phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Tổng quan về vùng đất Tiên Cát, Việt Trì, Phú Thọ Chƣơng 2: Quá trình phục dựng di tích và lễ hội đền Tiên Chƣơng 3: Luận bàn về việc phục dựng di tích và lễ hội 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VÙNG ĐẤT TIÊN CÁT - VIỆT TRÌ - PHÚ THỌ Thành phố Việt Trì được thành lập từ năm 1962 và được biết đến bởi đây là thành phố công nghiệp đầu tiên được xây dựng với các ngành giấy, dệt, sứ, hóa chất… nhằm phục vụ cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng. Việt Trì còn được gọi với cái tên thành phố ngã ba sông bởi nằm gần hợp lưu của ba con sông Thao – Lô – Đà. Sông Lô phát nguyên từ Vân Nam (Trung Quốc), qua Tuyên Quang vào Phú Thọ qua đất Chí Đám – Đoan Hùng; sông Đà phát nguyên tại tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc) chảy qua Vân Nam, vào Việt Nam qua các tỉnh Lai Châu, Hòa Bình vào Phú Thọ ở đất Thanh Sơn rồi hòa vào sông Thao ở Hồng Đà (Tam Nông); Sông Thao phát nguyên từ Vân Nam (Trung Quốc) vào Phú Thọ từ Hạ Hòa đến ngã ba Hạc. Ba con sông hợp lưu ở nga ba Hạc với tên gọi là sông Hồng rồi mới đổ về xuôi [29.
Chính vì vậy, từ xa xưa Việt Trì đã được coi là vùng đất có vị trí quan trọng trong giao thông đường thủy giữa miền núi, đồng bằng và miền xuôi. Sau hơn 50 mươi năm xây dựng và phát triển đến nay thành phố Việt Trì trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, xã hội của tỉnh Phú Thọ. Năm 2012, Việt Trì đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là thành phố đô thị loại I trực thuộc tỉnh Phú Thọ. Việt Trì nằm ở phía Đông Nam của tỉnh Phú Thọ, là cửa ngõ của vùng Tây Bắc Tổ quốc, nằm ở vị trí chuyển tiếp từ địa hình đồi núi sang địa hình đồng bằng Việt Trì có diện tích tự nhiên 11.175,11hecta, số dân là 277.
Từ trung tâm của thành phố nhìn về phía Tây nam là núi Ba Vì, phía 8 Đông Bắc là dãy Tam Đảo, phía Tây - Tây Bắc là núi Nghĩa Lĩnh nơi có đền thờ các vua Hùng, hàng năm có hàng triệu lượt người hành hương về viếng Tổ thể hiện lòng hiếu kính biết ơn Tổ tiên. Theo tài liệu khảo cổ học, cách ngày nay khoảng 2 vạn năm, ở vùng đất này đã có dấu tích sinh tụ của người Việt cổ. Khoảng 4000 - 2000 năm cách ngày nay, các vua Hùng đã chọn đất này đóng đô lập nên Nhà nước đầu tiên của dân tộc Việt Nam. Những hiện vật khảo cổ học khai quật tại di chỉ Làng Cả (Việt Trì) còn là những chứng cứ quan trọng về sự giao thoa văn hóa, sự phân chia thứ bậc sang hèn (qua các hiện vật là đồ tùy táng chôn theo trong mộ) trong xã hội lúc bấy giờ.
Thành phố Việt Trì với bề dày lịch sử văn hóa, sau bao lần thay đổi tên gọi địa danh, quản lý hành chính đến nay quản lý 23 đơn vị hành chính gồm:13 phường nội thị và 10 xã ngoại thị, trụ sở chính của thành phố đóng trên địa bàn phường Tiên Cát.Vị trí địa lý và quá trình tách lập địa danh hành chính phƣờng Tiên Cát. Tiên Cát là một phường nằm ở trung tâm thành phố Việt Trì, tỉnh phú Thọ. Tọa độ địa lý 21018’33’’B 105024’12’’Đ, Phía Đông giáp với phường Thọ Sơn và xã Trưng Vương; phía Tây giáp với xã Minh Nông; phía Nam giáp với sông Hồng có chiều dài 2km; phía Bắc giáp với phường Gia Cẩm, Tân Dân [5. Trên địa bàn phường hiện nay có 3 trục đường giao thông chính chạy qua là quốc lộ số 2, Đai lộ Hùng Vương và đường sắt Hà nội -Lào Cai.
Với hệ thống đường giao thông hết sức thuận lợi, lại là địa bàn trung tâm của thành phố nên phường Tiên Cát sớm trở thành điểm hội tụ của cư dân nhiều nơi về sinh sống từ xưa đến nay. Ngược dòng lịch sử, Tiên Cát cùng với các xã phường khác của thành phố Việt trì là vùng đất cổ, một trong những cái nôi của dân tộc Việt Nam. 9 Thuở các vua Hùng dựng nước, Tiên Cát nằm trong kinh đô của nhà nước Văn Lang. Theo các tài liệu hiện vật khai quật tại di chỉ khảo cổ học Làng Cả, phường Thọ Sơn, các nhà khảo cổ học đã phát hiện được hàng trăm hiện vật như rìu, giáo, thạp, trống, hộ tâm phiến,.
bằng đồng và các hiện vật gốm như khuyên tai, hạt chuỗi, bình gốm có niên đại tư 2500 - 2000 năm cách ngày nay. Được xác định hiện vật tùy táng chôn theo trong mộ; di chỉ này trước đây thuộc địa bàn phường Tiên Cát, được xác định là di chỉ cư trú và mộ táng, lại nằm sát bờ sông Hồng, thuận lợi cho việc thông thương, đi lại nên có thể khẳng định đây chính là khu dân cư trước khi là khu mộ táng. Vì vậy, Tiên Cát trong buổi đầu lịch sử đã là nơi hội tụ, tiếp xúc giao lưu văn hóa với nhiều vùng trong và ngoài tỉnh. Trải qua các thời kỳ lịch sử, địa danh, địa giơí của phường có nhiều tên gọi khác nhau.
Theo tài liệu còn lưu lại thì vùng Tiên Cát xưa là nơi vua Hùng lập lầu kén rể, khu vực đền Tiên vốn là một cung điện của nhà vua (Tiên Cát cung) thuộc Bộ Văn Lang. Đến thời vua Hùng thứ 17, sau khi dạy dân cấy lúa nước ở Đồng Lú đã dẫn quần thần về cung để dự tiệc. Thời An Dương Vương, Bộ Văn Lang thu hẹp lại một phần ở phía Bắc và đông bắc, còn lại khoảng đất thuộc Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội ngày nay, Tiên Cát nằm trong huyện Mê Linh. Từ thế kỷ III đến thế kỷ X, Tiên Cát nằm trong địa bàn huyện Gia Ninh, quận Phong Châu.
Đến thời phong kiến độc lập tự chủ, đơn vị hành chính là các đạo, dưới là các phủ, châu, huyện, hương, xã. Năm 1226, nhà Trần cho phép các thân vương lập điền trang, khi ấy hương Tiên Cát đổi thành trang Tiên Cát, huyện Sơn Vi, phủ Tam Giang, trấn Sơn Tây. Thời nhà Nguyễn, năm 1831 vua Minh Mạng tiến hành cải cách hành chính, đổi các trấn thành tỉnh, dưới tỉnh chia làm các huyện, tổng, xã, Tiên Cát lúc đó là một làng thuộc Tổng Minh Nông, huyện Phù Ninh, phủ Lâm Thao, tỉnh Sơn Tây. 10 Cuối thế kỷ XIX, Thực dân Pháp thi hành chính sách chia để trị, lập ra các tỉnh mới với địa bàn nhỏ hơn trước để dễ dàng và chủ động trong việc cai trị.
Do đó, tỉnh Hưng Hóa được thành lập trên cơ sở tách ra từ tỉnh Sơn Tây cũ, Tiên Cát thuộc huyện Hạc Trì, tỉnh Hưng Hóa. Đến năm 1903, toàn quyền Đông Dương ra Nghị định chuyển tỉnh lỵ Hưng Hóa lên làng Phú Thọ, tỉnh Hưng Hóa đổi tên thành tỉnh Phú Thọ, thành lập thị xã Việt Trì, Tiên Cát là một trong 8 làng thuộc Tổng Minh Nông, huyện Hạc Trì, tỉnh Phú Thọ. Sau CMT8, có thay đổi về mặt hành chính, sát nhập ba làng Thanh Miếu, Tiên Cát và Thọ Sơn thành một xã, lấy tên là xã Chính Nghĩa. Tiên Cát lúc này với tên gọi là thôn Tiên Cát, xã Chính Nghĩa, huyện Hạc Trì, tỉnh Phú Thọ.
Năm 1958, Nhà nước ra quyết định xây dựng khu công nghiệp Việt Trì. Năm 1960, sát nhập xã Chính Nghĩa vào thị xã Việt Trì. Năm 1962, “Chính phủ ra Quyết định số 65 – CP thành lập thành phố Việt Trì thuộc tỉnh Phú Thọ, giải thể huyện Hạc Trì”, Tiên Cát thuộc xã Chính Nghĩa, thành phố Việt Trì [5. Năm 1964, xã Chính Nghĩa đổi tên thành xã Tiên Cát gồm hai thôn Tiên Cát và Thọ Sơn.
Năm 1968, Hợp nhất hai tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú, Tiên Cát trở thành trung tâm chính trị, kinh tế văn hóa của thành phố và tỉnh. Đến năm 1976, hợp nhất các xã Tiên Cát, Quất Thượng, Lâu Thượng và Sông Lô thành xã Trưng Vương. Năm 1984, do phân định ranh giới và cơ cấu quản lý hành chính nên phường Tiên Cát được thành lập trên cơ sở xã Tiên Cát cũ, phạm vi chủ yếu thuộc địa bàn thôn Tiên Cát và thôn Thọ Sơn trong đó bao gồm cả các cơ quan của tỉnh, thành phố, xí nghiệp Trung ương ở địa phương, Đảng bộ phường Tiên Cát thuộc thành ủy Việt Trì. Năm 1997, tách Vĩnh Phú thành hai tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ, thì Tiên Cát vẫn nằm ở trung tâm của thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.
Cùng 11 thời gian này người dân Tiên Cát đã và đang đề nghị cấp đất xây dựng lại đền Tiên. Đất và ngƣời Tiên Cát Tiên Cát là vùng đất có nhiều thuận lợi được thiên nhiên ban tặng “nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ” [5. tr15], cùng với tinh thần lao động cần cù, trí thông minh, sáng tạo, ham học hỏi nên từ xưa đến nay người dân Tiên Cát luôn có những điều kiện thuận lợi để xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Các nghiên cứu cho thấy rằng, dọc theo các trục đường thương mại, cơ sở tôn giáo rất phát triển.
Thực tế ở Tiên Cát hiện nay có 2 km sông Thao chạy qua; về đường bộ có đường Quốc lộ 2 và Đại lộ Hùng Vương; về đường sắt có đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy qua nên có những thuận lợi nhất định về giao thông. Từ thời Pháp đã hình thành ở đây chợ để buôn bán các loại hàng hóa, nông sản trong và ngoài vùng. Từ các chợ liên làng, khi thương nghiệp phát triển mạnh, cùng với hệ thống giao thông thuận lợi đã tạo điều kiện để kinh tế phát triển. Cùng với đó, từ trước cách mạng tháng 8, nơi đây người dân đã luôn duy trì các hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ Phật dọc theo tuyến đường Quốc lộ II.
Ở nhiều nơi, khi có sự hình thành các trục đường thương mại thì tôn giáo sẽ du nhập và có thể được duy trì cùng với tín ngưỡng bản địa. Song ở đây, ngoài đạo Thiên chúa du nhập vào từ trước, cư dân đạo sống tập trung tại một xóm (xóm Trại, nay là Đoàn Kết), còn người dân sở tại vẫn duy trì cuộc sống cùng với tín ngưỡng của làng mình. Theo lời kể của các cụ cao niên, sau kháng chiến chống Pháp, nhằm tái thiết đất nước nên Nhà nước đã cho xây dựng một khu công nghiệp trên đất Việt Trì. Trước đó, toàn bộ dải đất ven sông Thao, từ Thanh Miếu hiện nay đến khu vực Tiên Cát và diện tích ven sông các vùng lân cận đều là đất trồng màu của nhân dân.
