CHƯƠNG 1 PHƯƠNG HƯỚNG TÁC ĐỘNG VÀO SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI MƯỜNG HÒA BÌNH HIỆN NAY. Tác động vào sự biến đổi văn hóa theo hướng xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đảm bảo sự thống nhất trong tính đa dạng Trong tiến trình đổi mới, Đảng ta luôn xác định cùng với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phải xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc. Đây là mục tiêu được khẳng định trong các văn kiện Đại hội Đảng từ lần thứ VIII đến nay, được khẳng định trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội. Văn kiện Hội nghị lần thứ Năm Ban chấp hành Trung ương khóa VIII đã chỉ rõ trong xây dựng nền văn hóa, thực hiện “bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc phải gắn kết với mở rộng, giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc những cái hay, cái tiến bộ trong văn hóa các dân tộc khác.”1 Đây là định hướng trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam, cũng là định hướng đối với các nền văn hóa các tộc người là bộ phận thành viên trong đại gia đình dân tộc Việt Nam.
Khi chúng ta muốn tồn tại và phát triển, chảy cùng với dòng chảy của các dân tộc khác thì bắt buộc chúng ta phải chấp nhận giao lưu, chấp nhận cái mới, hiện đại. Cũng trong Văn kiện Đại hội VIII của Đảng viết: “Bản sắc dân tộc và tính tiên tiến của văn hóa phải được thấm đậm không chỉ trong công tác văn hóa – văn nghệ, mà cả trong mọi hoạt động xã hội, sáng tạo vật chất, ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ, giáo dục và đào tạo…sao cho trong mọi lĩnh vực chúng ta có cách tư duy độc lập, có cách làm vừa hiện đại vừa mang sắc thái Việt Nam. Đi vào thị trường, mở rộng giao lưu quốc tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tiếp thu những tinh hhoa văn hóa nhân loại, song phải luôn coi trọng những giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc, quyết không đánh mất mình, trở thành bóng mờ hoặc bản sao chép của người khác”2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998.
2 Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr 30 Sự tiên tiến trong văn hóa phải thể hiện ở nội dung tư tưởng tiến bộ, hiện đại; hìnhh thức biểu hiện, phương tiện chuyển tải phù hợp, mang tính khoa học, hiện đại; có sự kế thừa và phát huy những yếu tố truyền thống và tiếp nhận có chọn lọc những yếu tố văn hóa mới để phù hợp với yêu cầu của xã hội mới; là nền văn hóa có tình nhân văn, nhân đạo, phản ánh được mối quan hệ giữa con người với con người, con người trong xã hội và quan trọng phải phù hợp với quan niệm đạo đức trong xã hội. Trong truyền thống có những yếu tố mang tính ổn định và có tác dụng tích cực đối với xã hội cần được phát huy; nhưng cũng có những yếu tố không còn phù hợp cần phải loại bỏ. Để hình thành nên văn hóa của một tộc người thì mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại có vai trò rất quan trọng, nó bổ xung những yếu tố tích cực và lọc bỏ những hạn chế, tạo ra một nền văn hóa tiên tiến, phù hợp, hình thành nên những nét đặc sắc riêng cho dân tộc mình.
Truyền thống văn hóa chỉ có thể phát triển khi nó không ngừng được bổ sung các giá trị tiên tiến của thời đại, cũng tức là truyền thống văn hóa và tính hiện đại không tách rời nhau. Chúng thống nhất hữu cơ trong một chỉnh thể, ở đó, truyền thống văn hóa là nền tảng, tính hiện đại là sự bổ sung cho nền tảng ấy ngày càng bền vững, tính hiện đại gia nhập, trở thành yếu tố của truyền thống văn hóa. Vì thế, phát triển văn hóa trong thời đại mới, chúng ta cần phải dựa trên nền tảng của truyền thống văn hóa, và truyền thống ấy phải được củng cố, bổ sung những yếu tố mới phù hợp với yêu cầu của sự phát triển. Trước xu thế toàn cầu hóa, nếu chúng ta chỉ chú ý đến hiện đại hóa văn hóa mà quên mất nền tảng văn hóa truyền thống thì không tránh khỏi làm mất bản sắc văn hóa dân tộc.
Trái lại, nếu chỉ quan tâm đến việc giữ truyền thống một cách máy móc mà không hướng văn hóa theo con đường hiện đại hóa nhằm tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại thì sẽ không tránh khỏi khuynh hướng bảo thủ, khép kín, làm mất thời cơ cho văn hóa phát triển. Nhận thức đúng về mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại còn là điểm tựa vững chắc cho quá trình phát triển kinh tế và hoạch định được đường lối chính trị cho đất nước, cho dân tộc. Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Phúc cho rằng “ Việc xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, hiện đại không thể thực hiện trên một mảnh đất trống về mặt giá trị”3. Khi xã hội phát triển, những hoạt động kinh tế, chính trị thay đổi sẽ tác động làm biến đổi văn hóa, đồng thời văn hóa cũng phải chuyển mình theo để phán ánh kịp thời nhu cầu, cuộc sống, và những thành quả sáng tạo của con người.
Kế thừa, bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống là cách để gìn giữ những giá trị tinh thần cốt lõi của dân tộc, không làm mất đi bản sắc văn hóa dân tộc, bản sắc văn hóa tộc người. Trong quá trình hội nhập quốc tế, giữ gìn và bảo tồn văn hóa truyền thống là nhằm lưu giữ bản sắc và tính đa dạng của văn hóa Việt Nam, làm phong phú kho tàng văn hóa thế giới, tăng cường khai thác nguồn tài nguyên văn hóa, thúc đẩy phát triển kinh tế đất nước, nâng cao lòng tự hào, tự tôn dân tộc, chống lại những âm mưu phá hoại, chia rẽ của các lực lượng thù địch. Việc tiếp nhận những yếu tố bên ngoài cũng phải được chọn lựa, sàng lọc phù hợp với thuần phong mĩ tục của dân tộc. Một nền văn hóa tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc là một nền văn hóa vừa phải kế thừa, bảo lưu những giá trị văn hóa của dân tộc mình nhưng cũng phải giao lưu và tiếp biến với những nền văn hóa khác để tạo ra sự đổi mới phù hợp với lợi ích cộng đồng, phù hợp với sự phát triển chung của nhân loại.
Văn hóa không phải là giá trị bất biến mà nó biến đổi theo thời gian và dòng lịch sử. Điều quan trọng nhất trong quá trình biến đổi đó là những yếu tố không phù hợp và lỗi thời sẽ bị lọc bỏ, những tinh hoa sẽ được bảo tồn và phát huy trong một “chất” mới của văn hóa. Việc xây dựng nền văn hóa dân tộc, văn hóa tộc người phải gắn với việc khắc phục những biểu hiện lạc hậu trong ý thức xã hội, trong tập tục, trong đời sống. Cần quan niệm đầy đủ về sự lạc hậu, lạc hậu bao gồm những yếu tố, những hiện tượng không theo kịp sự phát triển xã hội, có thể tác động kìm hãm sự phát triển của con người và xã hội, không đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển, của tiến bộ xã hội.
Giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trong xu thế toàn cầu hoá hiện nay là một yêu cầu tất yếu, một nhiệm vụ nặng nề, cấp bách và 3 Nguyễn Văn Phúc , Gía trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa, Viện triết học, Nxb Chính trị Quốc gia, 2002, tr 260 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với chúng ta. Kinh nghiệm của nhiều nước, cũng như của chính chúng ta đã chỉ ra rằng, không thể đánh đổi bằng mọi giá để có được sự tăng trưởng về kinh tế, cũng không thể để cho bản sắc văn hóa dân tộc bị mai một. Để tiếp tục phát triển và khẳng định mình trong quá trình toàn cầu hoá, ngoài nỗ lực tăng trưởng kinh tế, một trong những nhiệm vụ hết sức quan trọng của chúng ta là phải xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đúng như Đảng ta đã khẳng định "Bản sắc dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước.
Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái; khoan dung, trọng tình nghĩa, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống. Bản sắc văn hóa dân tộc còn đậm nét cả trong hình thức biểu hiện mang tính dân tộc độc đáo"4. Chính nhờ sức mạnh của những giá trị truyền thống đó mà dân tộc ta đã vượt qua biết bao thử thách khắc nghiệt, chiến thắng thiên tai, địch hoạ để tồn tại và phát triển được như ngày nay. Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc trước hết là bảo vệ, kế thừa và phát triển những giá trị tinh thần cao đẹp đó.
Tiếp cận các giá trị văn hoá của nhân loại để hiện đại hoá nền văn hoá dân tộc, nhưng cũng cần phải giữ gìn, phát huy các giá trị truyền thống để không đánh mất bản thân mình; hơn nữa, phải biến các giá trị đó thành sức mạnh nội sinh nâng đất nước ta lên tầm cao mới. Việc kết hợp hài hòa giữa việc tìm về bản sắc văn hóa dân tộc và xu hướng hiện đại hóa nền văn hóa là nguyên tắc phải thực hiện trong quá trình phát thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại giúp cho người Mường cân nhắc và lựa chọn việc giữ gìn, phát huy các giá trị tích cực của văn hóa truyền thống, đồng thời tiếp thu được những tinh hoa văn hóa của các dân tộc khác để bổ sung, làm giàu thêm vốn văn hóa của dân tộc 4 5.Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII.
Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998.