghi thức múa bóng của người Chăm và hát văn chầu, hát tuồng của người Việt.

Dữ liệu thống kê về sự phân bố di tích có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ phân bổ 35 ngôi miếu thờ riêng biệt giữa các huyện thị (Diên Khánh chiếm 34,3%, Ninh Hòa 28,6%, Nha Trang 17,1%, Vạn Ninh 17,1%, Cam Ranh 11,4%) và bảng ma trận phối thờ thần linh trong 208 ngôi đình làng. Điều này phản ánh rõ nét quy luật: nơi nào có cộng đồng cư dân nông nghiệp và khai thác lâm hải sản lâu đời thì nơi đó mật độ phụng thờ Thiên Y A Na càng đậm đặc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể của tín ngưỡng thờ Pô Nagar/Thiên Y A Na trong bối cảnh phát triển đương đại, 4 giải pháp hành động cụ thể được đề xuất:

• Số hóa và chuẩn hóa hồ sơ di tích: Tiến hành số hóa dữ liệu 100% đối với hơn 200 di tích thờ phụng Thiên Y A Na và bảo tồn khẩn cấp hơn 50 đạo sắc phong triều Nguyễn hiện đang lưu giữ rải rác tại các đình, miếu làng xã. Thời gian thực hiện từ năm 2026 đến năm 2028, do Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Khánh Hòa chủ trì phối hợp cùng Trung tâm Bảo tồn Di tích tỉnh.
• Bảo tồn không gian thiêng và nghệ thuật diễn xướng dân gian: Tổ chức phục dựng bài bản các hình thức múa bóng, hát chầu văn, hát bội truyền thống tại Lễ hội Tháp Bà (20-23/3 âm lịch) và Am Chúa (1-3/3 âm lịch). Đặt mục tiêu tập huấn kỹ năng thực hành di sản cho 100% các câu lạc bộ nghệ nhân dân gian địa phương trước năm 2027, dưới sự hướng dẫn của các nhà nghiên cứu dân tộc học và âm nhạc dân gian.
• Phát triển du lịch di sản văn hóa tâm linh bền vững: Xây dựng chuỗi liên kết tour di sản văn hóa Nha Trang - Diên Khánh - Ninh Hòa, hướng tới mục tiêu gia tăng 20% đến 25% lượng khách du lịch văn hóa có trách nhiệm trong giai đoạn 2026 - 2030. Cơ quan thực hiện gồm Sở Du lịch tỉnh Khánh Hòa kết nối với các doanh nghiệp lữ hành và ban quản lý di tích cơ sở.
• Tăng cường giáo dục di sản học đường: Đưa nội dung giáo dục lịch sử tiếp biến văn hóa Chăm - Việt và truyền thuyết Thiên Y A Na vào chương trình giáo dục địa phương tại 100% các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, nâng cao nhận thức bảo vệ di sản đạt trên 85% học sinh vào năm 2029, do Sở Giáo dục và Đào tạo Khánh Hòa chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Nhà nghiên cứu Dân tộc học, Văn hóa học và Sử học: Cung cấp khung lý thuyết tiếp biến văn hóa chuẩn mực và nguồn tư liệu điền dã phong phú tại hơn 200 di tích thực tế, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về sự giao lưu văn hóa giữa các tộc người tại Việt Nam.
• Cán bộ quản lý văn hóa và bảo tồn di sản: Sử dụng hồ sơ khảo sát chi tiết của 56 di tích cấp tỉnh và 13 di tích cấp quốc gia làm căn cứ khoa học để hoạch định chính sách bảo tồn, trùng tu di tích và lập hồ sơ đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
• Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Khoa học Xã hội: Khai thác trường hợp nghiên cứu điển hình về sự biến đổi từ thần thoại Hindu giáo sang tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa phục vụ biên soạn bài giảng, xây dựng chuyên đề học thuật và phát triển đề tài nghiên cứu liên quan.
• Chuyên gia quy hoạch và phát triển du lịch văn hóa: Khai thác không gian huyền thoại xứ Trầm Hương, các câu chuyện dân gian và cấu trúc lễ hội truyền thống để thiết kế các sản phẩm du lịch tâm linh đặc sắc, gia tăng trải nghiệm chiều sâu cho du khách tại Nam Trung Bộ.

Câu hỏi thường gặp

• Nguồn gốc ban đầu của hình tượng Pô Nagar trong lịch sử là gì? Hình tượng Pô Nagar khởi nguồn từ nữ thần Uma/Bhagavati trong Hindu giáo, du nhập vào vương quốc Champa cổ. Bài minh văn khắc năm 784 tại Tháp Bà Nha Trang dưới triều vua Satyavarman đã ghi nhận việc phụng thờ nữ thần Bhagavati, sau đó được cư dân Chăm bản địa hóa thành Nữ thần Mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar - vị thần sáng tạo ra muôn loài và cây trầm hương.

• Vì sao người Việt khi Nam tiến lại tiếp nhận tín ngưỡng thờ Nữ thần Chăm? Khi định cư tại Khánh Hòa từ năm 1653, người Việt đứng trước môi trường tự nhiên mới lạ và đầy rủi ro. Việc tiếp thu vị phúc thần bản địa giúp người Việt giải tỏa nhu cầu tâm linh, tìm kiếm sự che chở nơi đất mới. Đồng thời, đây là chính sách thu phục nhân tâm khôn khéo của chúa Nguyễn nhằm gắn kết các cộng đồng dân cư cùng sinh sống hòa bình.

• Mật độ phân bố các cơ sở thờ tự Thiên Y A Na tại Khánh Hòa hiện nay ra sao? Tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na bao phủ toàn diện với hơn 200 di tích trên khắp tỉnh Khánh Hòa. Mật độ đậm đặc nhất tập trung tại huyện Diên Khánh (nơi có di tích Am Chúa) và huyện Ninh Hòa với 22 ngôi miếu riêng, thành phố Nha Trang với Tháp Bà Pô Nagar, cùng mạng lưới hơn 208 ngôi đình làng có lập miếu hoặc phối thờ Bà.

• Mối liên hệ đặc biệt giữa Thánh Mẫu Thiên Y A Na và nghề tìm trầm hương là gì? Khánh Hòa có diện tích rừng chiếm 75% tự nhiên, là thủ phủ của trầm kỳ quý hiếm. Theo truyền thuyết dân gian, Thiên Y A Na chính là Bà Chúa Trầm Hương hóa thân từ cây dó bầu. Dân đi điệu trước khi vào rừng ngậm ngải tìm trầm bắt buộc phải sắm lễ vật cúng tế tại miếu Bà để cầu xin sự soi đường và bảo vệ tính mạng.

• Tín ngưỡng thờ Bà tại Khánh Hòa có điểm gì khác biệt so với Đạo Mẫu Bắc Bộ? Đạo Mẫu Bắc Bộ cấu trúc theo hệ thống Tam phủ, Tứ phủ gắn với các Mẫu Thượng Thiên, Thượng Ngàn, Thoải Phủ. Ngược lại, tín ngưỡng tại Khánh Hòa mang tính lưỡng hợp Chăm - Việt, tôn vinh độc tôn vị Mẹ Xứ Sở Thiên Y A Na, phối thờ mật thiết trong 50 lăng thờ Cá Ông và duy trì nghệ thuật múa bóng Chăm đặc trưng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và khảo sát toàn diện hơn 200 di tích thờ phụng Pô Nagar/Thiên Y A Na trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, xác lập bức tranh tổng thể về một tín ngưỡng dân gian tiêu biểu bậc nhất Nam Trung Bộ.
• Làm sáng tỏ quy luật tiếp biến văn hóa đa tầng: từ nữ thần Bhagavati của Hindu giáo chuyển hóa thành Nữ thần Mẹ Pô Inư Nưgar của người Chăm và thăng hoa thành Thánh Mẫu Thiên Y A Na của người Việt.
• Khẳng định giá trị cố kết cộng đồng của tín ngưỡng kể từ mốc lịch sử năm 1653, trở thành sợi dây liên kết bền chặt giữa các cư dân nông nghiệp, ngư nghiệp và lâm nghiệp trên vùng đất xứ Trầm Hương.
• Cung cấp nguồn tư liệu điền dã dân tộc học chuẩn xác với dữ liệu kiểm kê tại 56 di tích cấp tỉnh và 13 di tích cấp quốc gia, đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho ngành Dân tộc học và Tôn giáo học Việt Nam.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ định hướng giai đoạn 2026 - 2030 nhằm số hóa di sản, bảo tồn nghi lễ múa bóng dân gian và phát triển du lịch văn hóa bền vững. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương hãy chung tay gìn giữ và phát huy giá trị trường tồn của di sản Thánh Mẫu Thiên Y A Na.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CÁC DI TÍCH PÔ NAGAR/THIÊN YANA Ở KHÁNH HÕA 1.Đôi nét về Khánh Hòa 1.Điều kiện tự nhiên - xã hội Khánh Hoà là một tỉnh nằm ở cực Nam Trung Bộ, có diện tích 4626km2. Nằm ở vị trí giữa vĩ tuyến 11 và 13 vĩ độ Bắc, có phần đất nhô ra biển Đông xa nhất nước ta. Phía Đông giáp biển Thái Bình Dương, điểm cực Đông phần đất liền 109 0 27’55’’. Phía Nam giáp tỉnh Ninh Thuận, điểm cực Nam 11 042’55’’.

Phía Tây giáp Đắc Lắc, Lâm Đồng, dựa vào dãy Trường Sơn trùng điệp, điểm cực Tây 108040’33’’ độ kinh Đông. Phía Bắc giáp tỉnh Phú Yên 12052’vĩ độ Bắc. Nằm ở vị trí cửa ngõ của các tỉnh Tây Nguyên, án ngữ trên trục đường Quốc lộ 1A, cùng với bán đảo Cam Ranh và quần đảo Trường Sa, Khánh Hoà có một vị trí chiến lược đặc biệt về kinh tế cũng như quốc phòng của Việt Nam. Nằm trong vùng nội chí tuyến nên Khánh Hoà có khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Trời nắng gắt nhưng có gió nồm mang hơi nước từ biển nên không khí khá dễ chịu. Thời tiết chia làm 2 mùa rõ rệt: mùa khô từ tháng 1 đến tháng 10, nhiệt độ trung bình từ 2209 đến 3203; mùa mưa từ tháng 10 đến tháng 12, nhiệt độ trung bình từ 2205 đến 2906. Do đó số ngày nắng trong năm rất lớn (khoảng 2. Khánh Hoà nằm ở đoạn cuối của dải Trường Sơn Nam, có chiều nghiêng theo hướng Tây - Đông.

Địa hình núi và bán sơn địa chiếm 3/4 diện tích và được chia làm 3 vùng chính: vùng núi, vùng đồng bằng, vùng ven biển và các đảo. Cấu tạo địa chất chủ yếu là đá Granit và Rionit, Đaxit có nguồn gốc Mắcma xâm nhập hoặc phún xuất kiểu mới. Ngoài ra còn một số loại đá cát, đá trầm tích ở một số nơi. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Về địa hình kiến tạo, đất Khánh Hoà được hình thành rất sớm, là một bộ phận thuộc rìa phía Đông - Nam của địa khối cổ Kon Tum, nổi lên khỏi mặt nước biển từ cách đây khoảng 570 triệu năm.

Do quá trình phong hoá vật lý học diễn ra trên nền đá Granit, Rionit đã tạo thành những hình dạng độc đáo, rất đa dạng, phong phú, tạo cho thiên nhiên Khánh Hoà có nhiều cảnh đẹp nổi tiếng. Sông ngòi ở Khánh Hoà nhìn chung ngắn và dốc, cả tỉnh có khoảng 40 con sông dài từ 10km trở lên, tạo thành một mạng lưới sông phân bố khá dày. Hầu hết các con sông đều bắt nguồn tại vùng núi phía Tây trong tỉnh và chảy xuống biển Đông. Dọc bờ biển, cách khoảng 5 - 7km có một cửa sông.

Rừng ờ đây chiếm 75% diện tích tự nhiên toàn tỉnh với 274.000ha thuộc nhiều loại: rừng nhiệt đới, rừng á đới, rừng thưa… có trữ lượng lớn, trong đó có những loại cây quý hiếm có giá trị kinh tế cao. Do bị một số dãy núi phân cắt nên địa hình đồng bằng Khánh Hoà chia làm 3 vùng rõ rệt: Đồng bằng Vạn Ninh - Ninh Hoà có diện tích khoảng 200km2, độ cao tuyệt đối 5 - 15m, bề mặt địa hình nghiêng về phía Đông Nam. Đồng bằng Diên Khánh - Nha Trang có diện tích gần 300km2, phần phía Tây dọc sông Chò từ Khánh Bình đến Diên Đồng bị bóc mòn, độ cao tuyệt đối 10 - 20m, phần phía đông là địa hình tích tụ, có độ cao tuyệt đối dưới 10m, bề mặt địa hình bị phân cắt mạnh bởi các dòng chảy. Đồng bằng Cam Ranh có diện tích khoảng 200km2, bằng phẳng, ít phân cách, độ cao tăng dần về phía Tây từ 20 - 30m.

Biển Khánh Hoà có độ cao và khúc khuỷu nhất Việt Nam. Bờ biển Khánh Hoà thuộc dạng bờ biển trẻ, quá trình xâm thực, mài mòn và bồi đắp tự nhiên phát triển mạnh. Bờ biển có nhiều dạng khác nhau: bờ biển cát, bờ biển đá, bờ biển vùng vịnh và quanh các đảo. Dọc bờ biển có nhiều vũng, vịnh, bãi triều, bãi cát trắng, tạo điều kiện thuận lợi để thiết lập các cảng biển, nuôi trồng thuỷ sản và phát triển du lịch.

Nhìn chung Khánh Hoà là vùng đất có địa hình đa dạng, điều kiện tự nhiên phong phú thuận lợi cho phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và các hoạt động về ngư nghiệp cũng như chế biến hải sản, cho nên trong lịch sử phát triển của mình, các nhóm người cổ đã sớm có mặt và sinh sống ở đây. Điều kiện đó đã có những tác 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động tích cực trong việc tạo cho Khánh Hoà có những nét văn hoá mang sắc thái riêng trong diễn trình lịch sử văn hoá dân tộc. Khánh Hoà cũng như các tỉnh miền Nam Trung Bộ khác, có nhiều tộc người và đa dạng văn hoá. Các tộc người ở Khánh Hoà thuộc hai ngữ hệ: Mã Lai - Đa Đảo (Indonexia) hay Nam Đảo gốc biển và Nam Á gốc đồi núi.

Dựa trên những đặc điểm về địa lý tự nhiên, từ lâu mảnh đất này luôn được coi là một tiểu vùng của vùng văn hoá duyên hải nước ta, với những đặc trưng của văn hoá rừng núi, văn hoá đồng bằng văn hoá biển - đảo, vừa có nét chung của nền văn hoá Việt Nam, vừa mang bản sắc riêng biệt độc đáo của từng vùng đất. Hiện nay, dân số ở Khánh Hoà xấp xỉ một triệu người, bao gồm người Kinh và các dân tộc anh em là Raglai, Ê đê, Trins… cùng đoàn kết chung sống từ nhiều đời nay và chính họ là chủ nhân đích thực của các nền văn hoá tiêu biểu (Nguyễn Văn Khánh, 2003). Do đặc điểm cấu tạo địa hình rừng núi - đồng bằng nên các tộc người phân bố cũng theo đặc điểm đó. Người Raglai, Giẻ Triêng, Ê đê…đại bộ phận phân bố ở các huyện miền núi, người Kinh, người Hoa chủ yếu sống ở đồng bằng, thành phố và thị trấn.

Tuy ngôn ngữ, tiếng nói có khác nhau song họ đã tạo nên một nền văn hoá vật thể (tangible) và phi vật thể (intangible) hết sức đa dang, tiêu biểu và đặc sắc. Nó được biểu hiện và bảo tồn dưới nhiều dạng trong đời sống xã hội như: nghệ thuật, tín ngưỡng, tôn giáo, ngành nghề truyền thống, lễ hội. Đặc biệt, những di vật khảo cổ trong các di tích, di chỉ khảo cổ học thể hiện rõ những văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần, tồn tại trong suốt thời gian và không gian của lịch sử.Lịch sử hình thành vùng đất Khánh Hòa Theo lịch đại, vùng đất Khánh Hòa phát triển qua ba giai đoạn với ba nền văn hóa tiêu biểu nối tiếp nhau: Văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Chămpa và văn hóa Việt. * Thời kỳ văn hóa Sa Huỳnh: Theo kết quả nghiên cứu của ngành Khảo cổ học thì vùng Duyên hải Trung và Nam Trung Bộ là địa bàn phân bố của nền văn hóa cổ Sa Huỳnh phát triển từ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giai đoạn Xóm Cồn (Sơ kỳ kim khí) đến giai đoạn Hòa Diêm (Sơ kỳ sắt).

Đặc trưng của văn hóa Sa Huỳnh (ở Khánh Hòa và Nam Trung Bộ nói chung) là phát triển của mộ chum hình cầu với nhiều dạng táng thức khác nhau (hung táng, hỏa táng…), đồ gốm, đồ trang sức… Vào thời kỳ này, vùng đất Khánh Hòa rất thuận lợi cho các tộc người cổ sinh sống với nhiều hình thức kinh tế. Với lịch sử cả ngàn năm, các nhóm cư dân cổ nói trên đã có những đóng góp quan trọng cho diễn trình phát triển của lịch sử, văn hóa trong các giai đoạn về sau, cụ thể và trực tiếp là nền văn hóa Chămpa. *Thời kỳ Chămpa: Qua những tư liệu về Khảo cổ học, Lịch sử, Dân tộc học … cho thấy trên địa bàn phân bố của văn hóa Sa Huỳnh có các bộ tộc, mà trong truyền thuyết của người Chăm còn nhắc đến là bộ tộc Cau và Dừa là hai bộ tộc chủ yếu lập nên vương quốc Chămpa sau này. Bộ lạc Cau (Kramuka - Vamsa) cư trú ở vùng Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận và bộ tộc Dừa (Narikela-Vamsa) cư trú từ vùng Quảng Bình đến Phú Yên hiện nay.

Bên cạnh đó, họ cũng có quan hệ với các cư dân vùng đồng bằng ven biển phía Bắc, phía Nam và cả Tây Nguyên. Do địa hình miền Trung bị chia cắt nên ban đầu trong vùng đã hình thành các tiểu quốc nhỏ. Tên gọi quốc gia là Chămpa chính thức được xuất hiện trong bia của một ông vua có tên gọi là Sambhuvarman (595-629). Vương quốc cổ Chămpa được hình thành và phát triển trên cơ sở sáp nhập một số tiểu quốc thân tộc, song chủ yếu về mặt chính trị.

Toàn bộ đất nước được chia làm 4 quận lớn: Amaravati ở phía Bắc, Vijaya ở giữa, tiếp theo là Kauthara và Panduraga ở phía Nam. Theo ý kiến của giáo sư Trần Quốc Vượng thì “Nha Trang-Khánh Hòa là vương quốc mẫu hệ Kauthara với huyền thoại nổi tiếng Nàng Trầm Hương trên núi Thiên An nay là hệ thống Tháp Bà thế kỷ XI-XIII gần cầu Bóng Nha Trang. Bà theo phiên âm và phiên dịch một từ Chăm cổ sang Hán Việt tức Thiên Yana thật ra là Yangsri Po Negara - Bà Mẹ Xứ Sở”[67, tr 27]. Ngày đầu lập quốc, trung tâm kinh tế, chính trị của vương quốc Chămpa ở miền Bắc với kinh đô là Trà Kiệu ở Quảng Nam.

Đến cuối thế kỷ VIII với sự ra đời của nước Hoàn Vương) và việc xây dựng Pô Nagar thì trung tâm kinh tế chính trị 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của vương quốc Chămpa chuyển dần vào phía Nam. Đây là một bước chuyển biến lớn trong đời sống chính trị của vương quốc Chămpa. Cuối thế kỷ IX, ưu thế chính trị lại thuộc về miền Bắc Chăm, với trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế, tôn giáo được thiết lập ở Đồng Dương (Duy Xuyên, Quảng Nam), được sử Việt và Trung Quốc gọi tên quốc gia là Chiêm Thành. Đây là thời kỳ đạo Phật thịnh hành ở Chămpa nhưng các tôn giáo khác, đặc biệt là Ấn Độ giáo vẫn phát triển.

Vào đầu thế kỷ XI, một vương triều mới ra đời, kinh đô được xác lập ở Bình Định (Vương triều Vijaya) và tồn tại đến thế kỷ XV. Trong quá trình tồn tại, vương triều Vijaya cũng đạt được nhiều thành tựu về văn hóa nghệ thuật nhưng cũng là giai đoạn thăng trầm của lịch sử Chămpa. Đặc biệt, sau năm 1971 sau khi vua Lê Thánh Tông chiếm được kinh thành Vijaya (Phật Thệ) thì vương quốc Chămpa đến đây chấm dứt trên thực tế [44, tr 182]. Lúc này, người Chăm chỉ còn sinh sống trong khu vực từ Đèo Cù Mông đến Phan Rang.

Đến năm 1653, trong một lần đánh nhau với quân của chúa Nguyễn đang đóng ở Phú Yên, người Chămpa lại thất bại và họ bị mất luôn vùng đất Kauthara.